মহাভারত · অধ্যায় 6.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.16.1
ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान् ।
क्रोशतां भूमिपलानां युज्यतां युज्यतामिति ॥ ६.१६.१ ॥
তারপর রাত্রি শেষে প্রভাত হলে, "প্রস্তুত হও, প্রস্তুত হও!" বলে চিৎকাররত রাজাদের মহা কোলাহল উঠল।
6.16.2
शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च सिंहनादैश्च भारत ।
हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा ॥ ६.१६.२ ॥
হে ভারত, শঙ্খ ও দুন্দুভির ঘোষে, সিংহনাদে, ঘোড়ার হ্রেষাধ্বনিতে এবং রথচক্রের শব্দেও তা পূর্ণ হল।
6.16.3
गाजानां बृहतां चैव योधानां चापि गर्जताम् ।
क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥ ६.१६.३ ॥
বৃহৎ হস্তী ও গর্জনকারী যোদ্ধাদের শিস, বাহুতাড়না ও চিৎকারে চারদিকে তুমুল কোলাহল উঠল।
6.16.4
उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः ।
सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ ६.१६.४ ॥
হে মহারাজ, সূর্যোদয়ে কৌরব ও পাণ্ডবদের সেনা সম্পূর্ণ ব্যূহবদ্ধ হয়ে উঠে দাঁড়াল; সেই মহতী সেনা উঠল।
6.16.5
राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च ।
दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्रकवचानि च ॥ ६.१६.५ ॥
হে রাজেন্দ্র, তোমার পুত্রদের ও পাণ্ডবদের অজেয় অস্ত্রসমূহ এবং অস্ত্র ও কবচ ছিল।
6.16.6
ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत ।
त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च ॥ ६.१६.६ ॥
তারপর আলো ফুটলে, হে ভারত, তোমার ও শত্রুদের অস্ত্রধারী বিশাল সেনাদল দেখা গেল।
6.16.7
तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः ।
विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः ॥ ६.१६.७ ॥
সেখানে সোনায় সজ্জিত হাতি ও রথগুলি বিদ্যুৎসহ মেঘের মতো উজ্জ্বল হয়ে দৃশ্যমান হচ্ছিল।
6.16.8
रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः ।
अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत् ॥ ६.१६.८ ॥
রথবাহিনীগুলি বহু নগরের মতো দেখা যাচ্ছিল। সেখানে আপনার পিতা পূর্ণচন্দ্রের মতো অত্যন্ত শোভা পাচ্ছিলেন।
6.16.9
धनुर्भिर्ऋष्टिभिः खङ्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः ।
योधाः प्रहरणैः शुभ्रैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिताः ॥ ६.१६.९ ॥
ধনুক, ঋষ্টি, খড়্গ, গদা, শক্তি ও তোমর প্রভৃতি উজ্জ্বল অস্ত্র নিয়ে যোদ্ধারা সেই সেনাদলে অবস্থান করছিলেন।
6.16.10
गजाः पदाता रथिनस्तुरगाश्च विशांपते ।
व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१६.१० ॥
হে রাজন! হাতি, পদাতিক, রথী ও ঘোড়া জালের আকারে শত শত ও হাজার হাজার সংখ্যায় দাঁড়িয়ে ছিল।
6.16.11
ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः ।
स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः ॥ ६.१६.११ ॥
নিজেদের ও শত্রুদের বহুরূপ ধ্বজা উঁচুতে উড়তে থেকে হাজার হাজার উজ্জ্বল রূপে দেখা যাচ্ছিল।
6.16.12
काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः ।
अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त गजारोहाः सहस्रशः ॥ ६.१६.१२ ॥
সোনালি ও মণিখচিত অঙ্গের হাতিচালকেরা জ্বলন্ত অগ্নির মতো শিখাসহ হাজার হাজার সংখ্যায় দীপ্তি পাচ্ছিলেন।
6.16.13
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव ।
सन्नद्धास्ते प्रवीराश्च ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.१६.१३ ॥
মহেন্দ্রের আবাসে শুভ্র মহেন্দ্রধ্বজের মতো, বর্মে সজ্জিত সেই বীরেরা যুদ্ধাকাঙ্ক্ষী হয়ে দৃষ্ট হলেন।
6.16.14
उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः ।
ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः ॥ ६.१६.१४ ॥
উত্তোলিত অস্ত্রে বিচিত্র, চামড়াবাঁধা বাদ্যযুক্ত, ময়ূরপুচ্ছে সজ্জিত, বৃষভনেত্র নরেন্দ্রগণ সেনামুখে চলতে চলতে শোভা পেলেন।
