महाभारत · अध्याय 6.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.26.1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ६.२६.१ ॥
करुणेने व्याप्त झालेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या व्याकुल डोळ्यांनी शोकाकुल झालेल्या त्याला मधुसूदनाने हे वचन सांगितले.
6.26.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ ६.२६.२ ॥
हे अर्जुना, या विषम प्रसंगी तुला हा मोह कुठून आला? हे अनार्यांचे आचरण आहे; ते स्वर्ग देणारे नाही आणि कीर्ती नाहीशी करणारे आहे.
6.26.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ६.२६.३ ॥
हे पार्थ, नपुंसकतेला शरण जाऊ नकोस; हे तुला शोभत नाही. हृदयाची ही क्षुद्र दुर्बलता सोडून ऊठ, हे शत्रूंना तापवणाऱ्या.
6.26.4
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ६.२६.४ ॥
हे मधुसूदना, युद्धात भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी मी बाणांनी कसे लढू? ते दोघे पूजनीय आहेत, हे शत्रुसंहारका.
6.26.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भेक्षमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ६.२६.५ ॥
महानुभाव गुरुजनांना न मारता या जगात भिक्षेचे अन्न खाणेही श्रेयस्कर आहे. पण अर्थ व काम यांच्या इच्छेने या गुरुजनांना मारून येथेच रक्ताने माखलेले भोग भोगीन.
6.26.6
न चैतद्वीद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६.२६.६ ॥
आम्हांसाठी कोणते अधिक श्रेष्ठ आहे, आम्ही जिंकू की ते आम्हाला जिंकतील, हे आम्हाला कळत नाही. ज्यांना मारून आम्ही जगू इच्छित नाही, ते धृतराष्ट्राचे पुत्र समोर उभे आहेत.
6.26.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ६.२६.७ ॥
भ्याडपणाच्या दोषाने माझा स्वभाव विकल झाला आहे; धर्माबाबत माझे चित्त मोहित झाले आहे. जे निश्चितपणे श्रेयस्कर असेल ते मला सांगा. मी तुमचा शिष्य आहे; शरण आलेल्या मला उपदेश करा.
6.26.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या-
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ६.२६.८ ॥
पृथ्वीवर शत्रूरहित समृद्ध राज्य मिळाले, किंवा देवांचे आधिपत्यही मिळाले, तरी इंद्रियांना शुष्क करणारा माझा हा शोक कशाने दूर होईल हे मला दिसत नाही.
6.26.9
एवमुकत्वा हृषीकेशं गुडाकेशं परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ६.२६.९ ॥
हे परंतपा, हृषीकेशाला असे सांगून, 'मी युद्ध करणार नाही' असे गोविंदाला म्हणून गुडाकेश मौन धारण करून राहिला.
6.26.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ ६.२६.१० ॥
हे भारता, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये शोकाकुल झालेल्या त्याला हृषीकेश हसल्यासारखा हे वचन म्हणाला.
6.26.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पाण्डिताः ॥ ६.२६.११ ॥
ज्यांच्यासाठी शोक करू नये त्यांच्यासाठी तू शोक करतोस, आणि ज्ञान्यांसारखे बोलतोस. पंडित मृतांसाठी किंवा जिवंतांसाठी शोक करत नाहीत.
6.26.12
नत्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव नभविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ ६.२६.१२ ॥
मी कधीच नव्हतो असे नाही, तू नव्हतास असे नाही, हे राजेही नव्हते असे नाही; आणि यानंतर आपण सर्व नसू असेही नाही.
6.26.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ ६.२६.१३ ॥
या देहात देहधारी जीवाला जसे बाल्य, तारुण्य आणि वार्धक्य येते, तसेच दुसऱ्या देहाची प्राप्तीही होते; धीर पुरुष त्यात मोहित होत नाही.
6.26.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्स्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ ६.२६.१४ ॥
हे कौन्तेया, इंद्रियस्पर्श शीत-उष्ण आणि सुख-दुःख देतात; ते येतात-जातात, अनित्य आहेत; हे भारता, त्यांना सहन कर.
6.26.15
यं हि व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ६.२६.१५ ॥
हे पुरुषर्षभा, हे ज्याला व्यथित करीत नाहीत, जो सुख-दुःखात समान असा धीर पुरुष, तो अमृतत्वाला योग्य होतो.
6.26.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिःक ॥ ६.२६.१६ ॥
असत् याचे अस्तित्व नाही, सत् याचा अभाव नाही; तत्त्वदर्शींनी या दोहोंचा अंत पाहिला आहे.
6.26.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ ६.२६.१७ ॥
ज्याने हे सर्व व्याप्त आहे, त्याला अविनाशी जाण; या अव्ययाचा नाश कोणीही करू शकत नाही.
6.26.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ ६.२६.१८ ॥
हे देह नाशवंत सांगितले आहेत, नित्य, अविनाशी, अप्रमेय अशा देहधारीचे; म्हणून हे भारता, युद्ध कर.
6.26.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ६.२६.१९ ॥
याला मारणारा समजतो आणि जो याला मारलेला मानतो, ते दोघेही जाणत नाहीत; हा मारत नाही, आणि मारलाही जात नाही.
6.26.20
न जायते म्रियते वा कदाचि-
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्तये हन्यमाने शरीरे ॥ ६.२६.२० ॥
हा कधी जन्मत नाही, मरतही नाही; हा आधी होऊन गेला नाही, पुढे होणार नाही, पुन्हा होणारही नाही. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; शरीर मारले गेले तरी हा मारला जात नाही.
6.26.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ ६.२६.२१ ॥
हे पार्था! जो पुरुष याला अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि अव्यय जाणतो, तो कसा कोणाला मारायला लावेल किंवा कोणाला मारेल?
6.26.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णानि नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ ६.२६.२२ ॥
जसा माणूस जीर्ण झालेली वस्त्रे टाकून दुसरी नवी वस्त्रे धारण करतो, तसाच देही जीर्ण शरीरे सोडून दुसऱ्या नव्या शरीरांत प्रवेश करतो.
6.26.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ ६.२६.२३ ॥
याला शस्त्रे छेदत नाहीत, अग्नी जाळत नाही, पाणी भिजवत नाही आणि वारा सुकवत नाही.
6.26.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ६.२६.२४ ॥
हा अच्छेद्य, अदाह्य, अक्लेद्य आणि अशोष्य आहे. हा नित्य, सर्वव्यापी, स्थाणू, अचल आणि सनातन आहे.
6.26.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२५ ॥
हा आत्मा अव्यक्त, अचिंत्य आणि अविकार्य असे म्हटला जातो. म्हणून याला असे जाणून तुला शोक करणे योग्य नाही.
6.26.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि कत्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२६ ॥
हा नित्य जन्मलेला किंवा नित्य मरणारा आहे असे तुला वाटत असले तरी, हे महाबाहो, याच्यासाठी तू शोक करणे योग्य नाही.
6.26.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.२७ ॥
जन्मलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि मेलेल्याचा जन्म निश्चित आहे. म्हणून या अटळ गोष्टीसाठी तू शोक करणे योग्य नाही.
6.26.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येन तत्र का परिदेवना ॥ ६.२६.२८ ॥
हे भारता, सर्व प्राणी आदीत अव्यक्त, मध्यात व्यक्त आणि अंती पुन्हा अव्यक्त असतात. मग त्याबद्दल विलाप कशासाठी?
6.26.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति ।
श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ ६.२६.२९ ॥
कोणी याकडे आश्चर्याने पाहतो, कोणी आश्चर्याने याचे वर्णन करतो, आणि दुसरा आश्चर्याने हे ऐकतो; ऐकूनही कोणीही हे जाणत नाही.
6.26.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६.२६.३० ॥
हे भारता, देही सदैव अवध्य आहे; तो सर्वांच्या देहात वास करतो. म्हणून सर्व प्राण्यांसाठी तू शोक करणे योग्य नाही.
6.26.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ६.२६.३१ ॥
स्वधर्म पाहूनही तुला विचलित होणे योग्य नाही; धर्म्य युद्धाहून क्षत्रियासाठी अन्य श्रेय नाही.
6.26.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ६.२६.३२ ॥
हे पार्था, अपघाताने उघडलेले स्वर्गद्वार आहे; असे युद्ध मिळाल्यावर क्षत्रिय सुखी होतात.
6.26.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.३३ ॥
जर तू हे धर्म्य युद्ध केले नाहीस, तर स्वधर्म आणि कीर्ती सोडून पाप प्राप्त करशील.
6.26.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ६.२६.३४ ॥
प्राणी तुझ्या शाश्वत अपकीर्तीबद्दल बोलतील; सन्मानित माणसाला अपकीर्ती मरणापेक्षाही अधिक असते.
6.26.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ६.२६.३५ ॥
महारथी तुला भयाने युद्धातून माघार घेतलेला मानतील; ज्यांच्यामध्ये तू बहुमानित होतास, त्यांच्यात तू लघुत्व पावशील.
6.26.36
अवाच्यवादांश्चक बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ६.२६.३६ ॥
तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करीत अनेक न बोलण्याजोगी वचने बोलतील; त्याहून दुःखदायक काय असेल?
