महाभारत · अध्याय 6.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.30.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.३०.१ ॥
कर्मफलाचा आश्रय न घेता जो कर्तव्यकर्म करतो तोच संन्यासी आणि योगी; तो अग्निरहित नाही किंवा क्रियारहितही नाही.
6.30.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसिंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.३०.२ ॥
ज्याला संन्यास म्हणतात, हे पांडवा, त्यालाच योग समज; ज्याने संकल्पांचा त्याग केला नाही, तो कोणीही योगी होत नाही.
6.30.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३०.३ ॥
योगावर आरूढ होऊ इच्छिणाऱ्या मुनीसाठी कर्म हे साधन सांगितले जाते; योगारूढासाठीच शम हे साधन सांगितले जाते.
6.30.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषञ्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.३०.४ ॥
जेव्हा माणूस इंद्रियविषयांत आणि कर्मांत आसक्त होत नाही, तेव्हा सर्व संकल्पांचा त्याग करणारा तो योगारूढ म्हटला जातो.
6.30.5
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.३०.५ ॥
माणसाने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा, स्वतःला खाली पाडू नये; कारण आत्माच स्वतःचा मित्र आहे आणि आत्माच स्वतःचा शत्रू आहे.
6.30.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.३०.६ ॥
ज्याने स्वतःच्या आत्म्याद्वारे स्वतःच्या आत्म्याला जिंकले, त्याच्यासाठी आत्माच मित्र आहे; पण जो स्वतःला जिंकत नाही, त्याच्यासाठी आत्माच शत्रूप्रमाणे शत्रुत्व करतो.
6.30.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.३०.७ ॥
ज्याने स्वतःला जिंकले आणि जो शांत आहे, त्याचे परमात्म्यात एकाग्र झालेले मन शीत-उष्ण, सुख-दुःख आणि मान-अपमानात स्थिर राहते.
6.30.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ॥ ६.३०.८ ॥
ज्ञान-विज्ञानाने तृप्त आत्मा असलेला, कूटस्थ, इंद्रियांना जिंकलेला योगी 'युक्त' म्हटला जातो; मातीचा ढेकूळ, दगड आणि सोने त्याला सारखेच असतात.
6.30.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.३०.९ ॥
सुहृद, मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष करणारे, नातेवाईक, सज्जन आणि पापी यांच्याबाबत ज्याची बुद्धी समान आहे, तो श्रेष्ठ आहे.
6.30.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.३०.१० ॥
योग्याने सतत एकांतात राहून, एकटा, मन आणि आत्मा संयमित ठेवून, आशारहित व परिग्रहरहित होऊन स्वतःला योगात लावावे.
6.30.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.३०.११ ॥
शुचिर्भूत जागी स्वतःसाठी स्थिर आसन स्थापून, ते फार उंच नाही व फार खाली नाही, आणि त्यावर वस्त्र, मृगाजिन व कुश अंथरलेले असावे.
6.30.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.३०.१२ ॥
तेथे मन एकाग्र करून, चित्त, इंद्रिये व कृती संयमित ठेवून, आसनावर बसून आत्मशुद्धीसाठी योगाभ्यास करावा.
6.30.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकथन् ॥ ६.३०.१३ ॥
शरीर, मस्तक आणि मान सरळ व अचल धरून, स्थिर राहून, स्वतःच्या नाकाच्या टोकावर दृष्टी ठेवून, दिशांकडे न पाहता.
6.30.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
प्रनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.३०.१४ ॥
शांत मनाचा, भयरहित, ब्रह्मचारी व्रतात स्थित होऊन, मनाचा संयम करून, माझ्यात चित्त ठेवून, योगयुक्त व माझ्या ठायी परायण होऊन बसावे.
6.30.15
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.३०.१५ ॥
अशा प्रकारे सदा स्वतःला योगात गुंतवणारा, नियमित मनाचा योगी, माझ्या ठायी स्थिर होऊन, निर्वाण हे ज्याचे परम ध्येय आहे अशी शांती प्राप्त करतो.
6.30.16
नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्रशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.३०.१६ ॥
अर्जुना, जो अति खातो त्याला योग साधत नाही; जो अजिबात खात नाही त्यालाही नाही; जो अति झोपाळू आहे किंवा अति जागा राहतो त्यालाही योग नाही.
6.30.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.३०.१७ ॥
ज्याचा आहार व विहार संयमित, कर्मातील प्रयत्न संयमित, झोप व जागरण संयमित, त्याला योग दुःखनाशक होतो.
6.30.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.३०.१८ ॥
जेव्हा सुनियंत्रित चित्त केवळ आत्म्यातच स्थिर राहते, तेव्हा सर्व कामनांपासून निःस्पृह असलेला 'युक्त' असे म्हटला जातो.
6.30.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.३०.१९ ॥
वाऱ्याच्या नसलेल्या ठिकाणी ठेवलेला दिवा जसा हलत नाही, तीच उपमा मनाचा निग्रह करून आत्मयोग साधणाऱ्या योग्यासाठी सांगितली आहे.
6.30.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.३०.२० ॥
योगसाधनेने निरुद्ध झालेले चित्त जिथे शांत होते, आणि जिथे आत्म्याने आत्म्याला पाहून माणूस आत्म्यातच संतुष्ट होतो.
6.30.21
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.३०.२१ ॥
बुद्धीने ग्रहण होणारे, इंद्रियांच्या पलीकडचे जे अत्यंत सुख आहे ते तो जाणतो; त्यात स्थित झालेला खरोखर विचलित होत नाही.
6.30.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.३०.२२ ॥
ज्याला प्राप्त करून तो दुसऱ्या कोणत्याही लाभाला त्याहून श्रेष्ठ मानत नाही, आणि ज्यात स्थित राहून तो मोठ्या दुःखानेही विचलित होत नाही.
6.30.23
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.३०.२३ ॥
दुःखाच्या संयोगापासूनचा वियोग म्हणजेच 'योग' अशी ओळख करून घ्यावी; तो योग निश्चयाने, खचून न जाणाऱ्या चित्ताने आचरावा.
6.30.24
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः ॥ ६.३०.२४ ॥
संकल्पापासून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व कामना पूर्णपणे त्यागून, केवळ मनानेच इंद्रियसमूहाला सर्व बाजूंनी आवरून.
6.30.25
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.३०.२५ ॥
धैर्याने धरलेल्या बुद्धीने हळूहळू मन परावृत्त करावे; मन आत्म्यात स्थिर करून काहीही चिंतन करू नये.
6.30.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.३०.२६ ॥
जिथे जिथे हे चंचल व अस्थिर मन धावते, तिथून तिथून त्याला नियंत्रित करून आत्म्याच्याच वशात आणावे.
6.30.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् ।
उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.३०.२७ ॥
ज्याचे मन पूर्ण शांत झाले आहे, रजोगुण शांत झाला आहे, जो ब्रह्मभावाला प्राप्त व निष्कलंक आहे अशा योग्याकडे खरोखर उत्तम सुख येते.
6.30.28
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक ।
मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते ॥ ६.३०.२८ ॥
अशा प्रकारे सदा आत्म्याला योगात युक्त करणारा निष्पाप योगी सहजपणे ब्रह्मस्पर्शाचे अत्यंत सुख अनुभवतो.
6.30.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.३०.२९ ॥
सर्व भूतांत स्थित असलेल्या आत्म्याला आणि आत्म्यात सर्व भूतांना तो पाहतो; योगयुक्त आत्मा असलेला सर्वत्र समदर्शी होतो.
6.30.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३०.३० ॥
जो सर्वत्र मला पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी नाहीसा होत नाही, आणि तोही माझ्यासाठी नाहीसा होत नाही.
6.30.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३०.३१ ॥
सर्व भूतांमध्ये स्थित असलेल्या मला जो एकत्वाने स्थित होऊन भजतो, तो कसाही वर्तला तरी तो योगी माझ्यातच वर्ततो.
