મહાભારત · અધ્યાય 6.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.26.1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ६.२६.१ ॥
કરુણાથી ભરાયેલા, આંસુથી ભરેલી વ્યાકુળ આંખોવાળા, શોકમાં ડૂબેલા તેને મધુસૂદને આ વચન કહ્યું.
6.26.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ ६.२६.२ ॥
હે અર્જુન, આ વિષમ સમયે તને આ મોહ ક્યાંથી આવ્યો? આ અનાર્યોનું આચરણ છે; તે સ્વર્ગ આપનારું નથી અને કીર્તિ ઘટાડનારું છે.
6.26.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ६.२६.३ ॥
હે પાર્થ, નપુંસકતાને શરણ ન થા; આ તને શોભતું નથી. હૃદયની આ ક્ષુદ્ર દુર્બળતા ત્યજીને ઊભો થા, હે શત્રુઓને તપાવનાર.
6.26.4
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ६.२६.४ ॥
હે મધુસૂદન, યુદ્ધમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ સામે હું બાણોથી કેવી રીતે લડું? તે બંને પૂજનીય છે, હે શત્રુસંહારક.
6.26.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भेक्षमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ६.२६.५ ॥
મહાનુભાવ ગુરુજનોને માર્યા વિના આ લોકમાં ભિક્ષાનું અન્ન ખાવું પણ શ્રેષ્ઠ છે. પરંતુ અર્થ-કામની ઇચ્છાથી આ ગુરુજનોને મારીને અહીં જ લોહીથી ખરડાયેલા ભોગો ભોગવીશ.
6.26.6
न चैतद्वीद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६.२६.६ ॥
અમારા માટે શું વધુ શ્રેષ્ઠ છે, અમે જીતીએ કે તેઓ અમને જીતે, તે અમે જાણતા નથી. જેમને મારીને અમે જીવવા ઇચ્છીએ નહીં, તે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સામે ઊભા છે.
6.26.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ६.२६.७ ॥
કાયરતાના દોષથી મારો સ્વભાવ ઉપહત થયો છે; ધર્મ વિષે મારું ચિત્ત મૂંઝાયેલું છે. જે નિશ્ચિતપણે શ્રેયસ્કર હોય તે મને કહો. હું તમારો શિષ્ય છું; શરણે આવેલા મને શિક્ષા આપો.
6.26.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या-
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ६.२६.८ ॥
પૃથ્વી પર શત્રુરહિત સમૃદ્ધ રાજ્ય મળે, કે દેવોનું આધિપત્ય પણ મળે, છતાં ઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખતો મારો આ શોક દૂર કરી શકે એવું હું જોતો નથી.
6.26.9
एवमुकत्वा हृषीकेशं गुडाकेशं परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ६.२६.९ ॥
હે પરંતપ, હૃષીકેશને આ પ્રમાણે કહીને, 'હું યુદ્ધ નહીં કરું' એમ ગોવિંદને કહીને ગુડાકેશ મૌન રહ્યો.
6.26.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ ६.२६.१० ॥
હે ભારત, બંને સેનાની વચ્ચે વિષાદ કરતા તેને હૃષીકેશે જાણે હસીને આ વચન કહ્યું.
6.26.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पाण्डिताः ॥ ६.२६.११ ॥
જેમના માટે શોક ન કરવો જોઈએ તેમના માટે તું શોક કરે છે, અને જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો કરે છે. પંડિતો મૃતકો માટે કે જીવિતો માટે શોક કરતા નથી.
6.26.12
नत्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव नभविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ ६.२६.१२ ॥
હું ક્યારેય ન હતો એવું નથી, તું ન હતો એવું નથી, આ રાજાઓ ન હતા એવું નથી; અને આ પછી આપણે સૌ ન હોઈશું એવું પણ નથી.
6.26.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ ६.२६.१३ ॥
આ દેહમાં દેહધારીને જેમ બાળપણ, યૌવન અને ઘડપણ આવે છે, તેમ બીજા દેહની પ્રાપ્તિ પણ થાય છે; ધીર પુરુષ તેમાં મોહ પામતો નથી.
6.26.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्स्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ ६.२६.१४ ॥
હે કૌંતેય, ઇન્દ્રિયસ્પર્શો શીત-ઉષ્ણ, સુખ-દુઃખ આપે છે; તે આવે-જાય છે, અનિત્ય છે; હે ભારત, તેમને સહન કર.
6.26.15
यं हि व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ६.२६.१५ ॥
હે પુરુષર્ષભ, આ જે ધીર પુરુષને પીડા આપતા નથી, જે સુખ-દુઃખમાં સમાન છે, તે અમૃતત્વને યોગ્ય બને છે.
6.26.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिःक ॥ ६.२६.१६ ॥
અસત્નો ભાવ નથી, સત્નો અભાવ નથી; તત્ત્વદર્શીઓએ આ બંનેનો અંત જોયો છે.
6.26.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ ६.२६.१७ ॥
જેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે, તેને અવિનાશી જાણ; આ અવ્યયનો વિનાશ કોઈ કરી શકતું નથી.
6.26.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ ६.२६.१८ ॥
આ દેહો અંતવાળા કહેવાયા છે, નિત્ય, અનાશી, અપ્રમેય દેહધારીના; તેથી હે ભારત, યુદ્ધ કર.
6.26.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ६.२६.१९ ॥
જે એને મારનાર જાણે છે અને જે એને મરાયેલો માને છે, તે બંને જાણતા નથી; આ મારતો નથી, અને મરાતો પણ નથી.
6.26.20
न जायते म्रियते वा कदाचि-
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्तये हन्यमाने शरीरे ॥ ६.२६.२० ॥
આ ક્યારેય જન્મતો નથી કે મરતો નથી; આ પહેલાં થઈને રહ્યો નથી, ભવિષ્યમાં થશે નહીં, ફરી પણ થશે નહીં. આ અજ, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; શરીર મરાય ત્યારે પણ આ મરાતો નથી.
6.26.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ ६.२६.२१ ॥
હે પાર્થ! જે પુરુષ આને અવિનાશી, નિત્ય, અજ અને અવ્યય જાણે છે, તે કેવી રીતે કોને મરાવશે કે કોને મારશે?
6.26.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णानि नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ ६.२६.२२ ॥
જેમ માણસ જૂનાં જીર્ણ વસ્ત્રો ત્યજીને બીજાં નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ દેહી જીર્ણ શરીરોને ત્યજીને બીજાં નવાં શરીરોમાં પ્રવેશે છે.
6.26.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ ६.२६.२३ ॥
એને શસ્ત્રો કાપતા નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, જળ ભીંજવતું નથી, અને પવન સૂકવતો નથી.
6.26.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ६.२६.२४ ॥
આ અચ્છેદ્ય, અદાહ્ય, અક્લેદ્ય અને અશોષ્ય છે. આ નિત્ય, સર્વવ્યાપી, સ્થાણુ, અચલ અને સનાતન છે.
6.26.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२५ ॥
આ આત્મા અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અવિકાર્ય કહેવાય છે. તેથી તેને એ રીતે જાણીને તારે શોક કરવો ઘટતો નથી.
6.26.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि कत्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२६ ॥
જો તું એને નિત્ય જન્મેલો કે નિત્ય મૃત માને, તોપણ હે મહાબાહો, તારે એના માટે શોક કરવો ઘટતો નથી.
6.26.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२७ ॥
જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મૃતનો જન્મ નિશ્ચિત છે. તેથી આ અનિવાર્ય બાબતમાં તારે શોક કરવો ઘટતો નથી.
6.26.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येन तत्र का परिदेवना ॥ ६.२६.२८ ॥
હે ભારત, સર્વ ભૂતો આદિમાં અવ્યક્ત, મધ્યમાં વ્યક્ત અને અંતે ફરી અવ્યક્ત હોય છે. તો તેમાં વિલાપ શા માટે?
6.26.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति ।
श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ ६.२६.२९ ॥
કોઈ એને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ આશ્ચર્યની જેમ એનું વર્ણન કરે છે, અને બીજો આશ્ચર્યની જેમ એને સાંભળે છે; સાંભળીને પણ કોઈ એને જાણતું નથી.
6.26.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.३० ॥
હે ભારત, દેહી સદા અવધ્ય છે; તે સૌના દેહમાં વસે છે. તેથી સર્વ ભૂતો માટે તારે શોક કરવો ઘટતો નથી.
6.26.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ६.२६.३१ ॥
સ્વધર્મ જોઈને પણ તારે વિચલિત થવું ન જોઈએ; ધર્મ્ય યુદ્ધ કરતાં ક્ષત્રિય માટે બીજું કલ્યાણ નથી.
6.26.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ६.२६.३२ ॥
હે પાર્થ, અનાયાસે ખુલેલું સ્વર્ગદ્વાર છે; આવું યુદ્ધ મેળવીને ક્ષત્રિયો સુખી થાય છે.
6.26.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.३३ ॥
જો તું આ ધર્મ્ય સંગ્રામ નહીં કરે, તો સ્વધર્મ અને કીર્તિ છોડીને પાપ પામીશ.
6.26.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ६.२६.३४ ॥
પ્રાણીઓ તારી અવિનાશી અપકીર્તિની વાત કરશે; માનનીય માટે અપકીર્તિ મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ભારે છે.
6.26.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ६.२६.३५ ॥
મહારથીઓ તને ભયથી યુદ્ધમાંથી પાછા હટેલો માનશે; જેમની વચ્ચે તું બહુ માનનીય હતો, તેમની વચ્ચે તું લઘુતા પામીશ.