6.16.15
शकुनिः सौबलः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
विन्दानुविन्दौ कैकेयाः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६.१६.१५ ॥
শকুনি সৌবল, শল্য, আবন্ত্য, তারপর জয়দ্রথ, বিন্দ ও অনুবিন্দ কৈকেয়গণ, এবং কম্বোজ সুদক্ষিণ।
6.16.16
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः ।
बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ६.१६.१६ ॥
শ্রুতায়ুধ কালিঙ্গ, রাজা জয়ৎসেন, বৃহদ্বল কৌশল্য, এবং সাত্বত কৃতবর্মা।
6.16.17
दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः ।
अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥ ६.१६.१७ ॥
এই দশ পুরুষব্যাঘ্র, শূর, পরিঘের মতো বাহুযুক্ত, অক্ষৌহিণীর অধিপতি, যজ্ঞকারী, প্রচুর দক্ষিণাদাতা।
6.16.18
एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः ।
राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महारथाः ॥ ६.१६.१८ ॥
এঁরা এবং অন্যান্য বহু — দুর্যোধনের বশবর্তী রাজা, রাজপুত্র ও নীতিজ্ঞ মহারথগণ।
6.16.19
सन्नद्धाः समदृश्यन स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ।
बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे बलिनो युद्धशालिनः ॥ ६.१६.१९ ॥
সবাই বর্ম পরে নিজ নিজ সেনাদলে দাঁড়িয়ে ছিলেন, কালো হরিণচর্ম বেঁধে, বলবান ও যুদ্ধনিপুণ।
6.16.20
हृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः ।
समर्था दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः ॥ ६.१६.२० ॥
দুর্যোধনের হিতের জন্য, ব্রহ্মলোক লাভের উদ্দেশ্যে ব্রতে দীক্ষিত হয়ে আনন্দিত দশটি সেনাবাহিনী ঘিরে ব্যূহে দাঁড়িয়ে ছিল।
6.16.21
एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणीः ॥ ६.१६.२१ ॥
কৌরবদের একাদশ মহাসেনা, ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের; যার সম্মুখে সমস্ত সেনার নেতা শান্তনুপুত্র ভীষ্ম।
6.16.22
श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् ।
अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम् ॥ ६.१६.२२ ॥
হে মহারাজ, শ্বেত পাগড়ি, শ্বেত অশ্ব ও শ্বেত বর্ম পরা অচ্যুত ভীষ্মকে আমরা দেখলাম, উদিত চাঁদের মতো।
6.16.23
हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दते स्थितम् ।
श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६.१६.२३ ॥
সোনালি তালধ্বজ ভীষ্ম রথে দাঁড়িয়ে উজ্জ্বল ছিলেন; সাদা মেঘে তীক্ষ্ণরশ্মি সূর্যের মতো। কৌরব ও পাণ্ডবরা তাঁকে দেখল।
6.16.24
दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः ।
सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा ॥ ६.१६.२४ ॥
সেনামুখে ভীষ্মকে দেখে পাণ্ডবরা এবং ধৃষ্টদ্যুম্নের নেতৃত্বে মহাধনুর্ধর সৃঞ্জয়রা প্রবলভাবে কেঁপে উঠল; হাঁ-করা মহাসিংহ দেখে ছোট হরিণেরা যেমন কাঁপে।
6.16.25
धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः ।
एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव पार्थिव ॥ ६.१६.२५ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্ন যাঁদের সম্মুখে ছিলেন, তাঁরা সকলে বারবার অত্যন্ত বিচলিত হলেন। হে রাজন, আপনার এই এগারোটি শোভাযুক্ত সেনাবাহিনীও (ভীত হয়ে উঠল)।
6.16.26
पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः ।
उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ ॥ ६.१६.२६ ॥
পাণ্ডবদের সাতটি সেনাবাহিনীও মহাপুরুষদের দ্বারা রক্ষিত ছিল; উন্মত্ত মকরের আবর্ত ও বৃহৎ কুমিরে পরিপূর্ণ দুটি সাগরের মতো তারা ছিল।
6.16.27
युगान्ते समवेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव ।
नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः ।
अनीकानां समेतानां कौरवाणां तथाविधः ॥ ६.१६.२७ ॥
যুগান্তে মিলিত দুটি সাগরের মতো তারা দৃশ্যমান হলো। হে রাজন, কৌরবদের সমবেত সেনাবাহিনীর এমন রূপ আমরা আগে কখনো দেখিনি, শুনিওনি।