6.26.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ६.२६.३७ ॥
मारला गेलास तर स्वर्ग मिळवशील, जिंकलास तर पृथ्वी भोगशील. म्हणून हे कौन्तेया, युद्धासाठी निश्चयाने ऊठ.
6.26.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.३८ ॥
सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय सम मानून मग युद्धात प्रवृत्त हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
6.26.39
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ६.२६.३९ ॥
ही बुद्धी तुला सांख्यात सांगितली; आता योगविषयीची ही बुद्धी ऐक, हे पार्था, जिच्या योगाने युक्त होऊन तू कर्मबंध सोडशील.
6.26.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ६.२६.४० ॥
येथे प्रयत्नांचा नाश होत नाही, आणि दोषही नसतो. या धर्माचा थोडासा भागही मोठ्या भयापासून रक्षण करतो.
6.26.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ६.२६.४१ ॥
हे कुरुनंदना, येथे निश्चयात्मिका बुद्धी एकच आहे; अनिश्चयी लोकांच्या बुद्धी बहुशाखा आणि अनंत असतात.
6.26.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ६.२६.४२ ॥
हे पार्था, अविवेकी लोक वेदवाक्यांत रमून, 'यापेक्षा दुसरे काही नाही' असे म्हणत या पुष्पित वाणीचे उच्चारण करतात.
6.26.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ६.२६.४३ ॥
कामनेत आत्मे असलेले, स्वर्गाभिमुख लोक जन्म व कर्मफल देणारे, विशेष विधींनी भरलेले, भोग व ऐश्वर्यप्राप्तीकडे नेणारे (वचन) बोलतात.
6.26.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ६.२६.४४ ॥
भोग व ऐश्वर्यात आसक्त आणि त्या (वचनाने) ज्यांचे चित्त हरण झाले आहे, त्यांची निश्चयात्मक बुद्धी समाधीत स्थिर होत नाही.
6.26.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ६.२६.४५ ॥
वेद त्रिगुणांचे विषय आहेत. हे अर्जुना, तू त्रिगुणातीत हो; द्वंद्वरहित, नित्य सत्त्वात स्थित, योगक्षेमरहित आणि आत्मवान हो.
6.26.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ६.२६.४६ ॥
सर्वत्र पाणी भरलेले असताना विहिरीचा जितका उपयोग, तितकाच तत्त्व जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला सर्व वेदांचा उपयोग असतो.
6.26.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदा च न ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ६.२६.४७ ॥
कर्मातच तुझा अधिकार आहे, फळांवर कधीही नाही. कर्मफळाचे कारण होऊ नकोस; अकर्मातही तुझी आसक्ती नसावी.
6.26.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ ६.२६.४८ ॥
हे धनंजया, योगात स्थित राहून, आसक्ती सोडून कर्मे कर. सिद्धी आणि असिद्धीत समान राहणे यालाच योग म्हणतात.
6.26.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ६.२६.४९ ॥
हे धनंजया, बुद्धियोगापेक्षा फलहेतूने केलेले कर्म फार हीन आहे. बुद्धीतच आश्रय शोध; फलासाठी कर्म करणारे दीन आहेत.
6.26.50
बुद्धियुक्तो जहातीहक उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ६.२६.५० ॥
बुद्धियुक्त पुरुष या लोकातच पुण्य आणि पाप दोन्ही सोडतो. म्हणून योगात युक्त हो; कर्मातील कौशल्यच योग आहे.
6.26.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ६.२६.५१ ॥
बुद्धियुक्त मनीषी कर्मापासून उत्पन्न होणारे फल त्यागून जन्मबंधनातून मुक्त होऊन निरामय पदाला जातात.
6.26.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ६.२६.५२ ॥
तुझी बुद्धी मोहाचा चिखल ओलांडेल तेव्हा, ऐकण्यायोग्य आणि ऐकलेल्या गोष्टींविषयी तुला वैराग्य प्राप्त होईल.
6.26.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ६.२६.५३ ॥
श्रुतींच्या विविध वचनांनी गोंधळलेली तुझी बुद्धी समाधीत निश्चल आणि अचल स्थिर होईल, तेव्हा तू योग प्राप्त करशील.
6.26.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किं ॥ ६.२६.५४ ॥
हे केशवा, समाधीत स्थित झालेल्या स्थितप्रज्ञाची भाषा कशी असते? स्थिरबुद्धी पुरुष कसा बोलतो, कसा बसतो आणि कसा चालतो?
6.26.55
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ६.२६.५५ ॥
हे पार्था, मनात असलेल्या सर्व कामनांचा जेव्हा मनुष्य त्याग करतो आणि आत्म्यातच आत्म्याने समाधानी राहतो, तेव्हा तो स्थितप्रज्ञ म्हटला जातो.
6.26.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ६.२६.५६ ॥
दुःखात ज्याचे मन विचलित होत नाही, सुखात ज्याची इच्छा राहत नाही, जो राग, भय आणि क्रोधापासून मुक्त आहे, त्या स्थिरबुद्धी पुरुषाला मुनी म्हटले जाते.
6.26.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.५७ ॥
जो सर्वत्र आसक्तिरहित आहे, शुभ किंवा अशुभ जे काही प्राप्त होईल त्याचे अभिनंदन करीत नाही आणि द्वेषही करीत नाही, त्याची प्रज्ञा स्थिर झालेली असते.
6.26.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.५८ ॥
कासव आपले अवयव जसे सर्वतः आवरून घेतो, तसेच जेव्हा हा मनुष्य इंद्रियांना इंद्रियविषयांपासून पूर्णपणे आवरून घेतो, तेव्हा त्याची प्रज्ञा स्थिर होते.
6.26.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ६.२६.५९ ॥
उपवास करणाऱ्या देहधारी मनुष्यापासून विषय निवृत्त होतात; परंतु त्याचा रस (आसक्ती) सुद्धा परमाला पाहिल्यानंतरच निवृत्त होतो.
6.26.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६.२६.६० ॥
हे कौन्तेया, प्रयत्न करणाऱ्या विवेकी पुरुषाचेही मन चंचल इंद्रिये बलपूर्वक हरण करतात.
6.26.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियामि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.६१ ॥
ती सर्व इंद्रिये संयमित करून, योगयुक्त होऊन, माझ्या ठायी परायण होऊन बसावे. ज्याची इंद्रिये वश असतात, त्याची प्रज्ञा स्थिर राहते.
6.26.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६.२६.६२ ॥
विषयांचे ध्यान करणाऱ्या माणसाला त्यांची आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून कामना जन्मते, कामनेतून क्रोध उत्पन्न होतो.
6.26.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुदिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६.२६.६३ ॥
क्रोधातून मोह उत्पन्न होतो; मोहातून स्मृतिभ्रम होतो. स्मृती नष्ट झाल्याने बुद्धी नष्ट होते; बुद्धी नष्ट झाल्याने माणूस नष्ट होतो.
6.26.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६.२६.६४ ॥
राग-द्वेषांपासून मुक्त, आत्मवश असलेल्या इंद्रियांनी विषयांमध्ये संचार करणारा, संयमित आत्मा असलेला माणूस प्रसन्नता प्राप्त करतो.
6.26.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६.२६.६५ ॥
प्रसन्नता प्राप्त झाल्यावर त्याच्या सर्व दुःखांचा नाश होतो. प्रसन्न चित्ताची बुद्धी लवकरच स्थिर होते.
6.26.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६.२६.६६ ॥
अयुक्ताला बुद्धी नसते, त्याला भावनाही नसते. भावना नसलेल्याला शांती नसते; अशांताला सुख कुठून?
6.26.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६.२६.६७ ॥
पाण्यात वारा होडीला जसा वाहवतो, तसेच विचरणाऱ्या इंद्रियांच्या मागे जाणारे मन त्याची प्रज्ञा हरण करते.
6.26.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६.२६.६८ ॥
म्हणून, हे महाबाहो, ज्याची इंद्रिये आपल्या विषयांपासून पूर्णपणे निग्रहित आहेत, त्याचीच प्रज्ञा स्थिर होते.
6.26.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तिं संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६.२६.६९ ॥
सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र असते, तीत संयमी जागा राहतो; ज्यात प्राणी जागे असतात, ती द्रष्ट्या मुनीसाठी रात्र असते.
6.26.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ६.२६.७० ॥
सतत भरत राहूनही अचल स्थिर असलेल्या समुद्रात जसे पाणी शिरते, तसेच सर्व कामना ज्यात शिरतात, तो शांती पावतो; कामनांच्या मागे धावणारा नव्हे.
6.26.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ६.२६.७१ ॥
जो पुरुष सर्व कामनांचा त्याग करून, निःस्पृह, निर्मम आणि निरहंकार होऊन वावरतो, तोच शांती प्राप्त करतो.
6.26.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ ६.२६.७२ ॥
हे पार्था, ही ब्राह्मी स्थिती आहे; ती प्राप्त झाल्यावर मनुष्य मोहात पडत नाही. तिच्यात स्थित राहून अंतकाळीही तो ब्रह्मनिर्वाण पावतो.