6.26.36
अवाच्यवादांश्चक बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ६.२६.३६ ॥
તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં અનેક ન બોલવા યોગ્ય વાતો કહેશે; તેથી વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે?
6.26.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ६.२६.३७ ॥
માર્યો જઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, જીતીશ તો પૃથ્વી ભોગવીશ. તેથી હે કૌન્તેય, યુદ્ધ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ઊઠ.
6.26.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.३८ ॥
સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જય-પરાજયને સમાન ગણીને પછી યુદ્ધમાં જોડાઈ જા; આમ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે.
6.26.39
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ६.२६.३९ ॥
આ બુદ્ધિ તને સાંખ્યમાં કહી; હવે યોગની આ બુદ્ધિ સાંભળ, હે પાર્થ, જે બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને તું કર્મબંધન ત્યજી દઈશ.
6.26.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ६.२६.४० ॥
અહીં પ્રયત્ન નાશ પામતો નથી, અને દોષ પણ નથી. આ ધર્મનો થોડો અંશ પણ મહાન ભયથી રક્ષે છે.
6.26.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ६.२६.४१ ॥
હે કુરુનંદન, અહીં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિ એક જ છે; અનિશ્ચયી લોકોની બુદ્ધિઓ અનેક શાખાવાળી અને અનંત હોય છે.
6.26.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ६.२६.४२ ॥
હે પાર્થ, અવિવેકી લોકો વેદવાક્યોમાં રમીને, 'આનાથી બીજું કંઈ નથી' એમ કહીને આ પુષ્પિત વાણી બોલે છે.
6.26.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ६.२६.४३ ॥
કામનાથી ભરેલા, સ્વર્ગપરાયણ લોકો જન્મ અને કર્મફળ આપનારી, વિશેષ ક્રિયાઓથી ભરપૂર, ભોગ-ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિ તરફ લઈ જતી (વાણી) બોલે છે.
6.26.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ६.२६.४४ ॥
ભોગ-ઐશ્વર્યમાં આસક્ત અને તે (વાણી) વડે જેમનું ચિત્ત હરાયું છે, તેમની નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ સમાધિમાં સ્થિર થતી નથી.
6.26.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ६.२६.४५ ॥
વેદો ત્રણ ગુણોના વિષય છે. હે અર્જુન, તું ત્રિગુણાતીત થા; દ્વંદ્વરહિત, નિત્ય સત્ત્વમાં સ્થિત, યોગક્ષેમની ચિંતા વિનાનો, આત્મવાન થા.
6.26.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ६.२६.४६ ॥
ચારે બાજુ પાણી છલકાતું હોય ત્યારે કૂવાનું જેટલું પ્રયોજન, એટલું જ જાણનાર બ્રાહ્મણને સર્વ વેદોમાં હોય છે.
6.26.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदा च न ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ६.२६.४७ ॥
કર્મમાં જ તારો અધિકાર છે, ફળમાં ક્યારેય નહીં. કર્મફળનું કારણ ન થા; અકર્મમાં પણ તારી આસક્તિ ન હો.
6.26.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ ६.२६.४८ ॥
હે ધનંજય, યોગમાં સ્થિત થઈ, આસક્તિ છોડીને કર્મ કર. સિદ્ધિ અને અસિદ્ધિમાં સમાન રહેવું એ જ યોગ કહેવાય છે.
6.26.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ६.२६.४९ ॥
હે ધનંજય, બુદ્ધિયોગ કરતાં ફળહેતુ કર્મ અતિ હીન છે. બુદ્ધિમાં જ શરણ શોધ; ફળ માટે કર્મ કરનારા દીન છે.
6.26.50
बुद्धियुक्तो जहातीहक उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ६.२६.५० ॥
બુદ્ધિયુક્ત માણસ આ લોકમાં જ પુણ્ય અને પાપ બંનેનો ત્યાગ કરે છે. તેથી યોગમાં યુક્ત થા; કર્મમાં કુશળતા એ જ યોગ છે.
6.26.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ६.२६.५१ ॥
બુદ્ધિયુક્ત મનીષીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થતા ફળનો ત્યાગ કરીને, જન્મબંધનથી મુક્ત થઈ અનામય પદને પામે છે.
6.26.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ६.२६.५२ ॥
જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહના કાદવને પાર કરશે, ત્યારે સાંભળવા યોગ્ય અને સાંભળેલા વિષયો પ્રત્યે તું વૈરાગ્ય પામીશ.
6.26.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.५३ ॥
શ્રુતિના વિવિધ વચનોથી ગૂંચવાયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં નિશ્ચલ અને અચલ રહેશે, ત્યારે તું યોગને પામીશ.
