Mahābhārata · Adhyāya 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.2.1
ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः ।
सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ६.२.१ ॥
Then Vyāsa, the venerable sage, son of Satyavatī, best of all knowers of the Vedas, having surveyed both armies—
6.2.2
भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः ।
प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ६.२.२ ॥
In the dreadful battle the grandsire of the Bharatas will be; the venerable one, seer of what is before the eyes, knower of past, present and future, knew this.
6.2.3
वैचित्रवीर्यं राजानं रहस्स्थमिदमब्रवीत् ।
शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा ॥ ६.२.३ ॥
Then he spoke this to the king, son of Vicitravīrya, who sat alone, grieving, distressed, brooding over the misfortune of his sons.
6.2.4
राजन्परिकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः ।
ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम् ॥ ६.२.४ ॥
O king, your sons and the other kings are seized by time; meeting one another in battle, they strike each other as it were.
6.2.5
तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत ।
कालपर्यायमाहाय मा स्म शोके मनः कृथा ॥ ६.२.५ ॥
O Bhārata, while they perish, encompassed by time, consider the course of time and do not set your mind on grief.
6.2.6
यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते ।
चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया ॥ ६.२.६ ॥
O lord of men, if you wish to see this battle, I give you the eye for it, son; behold this battle.
6.2.7
न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम ।
युद्धमेतत्त्वशेषेण श्रृणुयां तव तेजसा ॥ ६.२.७ ॥
Best of brahmin sages, I do not wish to see the slaughter of my kinsmen. Yet by your power I wish to hear this battle told in full.
6.2.8
तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।
वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ ॥ ६.२.८ ॥
Though he did not wish to see the battle but wished to hear it, Vyāsa, lord of boons, gave a boon to Sañjaya.
6.2.9
एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति ।
एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति ॥ ६.२.९ ॥
O king, this Sañjaya of yours will recount this battle. Nothing in the battle will remain hidden from him.
6.2.10
चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः ।
कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति ॥ ६.२.१० ॥
O king, Sañjaya, endowed with divine sight, will relate the battle to you and will become all-knowing.
6.2.11
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि ।
मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः ॥ ६.२.११ ॥
Whether openly or in secret, by day or by night, even what is merely thought in the mind, Sañjaya will know it all.
6.2.12
नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः ।
गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते ॥ ६.२.१२ ॥
Weapons will not pierce him, weariness will not trouble him, and this son of Gavalgaṇa, living, will be freed from this battle.
6.2.13
अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः ॥ ६.२.१३ ॥
Bull of the Bharatas, I will spread the fame of these compassionate ones and of all the Pāṇḍavas. Do not grieve.
6.2.14
दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि ।
न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६.२.१४ ॥
Tiger among men, this is fate; you should not grieve over it. Nor is it possible to restrain it. Where dharma is, there is victory.
6.2.15
एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः ।
पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह ॥ ६.२.१५ ॥
Having spoken thus, that revered grandsire of the Kurus again addressed Dhṛtarāṣṭra, the greatly fortunate one.
6.2.16
इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः ।
तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये ॥ ६.२.१६ ॥
O great king, in this battle a great destruction will come. And here I perceive omens that bring fear.
6.2.17
श्येना गृध्राश्च काकाश्च काङ्काश्च सहिता बकैः ।
संपतन्ति ध्वजाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते ॥ ६.२.१७ ॥
Hawks, vultures, crows, and herons, together with cranes, swoop down on the tips of the banners and gather in flocks.
6.2.18
अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः ।
क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनां ॥ ६.२.१८ ॥
The jubilant birds behold the battle drawing near; the flesh-eating creatures will devour the flesh of elephants and horses.
6.2.19
कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः ।
कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशं ॥ ६.२.१९ ॥
Crying 'kaṭa-kaṭa', the terrible ones, heralds of fear, the kaṅka birds cry out at midday on every side toward the southern quarter.
6.2.20
उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत ।
उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम् ॥ ६.२.२० ॥
O descendant of Bharata, I constantly see both twilights, eastern and western, and the sun at rising and setting surrounded by headless trunks.
6.2.21
श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः ।
त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत ॥ ६.२.२१ ॥
With white and red edges, black necks, and lightning, three-coloured halos at the twilight junction surround the sun indeed.
6.2.22
ज्वलितार्के …त्रं निर्विशेषदिनक्षपम् ।
चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले । ॥ ६.२.२२ ॥
When the sun blazed, with a gap, day and night were made without distinction; the moon became fire-coloured, and in the lotus-coloured sky…
6.2.23
आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम् ।
चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले ॥ ६.२.२३ ॥
Seen as deprived of light, the full-moon night and the Kārtika night; the moon became fire-coloured, and in the lotus-coloured sky.
6.2.24
स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ॥ ६.२.२४ ॥
The slain heroes will sleep, covering the earth — the kings and the princes, brave, with arms like iron bars.
6.2.25
अन्तरिक्षे वराहस्य पृषदंशकस्य चोभयोः ।
प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये ॥ ६.२.२५ ॥
In the sky, between the boar and the spotted-bird as both fight, at night I constantly see a dreadful roar.
6.2.26
देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च ।
वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च ॥ ६.२.२६ ॥
The images of the gods tremble and laugh, vomit blood from their mouths, sweat, and fall down.
6.2.27
अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशांपते ।
अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः ॥ ६.२.२७ ॥
O lord of the people, unstruck drums resound, and the great charioteers of the warriors move forward with unyoked chariots.
6.2.28
कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा ।
सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः ॥ ६.२.२८ ॥
Cuckoos, hundred-feathered birds, chashas, bhasas, parrots, likewise cranes and peacocks, utter dreadful cries.
6.2.29
गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः ।
अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः ॥ ६.२.२९ ॥
Those who have taken up weapons, shield-bearers riding on horseback, cry out; at sunrise hundreds of swarms of locusts appear.
6.2.30
उभे सन्ध्ये प्रकाशन्ते दिशो दाहसमन्विते ।
पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत ॥ ६.२.३० ॥
Both twilights shine, the directions are filled with burning; O Bhārata, the rain cloud pours down dust and also flesh.
6.2.31
या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता ।
अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः ॥ ६.२.३१ ॥
O king, this Arundhatī, renowned in the three worlds and esteemed by the virtuous, and with her this Vasiṣṭha has been placed behind.
6.2.32
रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः ।
व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम् ॥ ६.२.३२ ॥
O king, this Śanaiścara stands afflicting Rohiṇī; a turned-away sign of the moon will appear, and great fear will come.
6.2.33
अनभ्रे च महाघोरस्तनितं श्रूयते भृशम् ।
वाहनानां च रुदतां निपतन्त्युश्रुबिन्दवः ॥ ६.२.३३ ॥
Without clouds, a most dreadful thunder is heard loudly, and tear-drops fall from the weeping mounts.