ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.29.1
संन्यासं कर्मणां कृष्ण कपुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ६.२९.१ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸ੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਦੱਸ।
6.29.2
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ६.२९.२ ॥
ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਕਰਮਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਕਰਮਯੋਗ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
6.29.3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ६.२९.३ ॥
ਜੋ ਨਾ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸੌਖਿਆਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟਦਾ ਹੈ।
6.29.4
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ६.२९.४ ॥
ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.29.5
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.२९.५ ॥
ਜੋ ਸਥਾਨ ਸਾਂਖਯ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
6.29.6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२९.६ ॥
ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁਨੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
6.29.7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६.२९.७ ॥
ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.29.8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्रन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ॥ ६.२९.८ ॥
'ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ' ਇਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ — ਦੇਖਦਿਆਂ, ਸੁਣਦਿਆਂ, ਛੂਹਦਿਆਂ, ਸੁੰਘਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ, ਤੁਰਦਿਆਂ, ਸੌਂਦਿਆਂ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੀ।
6.29.9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नृन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ६.२९.९ ॥
ਬੋਲਦਿਆਂ, ਛੱਡਦਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ — 'ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ' ਇਹ ਧਾਰਦਿਆਂ।
6.29.10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ६.२९.१० ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ ਵਾਂਗ।
6.29.11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ६.२९.११ ॥
ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਯੋਗੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
6.29.12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ६.२९.१२ ॥
ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ-ਫਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.29.13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ६.२९.१३ ॥
ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਗਰ (ਸਰੀਰ) ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
6.29.14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ६.२९.१४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਕਰਤੱਤ੍ਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।
6.29.15
नादत्ते कस्य चित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ६.२९.१५ ॥
ਵਿਭੂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਜੀਵ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
6.29.16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ६.२९.१६ ॥
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.29.17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ६.२९.१७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
6.29.18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ६.२९.१८ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਵਪਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
6.29.19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ६.२९.१९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
6.29.20
न प्रहृष्येत्प्रियं व्याप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ६.२९.२० ॥
ਪਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਆ ਪਾ ਕੇ ਘਬਰਾਵੇ ਨਾ; ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਮੋਹ-ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹੀ ਹੈ।
6.29.21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्रुते ॥ ६.२९.२१ ॥
ਬਾਹਰੀ ਛੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਆਤਮਾ ਅਸਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
6.29.22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ६.२९.२२ ॥
ਛੋਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗ ਸਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੋਤ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਨਹੀਂ।
6.29.23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ६.२९.२३ ॥
ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
6.29.24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ६.२९.२४ ॥
ਜੋ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.29.25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ६.२९.२५ ॥
ਪਾਪ ਖੀਣ ਹੋਏ, ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਾਲੇ, ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਨਿਰਵਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
6.29.26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ६.२९.२६ ॥
ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੰਜਮਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਨਿਰਵਾਣ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ।
6.29.27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ६.२९.२७ ॥
ਬਾਹਰੀ ਛੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਨੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਗਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਮ ਕਰਕੇ।
6.29.28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः । ॥ ६.२९.२८ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮੁਨੀ, ਇੱਛਾ-ਭੈ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਉਹ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੀ ਹੈ।
6.29.29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ६.२९.२९ ॥
ਯੱਗ ਤੇ ਤਪਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।