6.26.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किं ॥ ६.२६.५४ ॥
હે કેશવ, સમાધિમાં સ્થિત સ્થિતપ્રજ્ઞની ભાષા કેવી હોય છે? સ્થિરબુદ્ધિ માણસ કેવી રીતે બોલે, કેવી રીતે બેસે અને કેવી રીતે ચાલે?
6.26.55
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ६.२६.५५ ॥
હે પાર્થ, મનમાં રહેલી બધી કામનાઓને જ્યારે માણસ ત્યજી દે છે અને આત્મામાં જ આત્માથી સંતુષ્ટ રહે છે, ત્યારે તેને સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.
6.26.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ६.२६.५६ ॥
દુઃખમાં જેનું મન વિચલિત થતું નથી, સુખમાં જેને સ્પૃહા રહેતી નથી, જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તે સ્થિરબુદ્ધિ મુનિ કહેવાય છે.
6.26.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.५७ ॥
જે સર્વત્ર સ્નેહરહિત છે, શુભ કે અશુભ જે કંઈ મળે તેનું અભિનંદન કરતો નથી કે દ્વેષ કરતો નથી, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થયેલી છે.
6.26.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.५८ ॥
કાચબો જેમ પોતાના અંગોને સંપૂર્ણપણે સંકોરી લે છે, તેમ જ્યારે આ માણસ ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયવિષયોમાંથી સંપૂર્ણપણે પાછી ખેંચી લે છે, ત્યારે તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.
6.26.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ६.२६.५९ ॥
ઉપવાસ કરનાર દેહધારીથી વિષયો નિવૃત્ત થાય છે; પરંતુ તેનો રસ (આસક્તિ) પણ પરમને જોઈને જ નિવૃત્ત થાય છે.
6.26.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६.२६.६० ॥
હે કૌન્તેય, પ્રયત્ન કરતા વિવેકી પુરુષનું મન પણ ચંચળ ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક હરી લે છે.
6.26.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियामि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.६१ ॥
એ બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને, યોગયુક્ત થઈને, મારામાં પરાયણ થઈને બેસવું. જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.
6.26.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६.२६.६२ ॥
વિષયોનું ધ્યાન કરનાર મનુષ્યને તેમના પ્રત્યે આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. આસક્તિથી કામના જન્મે છે, કામનાથી ક્રોધ જન્મે છે.
6.26.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुदिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६.२६.६३ ॥
ક્રોધથી મોહ ઉત્પન્ન થાય છે; મોહથી સ્મૃતિભ્રમ થાય છે. સ્મૃતિના નાશથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે; બુદ્ધિના નાશથી મનુષ્ય નાશ પામે છે.
6.26.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६.२६.६४ ॥
રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, આત્મવશ ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોમાં વિચરતો, સંયમિત આત્માવાળો મનુષ્ય પ્રસન્નતા પામે છે.
6.26.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६.२६.६५ ॥
પ્રસન્નતા થતાં તેના સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે. પ્રસન્ન ચિત્તવાળાની બુદ્ધિ શીઘ્ર સ્થિર થાય છે.
6.26.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६.२६.६६ ॥
અયુક્તને બુદ્ધિ નથી, તેને ભાવના પણ નથી. ભાવના વિનાનાને શાંતિ નથી; અશાંતને સુખ ક્યાંથી?
6.26.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६.२६.६७ ॥
પાણીમાં પવન હોડીને જેમ તાણી જાય છે, તેમ ભટકતી ઇન્દ્રિયોને અનુસરતું મન તેની પ્રજ્ઞા હરી લે છે.
6.26.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.६८ ॥
તેથી, હે મહાબાહો, જેની ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોથી સંપૂર્ણપણે નિગ્રહિત છે, તેની જ પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.
6.26.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तिं संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६.२६.६९ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ માટે જે રાત્રિ છે, તેમાં સંયમી જાગે છે; જેમાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે દ્રષ્ટા મુનિ માટે રાત્રિ છે.
6.26.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ६.२६.७० ॥
સતત ભરાતા રહેવા છતાં અચલ સ્થિર સમુદ્રમાં જેમ પાણી પ્રવેશે છે, તેમ જેનામાં બધી કામનાઓ પ્રવેશે છે, તે શાંતિ પામે છે; કામનાઓ માટે દોડનાર નહીં.
6.26.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ६.२६.७१ ॥
જે પુરુષ બધી કામનાઓ ત્યજીને, નિઃસ્પૃહ, નિર્મમ અને નિરહંકાર બનીને વિચરે છે, તે જ શાંતિ પામે છે.
6.26.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ ६.२६.७२ ॥
હે પાર્થ, આ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે; તેને પામીને મનુષ્ય મોહ પામતો નથી. તેમાં સ્થિત રહીને અંતકાળે પણ તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.