મહાભારત · અધ્યાય 6.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.29.1
संन्यासं कर्मणां कृष्ण कपुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ६.२९.१ ॥
હે કૃષ્ણ, તમે કર્મોના સંન્યાસની પ્રશંસા કરો છો, અને ફરી કર્મયોગની પણ. આ બંનેમાંથી જે શ્રેયસ્કર છે તે મને નિશ્ચિતપણે કહો.
6.29.2
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ६.२९.२ ॥
સંન્યાસ અને કર્મયોગ બંને પરમ કલ્યાણ આપનારા છે. છતાં આ બંનેમાં કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ શ્રેષ્ઠ છે.
6.29.3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ६.२९.३ ॥
જે દ્વેષ કરતો નથી અને ઇચ્છા પણ કરતો નથી, તેને જ નિત્ય સંન્યાસી જાણવો. હે મહાબાહુ, દ્વંદ્વોથી મુક્ત માણસ જ સહેલાઈથી બંધનમાંથી છૂટે છે.
6.29.4
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ६.२९.४ ॥
સાંખ્ય અને યોગ જુદા છે એમ અજ્ઞાનીઓ કહે છે, પંડિતો નહીં. એમાંથી એકનો પણ સારી રીતે આશ્રય લેનારો બંનેનું ફળ મેળવે છે.
6.29.5
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.२९.५ ॥
સાંખ્યવાળાઓ જે સ્થાન પામે છે, તે જ સ્થાન યોગીઓ પણ પામે છે. સાંખ્ય અને યોગને એક જોનારો જ ખરેખર જુએ છે.
6.29.6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२९.६ ॥
પરંતુ હે મહાબાહુ, યોગ વિના સંન્યાસ દુઃખ જ આપે છે. યોગયુક્ત મુનિ થોડા સમયમાં જ બ્રહ્મને પામે છે.
6.29.7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६.२९.७ ॥
જે યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, આત્મા અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર, સર્વભૂતોના આત્માને પોતાનો આત્મા માનનાર છે — તે કર્મ કરવા છતાં લિપ્ત થતો નથી.
6.29.8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्रन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ॥ ६.२९.८ ॥
'હું કંઈ કરતો નથી' એમ યોગયુક્ત તત્ત્વજ્ઞ માને છે — જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શતાં, સૂંઘતાં, ખાતાં, ચાલતાં, સૂતાં, શ્વાસ લેતાં પણ.
6.29.9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नृन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ६.२९.९ ॥
બોલતાં, છોડતાં, ગ્રહણ કરતાં, આંખો ખોલતાં કે બંધ કરતાં પણ — 'ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે' એમ ધારણ કરતાં.
6.29.10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ६.२९.१० ॥
બ્રહ્મમાં કર્મો અર્પણ કરી, આસક્તિ ત્યજીને જે કર્મ કરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી — કમળનું પાન પાણીથી ન ભીંજાય તેમ.
6.29.11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ६.२९.११ ॥
શરીર, મન, બુદ્ધિ અને કેવળ ઇન્દ્રિયો વડે પણ યોગીઓ આસક્તિ ત્યજીને આત્મશુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.
6.29.12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ६.२९.१२ ॥
યુક્ત પુરુષ કર્મફળ ત્યજીને નૈષ્ઠિક શાંતિ પામે છે; અયુક્ત પુરુષ કામનાથી પ્રેરાઈ ફળમાં આસક્ત થઈ બંધાય છે.
6.29.13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ६.२९.१३ ॥
સંયમી પુરુષ મનથી સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને સુખેથી રહે છે; નવ દ્વારવાળા નગર—દેહ—માં દેહધારી ન કરતો, ન કરાવતો રહે છે.
6.29.14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ६.२९.१४ ॥
પ્રભુ લોક માટે કર્તૃત્વ કે કર્મો સર્જતા નથી, કર્મફળનો સંયોગ પણ સર્જતા નથી; પણ સ્વભાવ જ પ્રવર્તે છે.
