महाभारत · अध्याय 6.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.17.1
यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः ॥ ६.१७.१ ॥
भगवान व्यास कृष्णद्वैपायन यांनी सांगितल्याप्रमाणेच सर्व राजे एकत्र जमले.
6.17.2
मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत ।
दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महग्रहाः ॥ ६.१७.२ ॥
त्या दिवशी चंद्र मघा नक्षत्रात होता; आकाशात सात महान ग्रह तेजस्वी होऊन एकत्र आले.
6.17.3
द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत ।
ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो रविः ॥ ६.१७.३ ॥
उदयाच्या वेळी सूर्य जणू दोन भागांत विभागलेला दिसला; जळत्या ज्वालेने तो तेजस्वी सूर्य पुन्हा उगवला.
6.17.4
ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः ।
लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः ॥ ६.१७.४ ॥
जळत्या दिशेत कोल्हे आणि कावळे ओरडू लागले; शरीरे मिळवण्याच्या इच्छेने, मांस व रक्त खाणारे ते ओरडले.
6.17.5
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरुत्थाय संयतौ ॥ ६.१७.५ ॥
दररोज पृथेच्या पुत्रांविरुद्ध वृद्ध कुरुपितामह आणि भरद्वाजाचा पुत्र सकाळी उठून संयमाने उभे राहत.
6.17.6
जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुरिन्दमौ ।
युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः ॥ ६.१७.६ ॥
"पांडुपुत्रांना विजय असो" असे ते दोन्ही शत्रुदमन म्हणाले; तुमच्यासाठी ते लढत राहिले, जसा त्यांचा करार होता.
6.17.7
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ।
समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.१७.७ ॥
सर्व धर्मांचे विशेष जाणकार तुमचे पिता देवव्रत यांनी राजांना एकत्र करून हे वचन सांगितले.
6.17.8
इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् ।
गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मणः सहलोकताम् ॥ ६.१७.८ ॥
हे क्षत्रियांनो, स्वर्गाचे हे महान द्वार तुमच्यासाठी उघडले आहे; त्यातून जा आणि इंद्र व ब्रह्मदेवाच्या लोकात सहवास मिळवा.
6.17.9
एष वः शाश्वतः पन्थाः पूर्वैः पूर्वतरैः कृतः ।
संभावयध्वमात्मानमव्यग्रमनसो युधि ॥ ६.१७.९ ॥
हा तुमचा शाश्वत मार्ग आहे, जो पूर्वजांनी आणि त्याहूनही पूर्वीच्यांनी चालला आहे; युद्धात स्थिर मनाने स्वतःला सन्मानित माना.
6.17.10
नाभागोऽथ ययातिश्च मान्धाता नहुषो नृगः ।
संसिद्धाः परमं स्थानं गताः कर्मभिरीदृशैः ॥ ६.१७.१० ॥
नाभाग, ययाति, मांधाता, नहुष आणि नृग—अशा कर्मांनी सिद्धी मिळवून ते परम स्थानाला गेले.
6.17.11
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद्व्याधिमरणं गृहे ।
यदयोनिधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ ६.१७.११ ॥
क्षत्रियासाठी घरी आजाराने मरण येणे अधर्म आहे; युद्धाविना मरण येणे हा त्याचा शाश्वत धर्म नाही.
6.17.12
एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ ।
निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोभयन्तो रथोत्तमैः ॥ ६.१७.१२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, भीष्मांनी असे सांगितल्यावर राजे आपापल्या सैन्यासह निघाले; उत्तम रथांनी ते सैन्य शोभवत.
6.17.13
स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः ।
न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ ॥ ६.१७.१३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तो वैकर्तन कर्ण मंत्र्यांसह आणि बांधवांसह युद्धात भीष्मांनी शस्त्र खाली ठेवायला लावला.
6.17.14
अपेतकर्णाः पुत्रास्ते राजनश्चैव तावकाः ।
निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश ॥ ६.१७.१४ ॥
तुमचे पुत्र आणि राजे, कान न देता, सिंहनादाने दहाही दिशा निनादवीत बाहेर पडले.
6.17.15
श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः ।
तान्यनीकानि शोभन्ते गजैरथ पदातिभिः ॥ ६.१७.१५ ॥
पांढऱ्या छत्रांनी, पताकांनी, ध्वजांनी, हत्ती आणि घोड्यांनी ती सेना शोभत होती; हत्तींनी आणि पायदळाने देखील.
6.17.16
भेरीपणवशब्दैश्च दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
रथनेमिनिनादैश्च बभूवाकुलिता मही ॥ ६.१७.१६ ॥
भेरी, पणव यांच्या ध्वनींनी, दुंदुभींच्या गर्जनेने आणि रथचक्रांच्या नादाने पृथ्वी व्याकुळ झाली.
6.17.17
काञ्चनाङ्गदकेयूरैः कार्मुकैश्च महारथाः ।
भ्राजमाना व्यराजन्त साग्नयः पर्वता इव ॥ ६.१७.१७ ॥
सोन्याच्या बाजूबंद, कंकणे आणि धनुष्यांनी चमकणारे महारथी अग्नीसह असलेल्या पर्वतांप्रमाणे झळकले.
6.17.18
तालेन महता भीष्मः पञ्चतारेण केतुना ।
विमलादित्यसंकाशस्तस्थौ कुरुचमूपरि ॥ ६.१७.१८ ॥
मोठा ताल-ध्वज आणि पाच तारांचा केतू घेऊन, निर्मल सूर्यासारखा भीष्म कौरव सेनेवर उभा राहिला.
6.17.19
ये त्वदीया महेष्वासा राजानो भरतर्षभ ।
अवर्तन्त यथादेशं राजञ्शान्तनवस्य ते ॥ ६.१७.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आपल्या पक्षातील महान धनुर्धर राजे, हे राजा, शंतनुपुत्राच्या (भीष्माच्या) आज्ञेनुसार आपापल्या स्थानी पुढे सरकले.
6.17.20
स तु गोवासनः शैब्यः सहितः सर्वराजभिः ।
ययौ मातङ्गराजेन राजार्हेण पताकिना ।
पद्मवर्णस्त्वनीकानां सर्वेषामग्रतः स्थितः ॥ ६.१७.२० ॥
गोवासन शैब्य सर्व राजांसह, राजाला योग्य पताकांनी सजवलेल्या राजगजावर बसून निघाला. पद्मवर्ण असलेला तो सर्व सैन्यांच्या पुढे उभा राहिला.
6.17.21
अश्वत्थामा ययौ यत्तः सिंहलाङ्गूलकेतुना ।
श्रुतायुधश्चित्रसेनः पुरुमित्रो विविंशतिः ॥ ६.१७.२१ ॥
अश्वत्थामा सावधानपणे सिंहपुच्छ ध्वज घेऊन निघाला. श्रुतायुध, चित्रसेन, पुरुमित्र आणि विविंशती हेही गेले.
6.17.22
शल्यो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च महारथः ।
एते सप्त महेष्वासा द्रोणपुत्रपुरोगमाः ॥ ६.१७.२२ ॥
शल्य, भूरिश्रवा आणि महारथ विकर्ण हेही; द्रोणपुत्र ज्यांच्या पुढे होता, असे हे सात महान धनुर्धर.
6.17.23
स्यन्दनैर्वरवर्माणो भीष्मस्यासन्पुरोगमाः ।
तेषामपि महोत्सेधाः शोभयन्तो रथोत्तमान् ॥ ६.१७.२३ ॥
उत्तम चिलखन घातलेले रथी भीष्मांच्या पुढे होते. त्यांच्यात उंच देहाचे लोकही होते, जे उत्तम रथांची शोभा वाढवत होते.
6.17.24
भ्राजमाना व्यरोचन्त जाम्बूनदमया ध्वजाः ।
जाम्बूनदमयी वेदी कमण्डलुविभूषिता ॥ ६.१७.२४ ॥
सोन्याच्या ध्वजा चमकत प्रकाशल्या. कमंडलूंनी शोभित सोन्याचे व्यासपीठही तेजस्वी झाले.
6.17.25
केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह ।
अनेकशतसाहस्रमनीकमनुकर्षतः ॥ ६.१७.२५ ॥
आचार्यश्रेष्ठ द्रोणाचा ध्वज धनुष्यासह, अनेक शेकडो हजार सैन्याला ओढत नेत होता.
6.17.26
महान्दुर्योधनस्यासीन्नागो मणिमयो ध्वजः ।
तस्य पौरवकालिङ्गकाम्भोजाः समुदक्षिणाः ॥ ६.१७.२६ ॥
दुर्योधनाचा महान ध्वज मण्यांचा हत्ती होता; त्याच्या अधीन पौरव, कलिंग, कांबोज व दक्षिणेकडील लोक होते.
6.17.27
क्षेमधन्वा च शल्यश्च तस्थुः प्रमुखतो रथाः ।
स्यन्दनेन महार्हेण केतुना वृषभेण च।
प्रकर्षन्नेव सेनाग्नं मागधस्य कृपो ययौ ॥ ६.१७.२७ ॥
क्षेमधन्वा आणि शल्य रथांसह पुढे उभे राहिले; अमूल्य रथावर, वृषभध्वजासह मागधाच्या सैन्याचा अग्रभाग ओढत कृप गेला.
6.17.28
तदङ्गपतिनां गुप्तं कृपेण च मनस्विना ।
शारदाम्बुधरप्रख्यं प्राच्यानां सुमहद्बलम् ॥ ६.१७.२८ ॥
अंगदेशाच्या राजांनी आणि मनस्वी कृपाने रक्षिलेले ते पूर्वेकडील लोकांचे प्रचंड सैन्य शरद ऋतूतील मेघांसारखे होते.
6.17.29
अनीकप्रमुखे तिष्ठन्वराहेण महायशाः ।
शुशुभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथः ॥ ६.१७.२९ ॥
सैन्याच्या अग्रभागी उभा असलेला महायशस्वी जयद्रथ वराहध्वज आणि रौप्यमय प्रमुख ध्वजाने शोभून दिसला.
6.17.30
शतं रतसहस्राणां तस्यासन्वशवर्तिनः ।
अष्टौ नागसहस्राणि सादिनामयुतानि षट् ॥ ६.१७.३० ॥
त्याच्या अधीन एक लाख रथ, आठ हजार हत्ती आणि सहा अयुत घोडेस्वार होते.
6.17.31
तत्सिन्धुपतिना राज्ञा पालितं ध्वजिनीमुखम् ।
अनन्तरथनागाश्वमशोभत महद्बलम् ॥ ६.१७.३१ ॥
सिंधुपती राजाने रक्षिलेले ते सेनेचे अग्र, जवळ रांगेत उभे असलेले रथ, हत्ती आणि घोडे यांसह महाबल होऊन शोभू लागले.
6.17.32
षष्ट्या रथसहस्रैस्तु नागानामयुतेन च ।
पतिः सर्वकलिङ्गानां ययौ केतुमता सह ॥ ६.१७.३२ ॥
साठ हजार रथ आणि दहा हजार हत्तींसह सर्व कलिंगांचा अधिपती केतुमानासह पुढे गेला.
6.17.33
तस्य पर्वतसंकाशा व्यरोचन्त महागजाः ।
यन्त्रतोमरतूणीरैः पताकाभिः सुशोभिताः ॥ ६.१७.३३ ॥
त्याचे पर्वतासारखे महाहत्ती यंत्रे, तोमर, तूणीरे आणि पताकांनी सुशोभित होऊन झळकले.
6.17.34
शुशुभे केतुमुख्येन पावकेन कलिङ्गकः ।
श्वेतच्छत्रेण निष्केण चामरव्यजनेन च ॥ ६.१७.३४ ॥
केतूच्या प्रमुख ध्वजामुळे अग्नीसारखा कलिंगराजा पांढरा छत्र, सोन्याचा हार, चामर व व्यजनांनी शोभला.
6.17.35
केतुमानपि मातङ्गं विचित्रपरमाङ्कुशम् ।
आस्थितः समरे राजन्मेघस्थ इव भानुमान् ॥ ६.१७.३५ ॥
हे राजा! केतुमानानेही विचित्र उत्तम अंकुश असलेल्या हत्तीवर आरूढ होऊन युद्धात मेघातील सूर्यासारखा शोभला.
6.17.36
तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थितः ।
भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा ॥ ६.१७.३६ ॥
तेजाने तळपणारा भगदत्त राजा उत्तम हत्तीवर आरूढ होऊन वज्रधारी इंद्रासारखा पुढे गेला.
6.17.37
गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन संमितौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रतौ ॥ ६.१७.३७ ॥
भगदत्तासह हत्तीच्या खांद्यावर बसलेले, त्याच्या बरोबरीचे अवंतीचे दोन राजकुमार विंद आणि अनुविंद केतुमानाचे अनुयायी होते.
6.17.38
स रथानीकवान्व्यूहो हस्त्यङ्गो नृपशीर्षवान् ।
वाजिपक्षः पतत्युग्रः प्रहसन्सर्वतोमुखः ॥ ६.१७.३८ ॥
रथसेना पुढे, हत्ती शरीर, राजे मस्तक आणि घोडे पंख असलेली ती व्यूहरचना हसत, सर्व दिशांना तोंड करून भयंकरपणे झेपावत होती.
6.17.39
द्रोणेन विहितो राजन्राज्ञा शान्तनवेन च ।
तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेम च ॥ ६.१७.३९ ॥
हे राजा, ही व्यूहरचना द्रोणाने, शंतनुपुत्र राजाने, तसेच आचार्यपुत्राने, बाह्लीकाने आणि कृपाने केली होती.