ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.30.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.३०.१ ॥
ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਫਰਜ਼ੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਅਗਨੀਹੀਣ ਹੈ ਨਾ ਕਰਮਹੀਣ।
6.30.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसिंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.३०.२ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣ; ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
6.30.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३०.३ ॥
ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਉਸੇ ਲਈ ਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.30.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषञ्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.३०.४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਉਹ ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.30.5
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.३०.५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡੇਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।
6.30.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.३०.६ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਹੀ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.30.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.३०.७ ॥
ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
6.30.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ॥ ६.३०.८ ॥
ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਕੂਟਸਥ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ 'ਯੁਕਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਉਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
6.30.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.३०.९ ॥
ਸੁਹਿਰਦ, ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ, ਉਦਾਸੀਨ, ਵਿਚੋਲੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
6.30.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.३०.१० ॥
ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਾਵੇ।
6.30.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.३०.११ ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ, ਜੋ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛੇ ਹੋਣ।
6.30.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.३०.१२ ॥
ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਤਮਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
6.30.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकथन् ॥ ६.३०.१३ ॥
ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ।
6.30.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
प्रनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.३०.१४ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਭੈਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ।
6.30.15
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.३०.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਵਾਣ ਜਿਸਦਾ ਪਰਮ ਹੈ ਐਸੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.30.16
नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्रशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.३०.१६ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.30.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.३०.१७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਸੰਯਮਿਤ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਸ਼ਟਾ ਸੰਯਮਿਤ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੰਯਮਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.30.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.३०.१८ ॥
ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਚਿੱਤ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਵਿਅਕਤੀ 'ਯੁਕਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.30.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.३०.१९ ॥
ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦਾ, ਉਹੀ ਉਪਮਾ ਉਸ ਯੋਗੀ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.30.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.३०.२० ॥
ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਚਿੱਤ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
6.30.21
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.३०.२१ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
6.30.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.३०.२२ ॥
ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਾਭ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਭਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।
6.30.23
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.३०.२३ ॥
ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.30.24
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः ॥ ६.३०.२४ ॥
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ।
6.30.25
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.३०.२५ ॥
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਫੜੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਨੂੰ ਹਟਾਵੇ; ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।
6.30.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.३०.२६ ॥
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
6.30.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् ।
उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.३०.२७ ॥
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
6.30.28
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक ।
मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते ॥ ६.३०.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਯੋਗੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
6.30.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.३०.२९ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.30.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३०.३० ॥
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.30.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३०.३१ ॥
ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
6.30.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः ॥ ६.३०.३२ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.30.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां ॥ ६.३०.३३ ॥
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਤੂੰ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਇਹ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਮੈਂ ਚੰਚਲਤਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
6.30.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३०.३४ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੰਚਲ, ਮਥਣ ਵਾਲਾ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
6.30.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३०.३५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
6.30.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३०.३६ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6.30.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३०.३७ ॥
ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡੋਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
6.30.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३०.३८ ॥
ਦੋਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਪਾਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕੀ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਆਸਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ?
6.30.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३०.३९ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੰਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸੰਸੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
6.30.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.३०.४० ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਤਾਤ, ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
6.30.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.३०.४१ ॥
ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਦੀਵੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਸ ਕੇ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
6.30.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृश्यम् ॥ ६.३०.४२ ॥
ਜਾਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
6.30.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.३०.४३ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੁੜ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.30.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशेऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.३०.४४ ॥
ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਅਣਚਾਹੇ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.30.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.३०.४५ ॥
ਪਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਯੋਗੀ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.30.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भावार्जुन ॥ ६.३०.४६ ॥
ਯੋਗੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਯੋਗੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਯੋਗੀ ਬਣ।
6.30.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.३०.४७ ॥
ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਹੈ।