महाभारत · अध्याय 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.2.1
ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः ।
सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ६.२.१ ॥
तब सत्यवती के पुत्र, सभी वेदज्ञों में श्रेष्ठ, भगवान ऋषि व्यास ने दोनों सेनाओं को देखकर—
6.2.2
भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः ।
प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ६.२.२ ॥
घोर युद्ध में भरतवंशियों के पितामह (भीष्म) होंगे—भगवान व्यास, जो प्रत्यक्षदर्शी हैं और भूत, वर्तमान तथा भविष्य को जानते हैं।
6.2.3
वैचित्रवीर्यं राजानं रहस्स्थमिदमब्रवीत् ।
शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा ॥ ६.२.३ ॥
तब एकांत में बैठे, शोक से पीड़ित और पुत्रों के अनर्थ का चिंतन करते हुए वैचित्रवीर्य के पुत्र राजा से उन्होंने यह कहा।
6.2.4
राजन्परिकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः ।
ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम् ॥ ६.२.४ ॥
हे राजन्! आपके पुत्र और अन्य राजागण काल के वश में हो चुके हैं। वे युद्ध में एक-दूसरे के सम्मुख आकर मानो एक-दूसरे का वध करते हैं।
6.2.5
तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत ।
कालपर्यायमाहाय मा स्म शोके मनः कृथा ॥ ६.२.५ ॥
हे भरतवंशी! जब वे काल से घिरे हुए नष्ट हो रहे हैं, तो काल के इस क्रम को समझकर अपने मन को शोक में मत डालो।
6.2.6
यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते ।
चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया ॥ ६.२.६ ॥
हे प्रजापति! यदि आप इस युद्ध को देखना चाहते हैं, तो हे पुत्र, मैं आपको दिव्य दृष्टि देता हूँ; इस युद्ध को देखिए।
6.2.7
न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम ।
युद्धमेतत्त्वशेषेण श्रृणुयां तव तेजसा ॥ ६.२.७ ॥
हे ब्रह्मर्षियों में श्रेष्ठ, मैं अपने बंधुओं के वध को देखना नहीं चाहता। किंतु आपके तेज से मैं यह युद्ध पूरा सुनना चाहता हूँ।
6.2.8
तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।
वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ ॥ ६.२.८ ॥
जब धृतराष्ट्र युद्ध देखना नहीं चाहते थे, पर सुनना चाहते थे, तब वरों के स्वामी व्यास ने संजय को वर दिया।
6.2.9
एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति ।
एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति ॥ ६.२.९ ॥
हे राजन्, यह आपका संजय इस युद्ध का वर्णन करेगा। युद्ध में घटित सब कुछ इसके लिए अदृश्य नहीं रहेगा।
6.2.10
चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः ।
कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति ॥ ६.२.१० ॥
हे राजन्, संजय दिव्य दृष्टि से संपन्न होकर आपको इस युद्ध का वर्णन करेगा और सर्वज्ञ बन जाएगा।
6.2.11
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि ।
मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः ॥ ६.२.११ ॥
प्रकट हो या अप्रकट, दिन में हो या रात में, मन में सोची गई बात भी—संजय सब जान लेगा।
6.2.12
नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः ।
गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते ॥ ६.२.१२ ॥
इसे शस्त्र नहीं छेदेंगे, थकान इसे पीड़ित नहीं करेगी। गवल्गण का यह पुत्र जीवित रहकर इस युद्ध से मुक्त रहेगा।
6.2.13
अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः ॥ ६.२.१३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, मैं इन करुणामय पुरुषों की और सभी पाण्डवों की कीर्ति फैलाऊँगा; शोक मत करो।
6.2.14
दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि ।
न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६.२.१४ ॥
हे नरश्रेष्ठ, यह भाग्य का विधान है; तुम्हें इसके लिए शोक नहीं करना चाहिए। इसे रोकना भी संभव नहीं है। जहाँ धर्म है, वहीं विजय है।
6.2.15
एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः ।
पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह ॥ ६.२.१५ ॥
कुरुओं के प्रतिपितामह, उन पूज्य और महाभाग्यशाली ने ऐसा कहकर फिर धृतराष्ट्र से कहा।
6.2.16
इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः ।
तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये ॥ ६.२.१६ ॥
हे महाराज, इस युद्ध में महान विनाश होगा। और यहाँ मैं भयदायक शकुन देख रहा हूँ।
6.2.17
श्येना गृध्राश्च काकाश्च काङ्काश्च सहिता बकैः ।
