મહાભારત · અધ્યાય 6.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.30.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.३०.१ ॥
કર્મફળનો આશ્રય લીધા વિના જે કર્તવ્ય કર્મ કરે છે, તે જ સંન્યાસી અને યોગી છે; તે અગ્નિહીન નથી, ક્રિયાહીન પણ નથી.
6.30.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसिंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.३०.२ ॥
જેને સંન્યાસ કહે છે, હે પાંડવ, તેને જ યોગ જાણ; જેણે સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યો નથી, તે કોઈ પણ યોગી થતો નથી.
6.30.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३०.३ ॥
યોગ પર આરોહણ કરવા ઇચ્છતા મુનિ માટે કર્મ સાધન કહેવાયું છે; યોગારૂઢ માટે જ શમ સાધન કહેવાયું છે.
6.30.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषञ्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.३०.४ ॥
જ્યારે માણસ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત થતો નથી, ત્યારે સર્વસંકલ્પોનો ત્યાગી તે યોગારૂઢ કહેવાય છે.
6.30.5
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.३०.५ ॥
માણસે પોતે જ પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો, પોતાને નીચે ન પાડવો; કારણ કે આત્મા જ પોતાનો મિત્ર છે અને આત્મા જ પોતાનો શત્રુ છે.
6.30.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.३०.६ ॥
જેણે પોતાના આત્મા દ્વારા પોતાના આત્માને જીત્યો, તેના માટે આત્મા જ મિત્ર છે; પણ જે પોતાને જીતતો નથી, તેના માટે આત્મા જ શત્રુની જેમ શત્રુતા કરે છે.
6.30.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.३०.७ ॥
જેણે પોતાને જીત્યો છે અને જે પ્રશાંત છે, તેનું પરમાત્મામાં સમાહિત મન ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં સ્થિર રહે છે.
6.30.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ॥ ६.३०.८ ॥
જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત આત્માવાળો, કૂટસ્થ, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર યોગી 'યુક્ત' કહેવાય છે; માટીનું ઢેકું, પથ્થર અને સોનું તેને સમાન છે.
6.30.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.३०.९ ॥
સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષી, બંધુ, સજ્જન અને પાપી સૌ પ્રત્યે જેની બુદ્ધિ સમાન છે, તે શ્રેષ્ઠ છે.
6.30.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.३०.१० ॥
યોગીએ સદા એકાંતમાં રહીને, એકલા, ચિત્ત અને આત્માને સંયમિત રાખીને, આશારહિત અને પરિગ્રહરહિત થઈ પોતાને યોગમાં જોડવો.
6.30.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.३०.११ ॥
પવિત્ર સ્થાનમાં પોતાના માટે સ્થિર આસન સ્થાપી, જે ન બહુ ઊંચું હોય ન બહુ નીચું, અને જેના પર વસ્ત્ર, મૃગચર્મ અને કુશ પાથરેલાં હોય.
6.30.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.३०.१२ ॥
ત્યાં મનને એકાગ્ર કરી, ચિત્ત, ઇન્દ્રિયો અને ક્રિયાઓને સંયમિત રાખી, આસન પર બેસીને આત્મશુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરવો.
6.30.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकथन् ॥ ६.३०.१३ ॥
શરીર, માથું અને ગરદન સીધાં અને અચળ રાખીને, સ્થિર થઈ, પોતાના નાકના ટેરવા પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને, દિશાઓ તરફ ન જોતાં.
6.30.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
प्रनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.३०.१४ ॥
શાંત ચિત્તવાળો, ભયરહિત, બ્રહ્મચારીના વ્રતમાં સ્થિર થઈ, મનનો સંયમ કરીને, મારામાં ચિત્ત રાખીને, યોગયુક્ત અને મારા પરાયણ થઈ બેસવું.
6.30.15
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.३०.१५ ॥
આ રીતે સદા પોતાને યોગમાં જોડતો, નિયંત્રિત મનવાળો યોગી, મારામાં સ્થિત રહીને, નિર્વાણ જેનું પરમ છે એવી શાંતિ પામે છે.
6.30.16
नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्रशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.३०.१६ ॥
હે અર્જુન, જે અતિ ખાય છે તેને યોગ નથી; જે બિલકુલ ખાતો નથી તેને પણ નહીં; જે અતિ ઊંઘણશી છે અથવા અતિ જાગતો રહે છે તેને પણ યોગ નથી.
