ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ କେଶବ।
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଏହି ଶରୀରକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ତାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କହନ୍ତି।
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜାଣ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ତାହା ମୋ ମତରେ ଜ୍ଞାନ।
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
ସେହି କ୍ଷେତ୍ର କ'ଣ, ତାହା କିପରି, ତାହାର କି ବିକାର, କାହାଠାରୁ କ'ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କିଏ ଓ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କ'ଣ—ଏ ସବୁ ମୋଠାରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ, ବିବିଧ ଛନ୍ଦରେ ପୃଥକ ଭାବେ, ଏବଂ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ଗାନ କରିଛନ୍ତି।
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
ମହାଭୂତ, ଅହଙ୍କାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ (ମନ); ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ।
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀରସଂଘାତ, ଚେତନା, ଧୃତି — ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହା ବିକାର ସହିତ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
ଅମାନିତ୍ୱ, ଅଦମ୍ଭିତ୍ୱ, ଅହିଂସା, କ୍ଷାନ୍ତି, ଆର୍ଜବ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟୋପାସନା, ଶୌଚ, ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ୟ, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ।
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ବୈରାଗ୍ୟ, ଅହଂକାରହୀନତା, ଏବଂ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା, ବ୍ୟାଧି ର ଦୁଃଖଦୋଷ ଦର୍ଶନ।
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଗୃହ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଲିପ୍ତତା ନ ଥିବା; ଇଷ୍ଟ-ଅନିଷ୍ଟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସଦା ସମଚିତ୍ତତା।
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
ମୋ ଉପରେ ଅନନ୍ୟ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଅବିଚଳିତ ଭକ୍ତି, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ ସେବନ, ଜନସମାବେଶରେ ଅରୁଚି।
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟତା ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଜନ ଦର୍ଶନ — ଏହା ହିଁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ବିପରୀତ ଅଜ୍ଞାନ।
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା, ତାହା ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ଜାଣି ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେ। ତାହା ଅନାଦି ପରବ୍ରହ୍ମ; ତାହାକୁ ସତ୍ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
ତାହାର ସର୍ବତ୍ର ହାତ ଓ ପାଦ; ସର୍ବତ୍ର ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ; ଜଗତରେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରବଣଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ; ସବୁକିଛିକୁ ଆବୃତ କରି ସେ ରହିଛି।
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
ତାହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଣର ଆଭାସ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ; ଅସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବର ଧାରକ; ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ଭୋକ୍ତା।
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ, ଅଚର ଓ ଚର ମଧ୍ୟ ସେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେତୁ ତାହା ଅବିଜ୍ଞେୟ; ସେ ଦୂରରେ ଓ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅବିଭକ୍ତ, ତଥାପି ଯେମିତି ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି; ସେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଧାରକ, ଜ୍ଞେୟ, ଗ୍ରାସକାରୀ ଓ ଉତ୍ପାଦକ।
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
ତାହାକୁ ଆଲୋକମାନଙ୍କର ଆଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ଧକାରର ପରପାରେ; ସେ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ।
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ମୋର ଭକ୍ତ ଏହା ଜାଣି ମୋର ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କୁ ଅନାଦି ବୋଲି ଜାଣ। ବିକାର ଓ ଗୁଣସମୂହକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
କାର୍ୟ, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ହେତୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗର ହେତୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣସମୂହ ଭୋଗ କରେ। ଗୁଣ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହିଁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଯୋନି ଜନ୍ମର କାରଣ।
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ ସାକ୍ଷୀ, ଅନୁମୋଦକ, ଧାରକ, ଭୋକ୍ତା, ମହେଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
ଯିଏ ଏହିପରି ପୁରୁଷ ଓ ଗୁଣସହିତ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ନିଏ ନାହିଁ।
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
କେହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା।
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏହିପରି ନ ଜାଣି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତିପରାୟଣ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
ସ୍ଥାବର ଜଙ୍ଗମ ଯାହା କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ; ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଜାଣ।
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ବିନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିନଷ୍ଟଙ୍କୁ ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖେ।
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
ସର୍ବତ୍ର ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖି ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ହିଂସା କରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ।
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
ସର୍ବପ୍ରକାରେ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ହେଉଥିବା ବୋଲି ଜାଣି, ଆତ୍ମାକୁ ଅକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖେ।
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
ଯେତେବେଳେ ଜୀବମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ଭାବକୁ ଏକରେ ସ୍ଥିତ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେଥିରୁ ହିଁ ବିସ୍ତାର ପାଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଅନାଦି ଓ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା ଶରୀରରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
ଯେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଶରୀରରେ ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
ଯେପରି ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ସେହିପରି ହେ ଭାରତ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରନ୍ତି।
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଏହି ଅନ୍ତର ଏବଂ ଭୂତପ୍ରକୃତିରୁ ମୋକ୍ଷକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି।