महाभारत · अध्याय 6.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.29.1
संन्यासं कर्मणां कृष्ण कपुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ६.२९.१ ॥
हे कृष्णा, तू कर्मसंन्यासाची आणि पुन्हा कर्मयोगाचीही प्रशंसा करतोस. या दोन्हींपैकी जे श्रेयस्कर आहे ते मला निश्चितपणे सांग.
6.29.2
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ६.२९.२ ॥
संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्हीही परम कल्याण देणारे आहेत. तरी या दोहोंमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोगच श्रेष्ठ ठरतो.
6.29.3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ६.२९.३ ॥
जो द्वेष करीत नाही आणि इच्छाही करीत नाही, तोच नित्य संन्यासी आहे असे जाणावे. हे महाबाहो, द्वंद्वरहित मनुष्यच सहजपणे बंधनातून मुक्त होतो.
6.29.4
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ६.२९.४ ॥
सांख्य आणि योग वेगवेगळे आहेत असे अज्ञानी लोक म्हणतात, ज्ञानी नाही. यांपैकी एकाचाही नीट आश्रय घेणारा दोन्हींचे फळ मिळवतो.
6.29.5
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.२९.५ ॥
सांख्यांनी जे स्थान प्राप्त केले जाते, तेच स्थान योग्यांनाही मिळते. सांख्य आणि योग एकच आहेत असे जो पाहतो, तोच खरा पाहतो.
6.29.6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२९.६ ॥
पण हे महाबाहो, योगाशिवाय केलेला संन्यास दुःखच देतो. योगयुक्त मुनी लवकरच ब्रह्म प्राप्त करतो.
6.29.7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६.२९.७ ॥
जो योगयुक्त, शुद्ध आत्म्याचा, आत्मा व इंद्रिये जिंकलेला, सर्व भूतांच्या आत्म्यालाच आपला आत्मा मानणारा आहे — तो कर्म करूनही लिप्त होत नाही.
6.29.8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्रन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ॥ ६.२९.८ ॥
'मी काहीही करत नाही' असे योगयुक्त तत्त्वज्ञ मानतो — पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, चालताना, झोपताना, श्वास घेतानाही.
6.29.9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नृन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ६.२९.९ ॥
बोलताना, सोडताना, ग्रहण करताना, डोळे उघडताना वा मिटताना — 'इंद्रिये आपापल्या विषयांत वर्तत आहेत' असे धारण करत.
6.29.10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ६.२९.१० ॥
ब्रह्मात कर्मे अर्पून, आसक्ती सोडून जो कर्म करतो, तो पापाने लिप्त होत नाही — कमळाचे पान पाण्याने न भिजते तसे.
6.29.11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ६.२९.११ ॥
शरीराने, मनाने, बुद्धीने आणि केवळ इंद्रियांनीही योगी आसक्ती सोडून आत्मशुद्धीसाठी कर्म करतात.
6.29.12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ६.२९.१२ ॥
योगयुक्त कर्मफल सोडून नैष्ठिक शांती मिळवतो; अयुक्त कामाने प्रेरित होऊन फलात आसक्त होऊन बद्ध होतो.
6.29.13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ६.२९.१३ ॥
संयमी पुरुष मनाने सर्व कर्मांचा संन्यास करून सुखाने राहतो; नऊ द्वारांच्या नगरात, म्हणजे देहात, देही करीत नाही आणि करवीतही नाही.
6.29.14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ६.२९.१४ ॥
प्रभू जगासाठी कर्तृत्व किंवा कर्मे निर्माण करीत नाही, कर्मफलाचा संयोगही निर्माण करीत नाही; परंतु स्वभावच प्रवृत्त होतो.
6.29.15
नादत्ते कस्य चित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ६.२९.१५ ॥
विभू कोणाचेही पाप किंवा पुण्य स्वीकारत नाहीत; अज्ञानाने ज्ञान आच्छादलेले आहे, त्यामुळेच जीव मोहात पडतात.
6.29.16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ६.२९.१६ ॥
परंतु ज्यांचे आत्म्याविषयीचे अज्ञान ज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांच्यासाठी ते परम ज्ञान सूर्याप्रमाणे प्रकाश देते.
6.29.17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ६.२९.१७ ॥
ज्यांची बुद्धी त्यातच स्थिर आहे, ज्यांचा आत्मा तेच आहे, जे त्यातच निष्ठ आणि त्याच्या परायण आहेत, ज्ञानाने ज्यांचा मल धुतला गेला आहे, ते पुनर्जन्मरहित गती प्राप्त करतात.
6.29.18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ६.२९.१८ ॥
विद्या आणि विनय यांनी युक्त ब्राह्मणात, गायीत, हत्तीत, कुत्र्यात आणि श्वपचातही पंडित समदर्शी असतात.
6.29.19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ६.२९.१९ ॥
ज्यांचे मन समतेत स्थिर आहे, त्यांनी इथेच सृष्टीवर विजय मिळवला आहे. ब्रह्म निर्दोष आणि सम आहे; म्हणून ते ब्रह्मात स्थित आहेत.
6.29.20
न प्रहृष्येत्प्रियं व्याप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ६.२९.२० ॥
प्रिय लाभले तरी हर्षित न होणारा, अप्रिय प्राप्त झाले तरी उद्विग्न न होणारा; स्थिर बुद्धीचा, मोहरहित, ब्रह्मज्ञ आणि ब्रह्मात स्थित असा तोच असतो.
6.29.21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्रुते ॥ ६.२९.२१ ॥
बाह्य स्पर्शांमध्ये ज्याचे मन आसक्त नाही, तो आपल्या आत्म्यात जे सुख शोधतो; ब्रह्मयोगाने युक्त मन असलेला तो अक्षय सुख उपभोगतो.
6.29.22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ६.२९.२२ ॥
स्पर्शातून जन्मणारे भोग खरोखर दुःखाचे उगम आहेत. हे कौन्तेया, त्यांना आदी आणि अंत आहे; ज्ञानी माणूस त्यांमध्ये रमत नाही.
6.29.23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ६.२९.२३ ॥
शरीर सोडण्यापूर्वी इथेच काम-क्रोधातून उत्पन्न होणारा वेग जो सहन करू शकतो, तोच संयमी आणि सुखी माणूस आहे.
6.29.24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ६.२९.२४ ॥
जो आतूनच सुखी, आतच रमणारा आणि आतच प्रकाश पाहणारा असतो, तो योगी ब्रह्मभूत होऊन ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.
6.29.25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ६.२९.२५ ॥
पापे क्षीण झालेले, द्वंद्वे छिन्न केलेले, संयमी आत्मे असलेले आणि सर्वभूतांच्या हितात रत असलेले ऋषी ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतात.
6.29.26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ६.२९.२६ ॥
काम-क्रोधापासून मुक्त झालेल्या, संयमित मनाच्या यतींसाठी आणि आत्मज्ञानी लोकांसाठी ब्रह्मनिर्वाण सर्वत्र आहे.
6.29.27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ६.२९.२७ ॥
बाह्य स्पर्श बाहेरच ठेवून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून, नाकपुड्यांच्या आत फिरणारे प्राण आणि अपान समान करून.
6.29.28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः । ॥ ६.२९.२८ ॥
इंद्रिये, मन व बुद्धी संयमित असलेला, मोक्षपरायण मुनी, इच्छा-भय-क्रोधरहित — तो नेहमी मुक्तच आहे.
6.29.29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ६.२९.२९ ॥
यज्ञ-तपांचा भोक्ता, सर्वलोकांचा महेश्वर, सर्वभूतांचा सुहृद अशा मला जाणून तो शांती प्राप्त करतो.