महाभारत · अध्याय 6.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.27.1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ६.२७.१ ॥
हे जनार्दना, तुझ्या मते बुद्धी कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, तर हे केशवा, मग या घोर कर्मात मला का नियोजित करतोस?
6.27.2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ६.२७.२ ॥
तुझ्या मिश्र वचनांनी माझी बुद्धी जणू मोहित होत आहे. म्हणून निश्चित करून एकच गोष्ट सांग, ज्याने मला श्रेय प्राप्त होईल.
6.27.3
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोप्ता मयाऽनघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ६.२७.३ ॥
हे निष्पापा, या जगात दोन प्रकारच्या निष्ठा मी पूर्वी सांगितल्या होत्या—सांख्यांसाठी ज्ञानयोगाने आणि योग्यांसाठी कर्मयोगाने.
6.27.4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्रुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ६.२७.४ ॥
कर्मांचा आरंभ न केल्याने माणूस नैष्कर्म्य प्राप्त करत नाही, आणि केवळ संन्यासानेही सिद्धी प्राप्त करत नाही.
6.27.5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ६.२७.५ ॥
खरोखर कोणीही क्षणभरही कर्म न करता राहत नाही; प्रकृतीपासून जन्मलेल्या गुणांमुळे सर्वजण नाइलाजाने कर्म करवले जातात.
6.27.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचाराः स उच्यते ॥ ६.२७.६ ॥
कर्मेंद्रियांना आवरून मनाने इंद्रियविषयांचे स्मरण करत जो बसतो, तो मोहित आत्मा मिथ्याचारी म्हटला जातो.
6.27.7
यस्त्विन्द्रियाणि पनसा नियम्यारमभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ६.२७.७ ॥
पण हे अर्जुना, जो मनाने इंद्रियांना नियंत्रित करून, कर्मेंद्रियांद्वारे अनासक्त राहून कर्मयोगाचा आरंभ करतो, तोच श्रेष्ठ ठरतो.
6.27.8
नियतं कुरु कर्म त्वं ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रतिद्ध्येदकर्मणः ॥ ६.२७.८ ॥
तू नियत कर्म कर, कारण कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे श्रेष्ठ आहे; कर्माशिवाय तुझी शरीरयात्रासुद्धा सिद्ध होणार नाही.
6.27.9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ६.२७.९ ॥
यज्ञार्थ केलेल्या कर्मावाचून इतर कर्म हे जग कर्मबंधनात अडकवते; म्हणून हे कौंतेया, आसक्ती सोडून त्याच्यासाठीच कर्म नीट कर.
6.27.10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ६.२७.१० ॥
पूर्वी यज्ञासह प्रजा निर्माण करून प्रजापती म्हणाला: यामुळे तुम्ही वाढा; हे तुमच्या इष्ट कामना देणारी कामधेनू होवो.
6.27.11
देवान्भावयताऽनेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ६.२७.११ ॥
यामुळे देवांचे पोषण करा; ते देव तुमचे पोषण करोत; अशा प्रकारे एकमेकांचे पोषण करीत तुम्हांला परम श्रेय प्राप्त होईल.
6.27.12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ६.२७.१२ ॥
यज्ञाने पोषित देव तुम्हांला इष्ट भोग निश्चित देतील; त्यांनी दिलेले भोग त्यांना अर्पण न करता जो भोगतो तो खरोखर चोर आहे.
6.27.13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ६.२७.१३ ॥
यज्ञशेष भक्षण करणारे सज्जन सर्व पापांपासून मुक्त होतात; परंतु जे पापी स्वतःसाठीच स्वयंपाक करतात, ते पापच खातात.
6.27.14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ६.२७.१४ ॥
अन्नापासून प्राणी उत्पन्न होतात; पर्जन्यापासून अन्न उत्पन्न होते; यज्ञापासून पर्जन्य होतो; आणि यज्ञ कर्मापासून उत्पन्न होतो.
6.27.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माऽक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ६.२७.१५ ॥
कर्म ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले असे जाण; ब्रह्म अक्षरापासून उत्पन्न झाले असे जाण. म्हणून सर्वव्यापी ब्रह्म नित्य यज्ञात प्रतिष्ठित आहे.
6.27.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ६.२७.१६ ॥
अशा प्रकारे प्रवर्तित चक्राचे जो येथे अनुसरण करीत नाही, तो पापमय आयुष्य जगणारा, इंद्रियसुखात रमणारा आहे; हे पार्था, तो व्यर्थच जगतो.
6.27.17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ६.२७.१७ ॥
परंतु जो मनुष्य आत्म्यातच रमतो, आत्म्यानेच तृप्त होतो आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याला कोणतेही कर्तव्य नसते.
6.27.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ६.२७.१८ ॥
त्याला येथे केलेल्या कर्माने काही प्रयोजन नाही, आणि न केलेल्या कर्मानेही नाही. सर्व प्राण्यांमध्येही त्याला कोणत्याही प्रयोजनाचा आधार नसतो.
6.27.19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पुरूषः ॥ ६.२७.१९ ॥
म्हणून अनासक्त राहून सतत कर्तव्य कर्म नीट कर. अनासक्त राहून कर्म करणारा माणूस परमाला प्राप्त होतो.
6.27.20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ६.२७.२० ॥
जनक आदींनी कर्मानेच सिद्धी मिळवली. लोकसंग्रह लक्षात घेऊनही तुला कर्म करणे योग्य आहे.
