ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤਵ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਖੇਤਰਗਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਖੇਤਰਗਿਆ ਜਾਣ। ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ ਦਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਹੈ।
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
ਉਹ ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੀ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਕੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤਰਗਿਆ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤਰ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਹੈ।
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
ਮਹਾਭੂਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ; ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ (ਮਨ); ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ।
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
ਇੱਛਾ, ਦਵੇਸ਼, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ-ਸੰਘਾਤ, ਚੇਤਨਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ — ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਹਿਤ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
ਨਿਮਰਤਾ, ਪਖੰਡ-ਰਹਿਤਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਨ, ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ੌਚ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਤਮ-ਸੰਜਮ।
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ, ਹਉਮੈ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ, ਰੋਗ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ।
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਲਿਪਤਤਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ-ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਮਚਿੱਤਤਾ।
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨਨ੍ਯ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ, ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰੁਚੀ।
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ — ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਅਗਿਆਨ।
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ।
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਸਕਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ, ਅਚਰ ਅਤੇ ਚਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਵਿਗਿਆਨਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਹੈ।
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਤਵ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਦੀ ਜਾਣ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣ।
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
ਕਾਰਜ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦਾ ਹੇਤੂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਦਾ ਹੇਤੂ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਾਖੀ, ਅਨੁਮੋਦਕ, ਧਾਰਕ, ਭੋਗਤਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਂਖਯ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਰਮ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ।
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
ਅਤੇ ਹੋਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਰੁਤੀ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਹੈ; ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਜਾਣ।
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
ਸਾਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇਕੱਲਾ ਸੂਰਜ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਖੇਤਰਗਿਆ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਰ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮੋਕਸ਼, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।