મહાભારત · અધ્યાય 6.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.27.1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ६.२७.१ ॥
હે જનાર્દન, જો તમારા મતે બુદ્ધિ કર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, તો હે કેશવ, આ ઘોર કર્મમાં મને કેમ જોડો છો?
6.27.2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ६.२७.२ ॥
તમારા મિશ્ર વચનોથી મારી બુદ્ધિ જાણે મોહિત થઈ રહી છે. તેથી નિશ્ચય કરીને એક જ વાત કહો, જેથી હું કલ્યાણ પામું.
6.27.3
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोप्ता मयाऽनघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ६.२७.३ ॥
હે નિષ્પાપ, આ લોકમાં બે પ્રકારની નિષ્ઠા મેં પૂર્વે કહી હતી—સાંખ્યોને જ્ઞાનયોગથી અને યોગીઓને કર્મયોગથી.
6.27.4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्रुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ६.२७.४ ॥
કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી માણસ નૈષ્કર્મ્ય પામતો નથી, અને માત્ર સંન્યાસથી પણ સિદ્ધિ પામતો નથી.
6.27.5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ६.२७.५ ॥
ખરેખર કોઈ પણ માણસ એક ક્ષણ પણ કર્મ વિના રહેતો નથી; પ્રકૃતિથી જન્મેલા ગુણોથી સૌ પરવશ થઈને કર્મ કરાવાય છે.
6.27.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचाराः स उच्यते ॥ ६.२७.६ ॥
કર્મેન્દ્રિયોને રોકીને મનથી ઇન્દ્રિયવિષયોનું સ્મરણ કરતો બેસી રહે છે, તે મોહિત આત્મા મિથ્યાચારી કહેવાય છે.
6.27.7
यस्त्विन्द्रियाणि पनसा नियम्यारमभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ६.२७.७ ॥
પણ હે અર્જુન, જે મનથી ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને, કર્મેન્દ્રિયો વડે અનાસક્ત થઈ કર્મયોગ આરંભે છે, તે શ્રેષ્ઠ છે.
6.27.8
नियतं कुरु कर्म त्वं ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रतिद्ध्येदकर्मणः ॥ ६.२७.८ ॥
તું નિયત કર્મ કર, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું શ્રેષ્ઠ છે; કર્મ વિના તારી શરીરયાત્રા પણ સિદ્ધ નહીં થાય.
6.27.9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ६.२७.९ ॥
યજ્ઞ માટે કરેલા કર્મ સિવાયનું કર્મ આ લોકને કર્મબંધનમાં બાંધે છે; તેથી હે કૌંતેય, આસક્તિ છોડીને તેના માટે જ સારી રીતે કર્મ કર.
6.27.10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ६.२७.१० ॥
પૂર્વે યજ્ઞ સહિત પ્રજાઓનું સર્જન કરીને પ્રજાપતિએ કહ્યું: આનાથી તમે વૃદ્ધિ પામો; આ તમારી ઇચ્છિત કામનાઓ દોહનારી કામધેનુ થાઓ.
6.27.11
देवान्भावयताऽनेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ६.२७.११ ॥
આનાથી દેવોનું પોષણ કરો; એ દેવો તમારું પોષણ કરે; એ રીતે એકબીજાનું પોષણ કરતાં તમે પરમ શ્રેય પામશો.
6.27.12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ६.२७.१२ ॥
યજ્ઞથી પોષિત દેવો તમને ઇષ્ટ ભોગો અવશ્ય આપશે; તેમણે આપેલા ભોગો તેમને અર્પણ કર્યા વિના જે ભોગવે છે તે ખરેખર ચોર છે.
6.27.13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ६.२७.१३ ॥
યજ્ઞશેષ આરોગનારા સજ્જનો સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે; પરંતુ જે પાપીઓ પોતાના માટે રાંધે છે, તેઓ પાપ જ આરોગે છે.
6.27.14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ६.२७.१४ ॥
અન્નથી પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે; વરસાદથી અન્ન થાય છે; યજ્ઞથી વરસાદ થાય છે; અને યજ્ઞ કર્મથી ઉદ્ભવે છે.