6.29.15
नादत्ते कस्य चित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ६.२९.१५ ॥
વિભુ કોઈનું પાપ કે પુણ્ય ગ્રહણ કરતા નથી; અજ્ઞાનથી જ્ઞાન આવૃત છે, તેથી જીવો મોહ પામે છે.
6.29.16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ६.२९.१६ ॥
પરંતુ જેમના આત્માનું અજ્ઞાન જ્ઞાનથી નષ્ટ થયું છે, તેમને તે પરમ જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પ્રકાશિત કરે છે.
6.29.17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ६.२९.१७ ॥
જેમની બુદ્ધિ તેમાં જ લાગેલી છે, જેમનો આત્મા તે જ છે, જે તેમાં સ્થિત અને તેના પરાયણ છે, જ્ઞાનથી જેમના પાપ ધોવાયા છે, તે પુનરાવર્તન વિનાની ગતિ પામે છે.
6.29.18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ६.२९.१८ ॥
વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને શ્વપચમાં પણ પંડિતો સમદર્શી હોય છે.
6.29.19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ६.२९.१९ ॥
જેમનું મન સમતામાં સ્થિર છે, તેમણે અહીં જ સર્જનને જીતી લીધું છે. બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે; તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં સ્થિત છે.
6.29.20
न प्रहृष्येत्प्रियं व्याप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ६.२९.२० ॥
પ્રિય મળે ત્યારે હર્ષ ન પામે, અપ્રિય મળે ત્યારે ઉદ્વિગ્ન ન થાય; સ્થિર બુદ્ધિ, મોહરહિત, બ્રહ્મજ્ઞ અને બ્રહ્મમાં સ્થિત તે જ છે.
6.29.21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्रुते ॥ ६.२९.२१ ॥
બાહ્ય સ્પર્શોમાં જેનું મન અનાસક્ત છે, તે પોતાના અંતરમાં જે સુખ પામે છે, બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત આત્મા ધરાવનાર તે અક્ષય સુખ ભોગવે છે.
6.29.22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ६.२९.२२ ॥
સ્પર્શથી જન્મતા ભોગો ખરેખર દુઃખનાં મૂળ છે. હે કૌંતેય, તેમનો આદિ અને અંત છે; બુદ્ધિમાન તેમાં રમતો નથી.
6.29.23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ६.२९.२३ ॥
શરીર છોડતાં પહેલાં અહીં જ જે કામ-ક્રોધથી ઊઠતા વેગને સહન કરી શકે છે, તે જ યુક્ત અને સુખી મનુષ્ય છે.
6.29.24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ६.२९.२४ ॥
જે અંદર જ સુખી છે, અંદર જ રમે છે અને અંદર જ પ્રકાશ જુએ છે, તે યોગી બ્રહ્મભૂત થઈ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.
6.29.25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ६.२९.२५ ॥
પાપ ક્ષીણ થયેલા, દ્વંદ્વો છેદેલા, સંયમી આત્મા ધરાવતા અને સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.
6.29.26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ६.२९.२६ ॥
કામ-ક્રોધથી મુક્ત, સંયમિત ચિત્તવાળા યતિઓ અને આત્માને જાણનારાઓ માટે બ્રહ્મનિર્વાણ ચારેબાજુ વિદ્યમાન છે.
6.29.27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ६.२९.२७ ॥
બાહ્ય સ્પર્શોને બહાર રાખીને, દૃષ્ટિને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરીને, નાસિકામાં ફરતા પ્રાણ અને અપાનને સમાન કરીને.
6.29.28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः । ॥ ६.२९.२८ ॥
ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ સંયમિત, મોક્ષપરાયણ મુનિ, ઇચ્છા-ભય-ક્રોધ રહિત — તે સદા મુક્ત જ છે.
6.29.29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ६.२९.२९ ॥
યજ્ઞ અને તપનો ભોક્તા, સર્વ લોકોનો મહેશ્વર, સર્વ પ્રાણીઓનો મિત્ર એવા મને જાણીને તે શાંતિ પામે છે.