संपतन्ति ध्वजाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते ॥ ६.२.१७ ॥
बाज़, गिद्ध, कौए और कांक पक्षी बगुलों के साथ मिलकर ध्वजाओं के सिरों पर उतर रहे हैं और झुंड बना रहे हैं।
6.2.18
अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः ।
क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनां ॥ ६.२.१८ ॥
हर्षित पक्षी युद्ध को निकट देख रहे हैं; मांसभक्षी पक्षी हाथियों और घोड़ों का मांस खाएँगे।
6.2.19
कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः ।
कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशं ॥ ६.२.१९ ॥
कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः। कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशम्॥
6.2.20
उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत ।
उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम् ॥ ६.२.२० ॥
उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत। उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम्॥
6.2.21
श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः ।
त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत ॥ ६.२.२१ ॥
श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः। त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत॥
6.2.22
ज्वलितार्के …त्रं निर्विशेषदिनक्षपम् ।
चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले । ॥ ६.२.२२ ॥
ज्वलितार्के …त्रं निर्विशेषदिनक्षपम्। चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले॥
6.2.23
आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम् ।
चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले ॥ ६.२.२३ ॥
आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम्। चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले॥
6.2.24
स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ॥ ६.२.२४ ॥
स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः। राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः॥
6.2.25
अन्तरिक्षे वराहस्य पृषदंशकस्य चोभयोः ।
प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये ॥ ६.२.२५ ॥
आकाश में वराह और पृषदंशक, दोनों का, युद्ध करते हुए, रात्रि में भयानक और निरंतर गर्जन मैं देखता हूँ।
6.2.26
देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च ।
वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च ॥ ६.२.२६ ॥
देवताओं की प्रतिमाएँ काँपती हैं और हँसती हैं, मुख से रक्त उगलती हैं, पसीना बहाती हैं और गिर पड़ती हैं।
6.2.27
अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशांपते ।
अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः ॥ ६.२.२७ ॥
हे प्रजापति, बिना बजाए दुन्दुभियाँ गूँजती हैं, और क्षत्रियों के महारथी बिना जोते रथों पर आगे बढ़ते हैं।
6.2.28
कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा ।
सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः ॥ ६.२.२८ ॥
कोकिल, शतपत्र, चाष, भास, शुक तथा सारस और मयूर, सब भयानक वाणी छोड़ते हैं।
6.2.29
गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः ।
अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः ॥ ६.२.२९ ॥
शस्त्र धारण किए, ढाल लिए, घोड़ों की पीठ पर सवार लोग चिल्लाते हैं; अरुणोदय के समय सैकड़ों टिड्डियों के झुंड दिखाई देते हैं।
6.2.30
उभे सन्ध्ये प्रकाशन्ते दिशो दाहसमन्विते ।
पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत ॥ ६.२.३० ॥
दोनों संध्याएँ प्रकाशित होती हैं, दिशाएँ दाह से भरी हैं; हे भरतवंशी, मेघ धूल बरसाता है और मांस भी बरसाता है।
6.2.31
या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता ।
अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः ॥ ६.२.३१ ॥
हे राजन्, तीनों लोकों में विख्यात और साधुओं द्वारा सम्मानित यह अरुन्धती है, और उसके साथ यह वसिष्ठ भी पीछे कर दिए गए हैं।
6.2.32
रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः ।
व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम् ॥ ६.२.३२ ॥
हे राजन्, यह शनैश्चर रोहिणी को पीड़ित करता हुआ स्थित है; चन्द्रमा का विमुख चिह्न होगा, महान भय उत्पन्न होगा।
6.2.33
अनभ्रे च महाघोरस्तनितं श्रूयते भृशम् ।
वाहनानां च रुदतां निपतन्त्युश्रुबिन्दवः ॥ ६.२.३३ ॥
बिना बादल के भी अत्यन्त भयंकर गर्जना अत्यधिक सुनाई देती है, और रोते हुए वाहनों की आँखों से आँसुओं की बूँदें गिरती हैं।