6.27.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माऽक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ६.२७.१५ ॥
કર્મ બ્રહ્મથી ઉત્પન્ન થયું છે એમ જાણ; બ્રહ્મ અક્ષરથી ઉત્પન્ન થયું છે એમ જાણ. તેથી સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ સદા યજ્ઞમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
6.27.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ६.२७.१६ ॥
આ રીતે પ્રવર્તિત ચક્રનું જે અહીં અનુસરણ કરતો નથી, તે પાપમય જીવન જીવનાર, ઇન્દ્રિયસુખમાં રમનાર છે; હે પાર્થ, તે વ્યર્થ જીવે છે.
6.27.17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ६.२७.१७ ॥
પરંતુ જે મનુષ્ય આત્મામાં જ રમે છે, આત્માથી જ તૃપ્ત છે અને આત્મામાં જ સંતુષ્ટ છે, તેને કોઈ કર્તવ્ય હોતું નથી.
6.27.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ६.२७.१८ ॥
તેને અહીં કરેલા કર્મથી કોઈ પ્રયોજન નથી, અને ન કરેલા કર્મથી પણ નથી. સર્વ ભૂતોમાં પણ તેને કોઈ પ્રયોજનનો આશ્રય નથી.
6.27.19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पुरूषः ॥ ६.२७.१९ ॥
તેથી અનાસક્ત થઈ સતત કર્તવ્ય કર્મ સારી રીતે કર. અનાસક્ત થઈ કર્મ કરનાર મનુષ્ય પરમને પ્રાપ્ત કરે છે.
6.27.20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ६.२७.२० ॥
જનક આદિએ કર્મ દ્વારા જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. લોકસંગ્રહને જોઈને પણ તારે કર્મ કરવું યોગ્ય છે.
6.27.21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ६.२७.२१ ॥
શ્રેષ્ઠ જે જે આચરણ કરે છે, અન્ય લોકો પણ તે જ કરે છે. તે જેને પ્રમાણ માને છે, લોક તેને જ અનુસરે છે.
6.27.22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ६.२७.२२ ॥
હે પાર્થ, ત્રણેય લોકમાં મારું કોઈ કર્તવ્ય નથી, અને અપ્રાપ્ત એવું કંઈ પ્રાપ્ત કરવાનું નથી. તોપણ હું કર્મમાં પ્રવૃત્ત રહું છું.
6.27.23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६.२७.२३ ॥
જો હું કદી આળસ વિના કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન રહું, તો હે પાર્થ, મનુષ્યો સર્વ રીતે મારા માર્ગને જ અનુસરશે.
6.27.24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ६.२७.२४ ॥
જો હું કર્મ ન કરું, તો આ લોકો નાશ પામશે. ત્યારે હું વર્ણસંકરનો કર્તા થઈશ અને આ પ્રજાઓનો વિનાશ કરનારો થઈશ.
6.27.25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ६.२७.२५ ॥
હે ભારત, અજ્ઞાની લોકો આસક્તિથી કર્મ કરે છે તેમ, વિદ્વાને લોકસંગ્રહની ઇચ્છાથી અનાસક્ત થઈ કર્મ કરવું.
6.27.26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ६.२७.२६ ॥
યુક્ત થઈ આચરણ કરતા વિદ્વાને કર્માસક્ત અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિમાં ભેદ ન ઉત્પન્ન કરવો; સર્વ કર્મો સારી રીતે કરીને તેમને પણ તેમાં જોડવા.
6.27.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ६.२७.२७ ॥
પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા સર્વ પ્રકારે કર્મો થાય છે; અહંકારથી મોહિત આત્મા "હું કર્તા છું" એમ માને છે.
6.27.28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सञ्जते ॥ ६.२७.२८ ॥
પરંતુ હે મહાબાહો, ગુણ અને કર્મના વિભાગને જાણનાર તત્ત્વવેત્તા, ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે એમ માનીને આસક્ત થતો નથી.
