મહાભારત · અધ્યાય 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
પ્રકૃતિ અને પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, તથા જ્ઞાન અને જ્ઞેય, હે કેશવ, એ જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
હે કૌંતેય, આ શરીરને ક્ષેત્ર કહેવામાં આવે છે; જે તેને જાણે છે તેને તેના જાણકારો ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
હે ભારત, બધા ક્ષેત્રોમાં મને પણ ક્ષેત્રજ્ઞ જાણ. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જે જ્ઞાન છે તે જ મારા મતે સાચું જ્ઞાન છે.
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
તે ક્ષેત્ર શું છે, તે કેવું છે, તેના કયા વિકારો છે, કોનાથી શું ઉદ્ભવે છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞ કોણ છે અને તેનો પ્રભાવ શું છે—આ બધું સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી સાંભળ.
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ઋષિઓએ આને અનેક પ્રકારે, વિવિધ છંદોમાં અલગ અલગ, તેમજ યુક્તિયુક્ત અને નિશ્ચિત બ્રહ્મસૂત્રપદોમાં પણ ગાયું છે.
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ અને અવ્યક્ત; દસ ઇન્દ્રિયો અને એક (મન); તથા પાંચ ઇન્દ્રિયવિષયો.
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, દેહસંઘાત, ચેતના, ધૃતિ — સંક્ષેપમાં આ વિકારો સહિતનું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે.
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
અમાનિત્વ, અદમ્ભિત્વ, અહિંસા, ક્ષાંતિ, આર્જવ, આચાર્યોપાસના, શૌચ, સ્થૈર્ય, આત્મનિગ્રહ.
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ, તથા જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિના દુઃખદોષોનું અવલોકન.
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્તિ અને ચોંટવાનો અભાવ; ઇષ્ટ-અનિષ્ટની પ્રાપ્તિમાં સદા સમચિત્તતા.
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
મારામાં અનન્ય યોગથી અવિચલ ભક્તિ, એકાંત સ્થાનોનું સેવન, અને જનસમૂહમાં અરતિ.
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિત્યતા અને તત્ત્વજ્ઞાનના પ્રયોજનનું દર્શન — આ જ જ્ઞાન કહેવાયું છે; એનાથી ઊલટું તે અજ્ઞાન.
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
જાણવા યોગ્ય જે છે તે હું કહીશ, જેને જાણીને અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. તે અનાદિ પરમ બ્રહ્મ છે; તેને સત્ કહેવાતું નથી, અસત્ પણ કહેવાતું નથી.
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
તેના સર્વત્ર હાથ-પગ છે; સર્વત્ર આંખ, માથું અને મુખ છે; લોકમાં સર્વત્ર શ્રવણ ધરાવે છે; સર્વને આવરીને તે રહે છે.
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
તે સર્વ ઇન્દ્રિયગુણોનો આભાસ છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; અસક્ત હોવા છતાં સર્વનો ધારક છે; નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણોનો ભોક્તા છે.
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
પ્રાણીઓની બહાર અને અંદર, અચર અને ચર પણ તે જ છે; સૂક્ષ્મ હોવાથી તે અવિજ્ઞેય છે; તે દૂર સ્થિત છે અને નજીક પણ છે.
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
પ્રાણીઓમાં તે અવિભક્ત છે, છતાં જાણે વિભક્ત થઈને સ્થિત છે; તે ભૂતોનો ધારક, જાણવા યોગ્ય, ગ્રસનાર અને ઉત્પન્ન કરનાર પણ છે.
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
તે પ્રકાશોનો પણ પ્રકાશ કહેવાય છે; અંધકારથી પર છે; તે જ્ઞાન છે, જ્ઞેય છે, જ્ઞાનથી પ્રાપ્ય છે, અને સૌના હૃદયમાં સ્થિત છે.
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
આ રીતે ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેય સંક્ષેપમાં કહેવાયાં. મારો ભક્ત આ જાણીને મારા ભાવને પ્રાપ્ત થાય છે.
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેને અનાદિ જાણ. વિકારો અને ગુણોને પણ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ.
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
કાર્ય, કારણ અને કર્તૃત્વનું હેતુ પ્રકૃતિ કહેવાય છે. સુખ-દુઃખના ભોક્તૃત્વનું હેતુ પુરુષ કહેવાય છે.
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
પુરુષ પ્રકૃતિમાં સ્થિત રહીને પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન ગુણોનો ભોગ કરે છે. ગુણો સાથેની આસક્તિ જ સત્ અને અસત્ યોનિઓમાં તેના જન્મનું કારણ છે.
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
આ દેહમાં રહેલો તે પરમ પુરુષ સાક્ષી, અનુમોદક, ધારક, ભોક્તા, મહેશ્વર અને પરમાત્મા પણ કહેવાયો છે.
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
જે આ રીતે પુરુષને અને ગુણો સહિત પ્રકૃતિને જાણે છે, તે સર્વ પ્રકારે વર્તતો હોવા છતાં ફરી જન્મ લેતો નથી.
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
કેટલાક ધ્યાનથી પોતાના આત્મામાં પોતાના આત્માને પોતાથી જુએ છે; અન્ય સાંખ્ય યોગથી, અને બીજા કર્મયોગથી.
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
અને અન્ય, આ રીતે ન જાણતા, બીજાઓ પાસેથી સાંભળીને ઉપાસના કરે છે; તેઓ પણ શ્રુતિપરાયણ થઈને મૃત્યુને અવશ્ય પાર કરે છે.
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
સ્થાવર-જંગમ જે કંઈ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી છે; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ જાણ.
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
સર્વ ભૂતોમાં સમાન રીતે રહેલા પરમેશ્વરને, નાશ પામતાઓમાં અવિનાશીને જે જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે.
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
સર્વત્ર સમાન રીતે રહેલા ઈશ્વરને સમાનપણે જોનાર પોતાના દ્વારા પોતાને હણતો નથી; તેથી તે પરમ ગતિ પામે છે.
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
સર્વ પ્રકારે થતાં કર્મોને પ્રકૃતિ દ્વારા થતાં જાણીને, અને આત્માને અકર્તા જોનાર, તે જ ખરેખર જુએ છે.
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
જ્યારે જીવોના પૃથક્ ભાવને એકમાં સ્થિત જુએ છે, ત્યારે તેમાંથી જ વિસ્તરીને તે બ્રહ્મ બની જાય છે.
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
હે કૌંતેય, અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી આ અવ્યય પરમાત્મા શરીરમાં રહેવા છતાં કર્મ કરતો નથી અને લિપ્ત થતો નથી.
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
જેમ સર્વવ્યાપી આકાશ સૂક્ષ્મતાને કારણે લિપ્ત થતું નથી, તેમ શરીરમાં સર્વત્ર સ્થિત આત્મા પણ લિપ્ત થતો નથી.
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
જેમ એકલો સૂર્ય આ સમગ્ર લોકને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ હે ભારત, ક્ષેત્રજ્ઞ સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે.
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
જ્ઞાનચક્ષુથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો આ ભેદ, તથા ભૂતપ્રકૃતિમાંથી મોક્ષ જે જાણે છે, તેઓ પરમ ગતિ પામે છે.