6.27.21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ६.२७.२१ ॥
श्रेष्ठ माणूस जे जे आचरण करतो, इतर लोकही तेच करतात. तो जे प्रमाण मानतो, जग त्यालाच अनुसरते.
6.27.22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ६.२७.२२ ॥
हे पार्था, त्रिलोकात माझे कोणतेही कर्तव्य नाही, न मिळवलेले असे काही मिळवायचे नाही. तरीही मी कर्मात गुंतलेला असतो.
6.27.23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६.२७.२३ ॥
मी कधी आळसाविना कर्मात गुंतलो नाही, तर हे पार्था, माणसे सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतील.
6.27.24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ६.२७.२४ ॥
मी कर्म केले नाही, तर हे लोक नष्ट होतील. तेव्हा मी वर्णसंकराचे कारण होईन आणि या प्रजांचा नाश करणारा होईन.
6.27.25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ६.२७.२५ ॥
हे भारता, अज्ञानी लोक जसे आसक्तीने कर्म करतात, तसेच विद्वानाने लोकसंग्रहाची इच्छा धरून अनासक्त होऊन कर्म करावे.
6.27.26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ६.२७.२६ ॥
युक्त होऊन आचरण करणाऱ्या विद्वानाने कर्मासक्त अज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत भेद उत्पन्न करू नये; सर्व कर्मे चांगली करून त्यांनाही त्यात गुंतवावे.
6.27.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ६.२७.२७ ॥
प्रकृतीच्या गुणांकडून सर्व प्रकारची कर्मे केली जातात; अहंकाराने मोहित झालेला आत्मा "मीच कर्ता" असे मानतो.
6.27.28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सञ्जते ॥ ६.२७.२८ ॥
परंतु हे महाबाहो, गुण आणि कर्म यांचा विभाग जाणणारा तत्त्ववेत्ता, गुणच गुणांमध्ये वर्तत आहेत असे मानून आसक्त होत नाही.
6.27.29
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सञ्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ६.२७.२९ ॥
प्रकृतीच्या गुणांनी मोहित झालेले लोक गुणकर्मांमध्ये आसक्त होतात; पूर्ण ज्ञानी, अपूर्ण ज्ञान असलेल्या त्या मंद बुद्धींना विचलित करू नये.
6.27.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ६.२७.३० ॥
माझ्यात सर्व कर्मे अर्पण करून, अध्यात्मचित्ताने, निष्काम आणि ममतारहित होऊन, संताप सोडून युद्ध कर.
6.27.31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ६.२७.३१ ॥
जे मानव माझ्या या मताचे नित्य पालन करतात, श्रद्धावान व असूयारहित राहून, तेही कर्मांपासून मुक्त होतात.
6.27.32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ६.२७.३२ ॥
जे लोक याची निंदा करून माझ्या या मताचे पालन करत नाहीत, त्यांना सर्व ज्ञानात मोहित, नष्ट व बुद्धिहीन समज.
6.27.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ६.२७.३३ ॥
ज्ञानीसुद्धा आपल्या स्वभावानुसारच वागतो; सर्व भूते आपल्या प्रकृतीलाच प्राप्त होतात; मग निग्रह काय करणार?
6.27.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ६.२७.३४ ॥
प्रत्येक इंद्रियाच्या विषयात राग व द्वेष स्थिर असतात; त्या दोहोंच्या वशात माणसाने जाऊ नये, कारण तेच त्याचे शत्रू आहेत.
6.27.35
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ६.२७.३५ ॥
स्वधर्म गुणहीन असला तरी परधर्म चांगला आचरला तरी त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; स्वधर्मात मरणही श्रेष्ठ; परधर्म भयावह आहे.
6.27.36
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ६.२७.३६ ॥
मग हे वार्ष्णेया, इच्छा नसतानाही जबरदस्तीने नियुक्त केल्यासारखा हा पुरुष कोणाच्या प्रेरणेने पाप करतो?
6.27.37
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ६.२७.३७ ॥
हा काम आहे, हा क्रोध आहे; रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला. हा महाभोक्ता, महापापी आहे; याला येथे वैरी समज.
6.27.38
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ६.२७.३८ ॥
धुराने अग्नी झाकला जातो, मळाने आरसा, आणि वेष्टनाने गर्भ झाकला जातो, तसे त्याने हे आच्छादित आहे.
6.27.39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ६.२७.३९ ॥
हे कौन्तेया! ज्ञान्याचे ज्ञान या नित्य वैर्‍याने आच्छादित आहे; तो कामरूपी, न भरणारा अग्नी आहे.
6.27.40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्त्य देहिनम् ॥ ६.२७.४० ॥
इंद्रिये, मन आणि बुद्धी हे याचे अधिष्ठान म्हटले जाते. या साधनांनी हा ज्ञान झाकून देहधारीला मोहित करतो.
6.27.41
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ६.२७.४१ ॥
म्हणून, हे भरतर्षभा! प्रथम इंद्रियांना नियंत्रित करून ज्ञान-विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या पाप्याला निश्चयाने मार.
6.27.42
इन्द्रियामि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ६.२७.४२ ॥
इंद्रिये श्रेष्ठ असे म्हणतात; इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ; मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ; जो बुद्धीच्याही पलीकडे आहे तोच तो.
6.27.43
एवं बुद्धेः परं बुद्धाः संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ६.२७.४३ ॥
अशा प्रकारे बुद्धीहूनही परे असलेले जाणून, स्वतःला स्वतःने स्थिर करून, हे महाबाहो, कामरूप आणि दुर्जय शत्रूचा वध कर.