6.27.29
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सञ्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ६.२७.२९ ॥
પ્રકૃતિના ગુણોથી મોહિત લોકો ગુણકર્મોમાં આસક્ત થાય છે; પૂર્ણજ્ઞાની, અપૂર્ણ જ્ઞાનવાળા એ મંદબુદ્ધિઓને વિચલિત ન કરે.
6.27.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ६.२७.३० ॥
મારામાં સર્વ કર્મો સમર્પીને, અધ્યાત્મચિત્તથી, નિષ્કામ અને મમતારહિત થઈને, સંતાપ છોડીને યુદ્ધ કર.
6.27.31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ६.२७.३१ ॥
જે મનુષ્યો સદા મારા આ મતનું પાલન કરે છે, શ્રદ્ધાવાન અને અસૂયારહિત રહીને, તેઓ પણ કર્મોથી મુક્ત થાય છે.
6.27.32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ६.२७.३२ ॥
જે લોકો આની નિંદા કરીને મારા આ મતનું પાલન કરતા નથી, તેમને સર્વ જ્ઞાનમાં મોહિત, નષ્ટ અને વિવેકહીન જાણ.
6.27.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ६.२७.३३ ॥
જ્ઞાની પણ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ આચરણ કરે છે; બધાં પ્રાણીઓ પોતાના સ્વભાવને જ અનુસરે છે; તો નિગ્રહ શું કરશે?
6.27.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ६.२७.३४ ॥
દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં રાગ અને દ્વેષ સ્થિર રહે છે; માણસે તે બંનેના વશમાં ન જવું, કારણ કે તે જ તેના શત્રુ છે.
6.27.35
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ६.२७.३५ ॥
સ્વધર્મ ગુણહીન હોય તોય પરધર્મ સારી રીતે આચરવા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ શ્રેષ્ઠ છે; પરધર્મ ભયાવહ છે.
6.27.36
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ६.२७.३६ ॥
તો પછી, હે વાર્ષ્ણેય, ઇચ્છા ન હોવા છતાં બળજબરીથી નિયોજિત થયેલા માણસની જેમ આ માણસ કોના દ્વારા પ્રેરાઈને પાપ કરે છે?
6.27.37
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ६.२७.३७ ॥
આ કામ છે, આ ક્રોધ છે; રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલો. આ મહાભોગી, મહાપાપી છે; એને અહીં શત્રુ જાણ.
6.27.38
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ६.२७.३८ ॥
ધુમાડાથી અગ્નિ ઢંકાય છે, મેલથી અરીસો, અને પટલથી ગર્ભ ઢંકાય છે, તેમ તેનાથી આ ઢંકાયેલું છે.
6.27.39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ६.२७.३९ ॥
હે કૌન્તેય! જ્ઞાનીનું જ્ઞાન આ નિત્ય શત્રુથી ઢંકાયેલું છે; તે કામરૂપી, ન ભરાય એવા અગ્નિ જેવો છે.
6.27.40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्त्य देहिनम् ॥ ६.२७.४० ॥
ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ એનું અધિષ્ઠાન કહેવાય છે. એમના દ્વારા તે જ્ઞાનને ઢાંકીને દેહધારીને મોહિત કરે છે.
6.27.41
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ६.२७.४१ ॥
તેથી, હે ભરતર્ષભ! પહેલા ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો નાશ કરનાર આ પાપીને અવશ્ય હણ.
6.27.42
इन्द्रियामि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ६.२७.४२ ॥
ઇન્દ્રિયો શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; ઇન્દ્રિયો કરતાં મન શ્રેષ્ઠ; મન કરતાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ; જે બુદ્ધિથી પણ પર છે તે તે છે.
6.27.43
एवं बुद्धेः परं बुद्धाः संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ६.२७.४३ ॥
આ રીતે બુદ્ધિથી પણ પરને જાણીને, પોતાને પોતાથી સ્થિર કરીને, હે મહાબાહો, કામરૂપ અને દુર્જય શત્રુનો વધ કર.