മഹാഭാരതം · അധ്യായം 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
പ്രകൃതിയെയും പുരുഷനെയും, ക്ഷേത്രത്തെയും ക്ഷേത്രജ്ഞനെയും, ജ്ഞാനത്തെയും ജ്ഞേയത്തെയും അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഓ കേശവാ.
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
കൗന്തേയാ, ഈ ശരീരം ക്ഷേത്രം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ഇതറിയുന്നവനെ അതറിയുന്നവർ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
ഭാരതാ, എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും എന്നെത്തന്നെ ക്ഷേത്രജ്ഞനായി അറിയുക. ക്ഷേത്രത്തെയും ക്ഷേത്രജ്ഞനെയും കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനമാണ് എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം.
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
ആ ക്ഷേത്രം ഏതാണ്, അത് എങ്ങനെയുള്ളതാണ്, ഏതെല്ലാം വികാരങ്ങളുള്ളതാണ്, എതിൽ നിന്ന് എന്ത് ഉണ്ടാകുന്നു, ആ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ആരാണ്, അവന്റെ ശക്തി എന്താണ്—ഇതെല്ലാം എന്നിൽനിന്ന് സംക്ഷേപമായി കേൾക്കുക.
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ഋഷിമാർ ഇതിനെ പല വിധത്തിലും, വിവിധ ഛന്ദസ്സുകളിൽ വെവ്വേറെയായും, യുക്തിയോടെ ഉറപ്പിച്ച ബ്രഹ്മസൂത്രപദങ്ങളിലും പാടിയിട്ടുണ്ട്.
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
മഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, ബുദ്ധി, അവ്യക്തം; പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഒന്ന് (മനസ്സും); അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയഗോചരങ്ങളും.
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
ഇച്ഛ, ദ്വേഷം, സുഖം, ദുഃഖം, ശരീരസംഘാതം, ചേതന, ധൃതി — ചുരുക്കത്തിൽ ഇതാണ് വികാരങ്ങളോടുകൂടിയ ക്ഷേത്രം എന്ന് പറയപ്പെട്ടു.
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
അമാനിത്വം, അദംഭിത്വം, അഹിംസ, ക്ഷാന്തി, ആർജവം, ആചാര്യോപാസനം, ശൗചം, സ്ഥൈര്യം, ആത്മനിഗ്രഹം.
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലുള്ള വൈരാഗ്യം, അഹങ്കാരമില്ലായ്മ, ജനനം മരണം വാർധക്യം രോഗം എന്നിവയിലെ ദുഃഖദോഷങ്ങളുടെ ദർശനം.
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
പുത്രൻ, ഭാര്യ, ഗൃഹം മുതലായവയോടുള്ള ആസക്തിയും പറ്റിച്ചേരലുമില്ലായ്മ; ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ വരുമ്പോൾ സദാ സമചിത്തത.
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
എന്നിൽ അനന്യയോഗത്താൽ ചഞ്ചലമില്ലാത്ത ഭക്തി, ഏകാന്തസ്ഥലങ്ങൾ സേവിക്കൽ, ജനസമ്മേളനത്തിൽ വിരക്തി.
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
അധ്യാത്മജ്ഞാനത്തിൽ നിത്യതയും തത്ത്വജ്ഞാനലക്ഷ്യദർശനവും — ഇതാണ് ജ്ഞാനമെന്ന് പറയപ്പെട്ടത്; ഇതിന് വിപരീതമായത് അജ്ഞാനം.
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
അറിയേണ്ടതിനെ ഞാൻ പറയാം; അതറിഞ്ഞാൽ അമൃതത്വം ലഭിക്കും. ആദിയില്ലാത്ത പരമബ്രഹ്മമാണത്; അതിനെ സത്തെന്നോ അസത്തെന്നോ പറയാനാവില്ല.
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
അതിന് എല്ലായിടത്തും കൈകാലുകളുണ്ട്; എല്ലായിടത്തും കണ്ണും തലയും മുഖവുമുണ്ട്; ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും കേൾവിയുള്ളതാണത്; എല്ലാറ്റിനെയും ആവരണം ചെയ്ത് നിൽക്കുന്നു.
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
അത് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളുടെയും ആഭാസമാണ്; എന്നാലും എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമില്ലാത്തതാണ്; അസക്തമാണ്, എന്നാലും സർവ്വത്തെയും താങ്ങുന്നു; നിർഗുണമാണ്, എന്നാലും ഗുണങ്ങളെ ഭോഗിക്കുന്നു.
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
ജീവികളുടെ പുറത്തും അകത്തും, അചലവും ചലവും അതാണ്; സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ അതറിയാനാവില്ല; ദൂരത്തുള്ളതും അടുത്തുള്ളതും അതുതന്നെ.
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
ജീവികളിൽ അത് വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതാണ്, എങ്കിലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ നിൽക്കുന്നു; ജീവികളെ പോറ്റുന്നതും അറിയേണ്ടതും വിഴുങ്ങുന്നതും സൃഷ്ടിക്കുന്നതും അതുതന്നെ.
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
അത് പ്രകാശങ്ങളുടെയും പ്രകാശമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ഇരുളിന് അപ്പുറമാണത്; അത് ജ്ഞാനം, അറിയേണ്ടത്, ജ്ഞാനത്താൽ പ്രാപിക്കാവുന്നത്; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതചെയ്യുന്നു.
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
ഇങ്ങനെ ക്ഷേത്രവും ജ്ഞാനവും ജ്ഞേയവും സംക്ഷേപത്തിൽ പറയപ്പെട്ടു. എന്റെ ഭക്തൻ ഇത് അറിഞ്ഞ് എന്റെ ഭാവത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
പ്രകൃതിയെയും പുരുഷനെയും ഇരുവരെയും അനാദികളായി അറിയുക. വികാരങ്ങളെയും ഗുണങ്ങളെയും പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയായി അറിയുക.
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
കാര്യകാരണകർതൃത്വത്തിന് പ്രകൃതിയാണ് കാരണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നതിന് പുരുഷനാണ് കാരണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിൽ സ്ഥിതനായി പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉണ്ടായ ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങളോടുള്ള സംഗമാണ് സത്, അസത് യോനികളിലെ ജന്മത്തിന് അവന്റെ കാരണം.
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
ഈ ശരീരത്തിലുള്ള ആ പരമപുരുഷൻ സാക്ഷിയും അനുമോദകനും പോഷകനും ഭോക്താവും മഹേശ്വരനും പരമാത്മാവും എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
ഇങ്ങനെ പുരുഷനെയും ഗുണങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള പ്രകൃതിയെയും അറിയുന്നവൻ എല്ലാവിധത്തിലും നിലകൊണ്ടാലും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നില്ല.
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
ചിലർ ധ്യാനത്താൽ ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനെ തന്നെ ദർശിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ സാംഖ്യയോഗത്താലും, വേറെ ചിലർ കർമയോഗത്താലും ദർശിക്കുന്നു.
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
എന്നാൽ ഇങ്ങനെ അറിയാത്ത മറ്റുചിലർ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് കേട്ട് ഉപാസിക്കുന്നു; അവരും ശ്രുതിപരായണരായി മൃത്യുവിനെ കടക്കുന്നു.
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
സ്ഥാവരജംഗമമായ ഏതു ജീവൻ ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അത് ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരുടെ സംയോഗത്താലാണെന്ന് അറിയുക, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ.
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമേശ്വരനെയും, നശിക്കുന്നവയിൽ നശിക്കാത്തവനെയും ആരു കാണുന്നുവോ, അവൻ തന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നു.
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
എല്ലായിടത്തും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഈശ്വരനെ സമമായി കാണുന്നവൻ തന്നാൽ തന്നെ ഹിംസിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
എല്ലാവിധത്തിലും ചെയ്യപ്പെടുന്ന കർമ്മങ്ങളെ പ്രകൃതിയാൽ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ആത്മാവിനെ അകർത്താവായി കാണുന്നവൻ തന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നു.
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
ജീവജാലങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്തഭാവം ഏകത്തിൽ സ്ഥിതമെന്നു കാണുമ്പോൾ, അതിൽനിന്നുതന്നെ വികസിച്ച് അവൻ ബ്രഹ്മമായിത്തീരുന്നു.
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
കൗന്തേയാ, ആദിയില്ലാത്തതും ഗുണരഹിതവുമായതിനാൽ, ഈ അവ്യയനായ പരമാത്മാവ് ശരീരത്തിൽ സ്ഥിതനായിരുന്നാലും കർമം ചെയ്യുന്നില്ല, ലിപ്തനാകുന്നുമില്ല.
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
സർവവ്യാപിയായ ആകാശം സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ ലിപ്തമാകാത്തതുപോലെ, ശരീരത്തിൽ എല്ലായിടത്തും സ്ഥിതമായ ആത്മാവും ലിപ്തമാകുന്നില്ല.
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
ഏകനായ സൂര്യൻ ഈ മുഴുവൻ ലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാരതാ, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
ജ്ഞാനചക്ഷുസ്സാൽ ക്ഷേത്രത്തിനും ക്ഷേത്രജ്ഞനുമിടയിലെ ഈ അന്തരവും ജീവപ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള മോക്ഷവും അറിയുന്നവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.