6.30.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः ॥ ६.३०.३२ ॥
हे अर्जुना! जो स्वतःसारखे सर्वत्र सर्वांना समान पाहतो, सुख असो वा दुःख, तो योगी परम मानला जातो.
6.30.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां ॥ ६.३०.३३ ॥
हे मधुसूदना! तू साम्याने सांगितलेल्या या योगाची स्थिर स्थिती चंचलतेमुळे मला दिसत नाही.
6.30.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३०.३४ ॥
हे कृष्णा! मन खरोखरच चंचल, मथून टाकणारे, बलवान आणि दृढ आहे; वाऱ्याप्रमाणे त्याचा निग्रह अत्यंत कठीण आहे असे मला वाटते.
6.30.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३०.३५ ॥
हे महाबाहो! निःसंशय मन निग्रह करण्यास कठीण आणि चंचल आहे; पण हे कौन्तेया! अभ्यासाने आणि वैराग्याने ते वश केले जाते.
6.30.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३०.३६ ॥
ज्याचा आत्मा असंयत आहे त्याला योग दुर्लभ आहे असे माझे मत आहे; पण ज्याचा आत्मा वश आहे आणि जो प्रयत्न करतो, त्याला उपायाने तो साध्य होऊ शकतो.
6.30.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३०.३७ ॥
जो असंयमी, श्रद्धायुक्त पण योगातून ज्याचे मन विचलित झाले आहे, हे कृष्णा, योगसिद्धी न मिळवता तो कोणती गती प्राप्त करतो?
6.30.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३०.३८ ॥
दोन्ही मार्गांपासून भ्रष्ट होऊन, तुटलेल्या ढगासारखा तो नष्ट होत नाही काय? हे महाबाहो, आधाराविना ब्रह्ममार्गात मोहित होऊन?
6.30.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३०.३९ ॥
हे कृष्णा, माझा हा संशय पूर्णपणे दूर करणे आपल्यालाच योग्य आहे; आपल्याशिवाय हा संशय छेदणारा दुसरा कोणी नाही.
6.30.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.३०.४० ॥
हे पार्था, इहलोकी किंवा परलोकी त्याचा नाश होत नाही; कारण हे तात, कल्याणकारी कोणीही दुर्गतीला जात नाही.
6.30.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.३०.४१ ॥
पुण्यवान लोक प्राप्त करून, तेथे अनेक शाश्वत वर्षे राहून, योगभ्रष्ट झालेला माणूस शुचि व श्रीमंत लोकांच्या घरी जन्म घेतो.
6.30.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृश्यम् ॥ ६.३०.४२ ॥
अथवा तो ज्ञानी योग्यांच्याच कुलात जन्म घेतो; जगात असा जन्म अत्यंत दुर्मिळ आहे.
6.30.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.३०.४३ ॥
तेथे तो पूर्वदेहातील बुद्धिसंयोग प्राप्त करतो, आणि हे कुरुनंदना, मग पुन्हा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो.
6.30.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशेऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.३०.४४ ॥
पूर्वाभ्यासामुळेच तो अनिच्छेनेही त्याकडे ओढला जातो; योगाला जाणू इच्छिणारा देखील शब्दब्रह्माच्या (वेदाच्या) पलीकडे जातो.
6.30.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.३०.४५ ॥
परंतु प्रयत्नाने झटणारा, पापे पूर्ण शुद्ध झालेला योगी अनेक जन्मांत सिद्ध होऊन मग परम गती प्राप्त करतो.
6.30.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भावार्जुन ॥ ६.३०.४६ ॥
योगी तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ, ज्ञान्यांपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो; कर्मी लोकांपेक्षाही योगी श्रेष्ठ आहे. म्हणून, हे अर्जुना, योगी हो.
6.30.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.३०.४७ ॥
सर्व योग्यांमध्येही जो श्रद्धावान होऊन माझ्यात लीन अंतरात्म्याने मला भजतो, तोच माझ्या मते सर्वात युक्त होय.