6.30.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.३०.१७ ॥
જેનો આહાર અને વિહાર સંયમિત છે, કર્મોમાં ચેષ્ટા સંયમિત છે, નિદ્રા અને જાગરણ સંયમિત છે, તેને યોગ દુઃખનો નાશ કરનાર થાય છે.
6.30.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.३०.१८ ॥
જ્યારે સારી રીતે નિયંત્રિત ચિત્ત માત્ર આત્મામાં જ સ્થિર રહે છે, ત્યારે બધી કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ વ્યક્તિ 'યુક્ત' કહેવાય છે.
6.30.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.३०.१९ ॥
પવન વિનાના સ્થાને મૂકેલો દીવો જેમ ફરકતો નથી, તેમ મનને વશ કરી આત્મયોગ સાધનાર યોગી માટે આ ઉપમા કહેવાઈ છે.
6.30.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.३०.२० ॥
યોગસાધનાથી નિરુદ્ધ થયેલું ચિત્ત જ્યાં શાંત થાય છે, અને જ્યાં આત્માથી આત્માને જોઈને માણસ આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે.
6.30.21
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.३०.२१ ॥
બુદ્ધિથી ગ્રહણ થનારું, ઇન્દ્રિયોથી પર એવું જે પરમ સુખ છે તે તે જાણે છે; તેમાં સ્થિર થયેલો ખરેખર ચલિત થતો નથી.
6.30.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.३०.२२ ॥
જેને પ્રાપ્ત કરીને તે બીજા કોઈ લાભને તેનાથી મોટો માનતો નથી, અને જેમાં સ્થિર રહીને તે ભારે દુઃખથી પણ ચલિત થતો નથી.
6.30.23
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.३०.२३ ॥
દુઃખના સંયોગથી વિયોગને જ 'યોગ' નામે જાણવો; તે યોગને નિશ્ચયપૂર્વક, નિરાશ ન થયેલા ચિત્તથી આચરવો જોઈએ.
6.30.24
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः ॥ ६.३०.२४ ॥
સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી બધી કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને, કેવળ મનથી જ ઇન્દ્રિયસમૂહને ચારેબાજુથી નિગ્રહિત કરીને.
6.30.25
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.३०.२५ ॥
ધૈર્યથી ગ્રહાયેલી બુદ્ધિ વડે ધીમે ધીમે મનને પાછું વાળવું; મનને આત્મામાં સ્થાપીને કંઈપણ વિચારવું નહીં.
6.30.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.३०.२६ ॥
જ્યાં જ્યાં આ ચંચળ અને અસ્થિર મન ભટકે છે, ત્યાંથી ત્યાંથી તેને નિયંત્રિત કરીને આત્માના જ વશમાં લાવવું.
6.30.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् ।
उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.३०.२७ ॥
જેનું મન સંપૂર્ણ શાંત છે, રજોગુણ શાંત થયો છે, જે બ્રહ્મભાવ પામ્યો છે અને નિષ્કલંક છે, એવા યોગીને નિશ્ચે ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
6.30.28
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक ।
मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते ॥ ६.३०.२८ ॥
આ રીતે સદા આત્માને યોગમાં જોડતો, પાપરહિત યોગી સહજપણે બ્રહ્મસ્પર્શનું અત્યંત સુખ ભોગવે છે.
6.30.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.३०.२९ ॥
સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને તે જુએ છે; યોગયુક્ત આત્માવાળો સર્વત્ર સમદર્શી હોય છે.
6.30.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३०.३० ॥
જે સર્વત્ર મને જુએ છે અને સર્વ કંઈ મારામાં જુએ છે, તેના માટે હું નાશ પામતો નથી, અને તે મારા માટે નાશ પામતો નથી.
6.30.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३०.३१ ॥
સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત એવા મને જે એકત્વમાં સ્થિત થઈને ભજે છે, તે કોઈ પણ રીતે વર્તે તોપણ તે યોગી મારામાં જ વર્તે છે.
6.30.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः ॥ ६.३०.३२ ॥
હે અર્જુન! જે પોતાની જેમ સર્વત્ર સૌને સમાન જુએ છે, સુખ હોય કે દુઃખ, તે યોગી પરમ માનવામાં આવે છે.
6.30.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां ॥ ६.३०.३३ ॥
હે મધુસૂદન! તેં સમત્વથી કહેલા આ યોગની સ્થિર સ્થિતિ ચંચળતાને કારણે હું જોતો નથી.
6.30.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३०.३४ ॥
હે કૃષ્ણ! મન ખરેખર ચંચળ, ખળભળાવનારું, બળવાન અને દૃઢ છે; વાયુની જેમ તેનો નિગ્રહ અતિ કઠિન લાગે છે.
6.30.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३०.३५ ॥
હે મહાબાહો! નિઃશંક મન નિગ્રહ કરવું કઠિન અને ચંચળ છે; પણ હે કૌન્તેય! અભ્યાસથી અને વૈરાગ્યથી તે વશ કરાય છે.
6.30.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३०.३६ ॥
જેનો આત્મા અસંયમી છે તેને યોગ દુર્લભ છે એવો મારો મત છે; પણ જેનો આત્મા વશ છે અને જે પ્રયત્ન કરે છે, તેને ઉપાયથી તે પ્રાપ્ય બને છે.
6.30.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३०.३७ ॥
જે અસંયમી, શ્રદ્ધાયુક્ત છે પણ યોગથી જેનું મન ચલિત થયું છે, હે કૃષ્ણ, યોગસિદ્ધિ ન મેળવતાં તે કઈ ગતિ પામે છે?
6.30.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३०.३८ ॥
બંને માર્ગોથી ભ્રષ્ટ થઈ, તૂટેલા વાદળની જેમ તે નાશ નથી પામતો શું? હે મહાબાહો, આધાર વિનાનો અને બ્રહ્મમાર્ગે મોહિત થઈને?
6.30.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३०.३९ ॥
હે કૃષ્ણ, મારો આ સંશય સંપૂર્ણપણે છેદવો તમને જ યોગ્ય છે; તમારા સિવાય આ સંશયનો છેદ કરનાર બીજો કોઈ નથી.
6.30.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.३०.४० ॥
હે પાર્થ, અહીં કે ત્યાં તેનો વિનાશ નથી; કારણ કે હે તાત, કલ્યાણ કરનાર કોઈ પણ દુર્ગતિ પામતો નથી.
6.30.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.३०.४१ ॥
પુણ્યકર્મીઓના લોક પામીને, ત્યાં લાંબાં શાશ્વત વર્ષો વસીને, યોગભ્રષ્ટ થયેલો શુચિ અને શ્રીમંતોના ઘરે જન્મ લે છે.
6.30.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृश्यम् ॥ ६.३०.४२ ॥
અથવા તે જ્ઞાની યોગીઓના કુળમાં જ જન્મ લે છે; જગતમાં આવો જન્મ અત્યંત દુર્લભ છે.
6.30.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.३०.४३ ॥
ત્યાં તે પૂર્વદેહજ બુદ્ધિસંયોગ મેળવે છે, અને હે કુરુનંદન, પછી ફરી સિદ્ધિ માટે યત્ન કરે છે.
6.30.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशेऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.३०.४४ ॥
પૂર્વ અભ્યાસને લીધે જ તે અનિચ્છાએ પણ તેમાં ખેંચાય છે; યોગ જાણવા ઇચ્છતો પણ શબ્દબ્રહ્મ (વેદ)થી આગળ વધે છે.
6.30.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.३०.४५ ॥
પરંતુ પ્રયત્નથી યત્ન કરતો, પાપોથી સંપૂર્ણ શુદ્ધ થયેલો યોગી અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થઈ પછી પરમ ગતિ પામે છે.
6.30.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भावार्जुन ॥ ६.३०.४६ ॥
યોગી તપસ્વીઓથી શ્રેષ્ઠ છે; જ્ઞાનીઓથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; કર્મીઓથી પણ યોગી શ્રેષ્ઠ છે. તેથી, હે અર્જુન, યોગી બન.
6.30.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.३०.४७ ॥
સર્વ યોગીઓમાં પણ જે શ્રદ્ધાવાન થઈ મારામાં લીન અંતરાત્માથી મને ભજે છે, તે જ મારા મતે સૌથી યુક્ત છે.