มหาภารตะ · อัธยายะ 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
ข้าพเจ้าปรารถนาจะรู้ ปรกฤติและปุรุษะ ทั้งเกษตรและเกษตรัชญะ ทั้งญาณและสิ่งที่พึงรู้ ข้าแต่เกศวะ
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
ร่างกายนี้ โอ้ บุตรแห่งกุนตี เรียกว่าเกษตร ผู้ใดรู้ร่างนี้ ผู้รู้เรียกผู้นั้นว่าเกษตรัชญะ
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
จงรู้ว่าเราเป็นเกษตรัชญะด้วยในเกษตรทั้งปวง โอ้ ทายาทแห่งภรต ความรู้เกี่ยวกับเกษตรและเกษตรัชญะนั้น ตามความเห็นของเรา คือความรู้แท้
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
จงฟังจากเราโดยย่อว่าเกษตรนั้นคืออะไร เป็นอย่างไร มีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร และสิ่งใดเกิดจากสิ่งใด ผู้รู้นั้นเป็นใคร และอานุภาพของเขาเป็นอย่างไร
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
บรรดาฤๅษีได้ขับร้องเรื่องนี้ไว้หลายอย่าง ด้วยฉันท์ต่างๆ แยกกันไป และด้วยบทพรหมสูตรที่มีเหตุผลมั่นคง
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
มหาภูต อหังการ พุทธิ และอวยักตะ อินทรีย์สิบและหนึ่ง และวิษยะของอินทรีย์ห้า
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
ความปรารถนา ความเกลียดชัง สุข ทุกข์ กายสังฆาต จิตสำนึก และความมั่นคง โดยย่อ นี่คือเกษตร พร้อมทั้งการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ตามที่ได้กล่าวไว้
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
ความไม่ถือตน ความไม่มีมายา ความไม่เบียดเบียน ความอดทน ความซื่อตรง การปรนนิบัติอาจารย์ ความบริสุทธิ์ ความมั่นคง และการข่มใจตน
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ความคลายกำหนัดในวิษยะของอินทรีย์ การไม่มีอหังการ และการพิจารณาเห็นโทษและความทุกข์ของการเกิด ความตาย ความแก่ และความเจ็บป่วย
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
การไม่ยึดติดและไม่ผูกพันในบุตร ภรรยา เรือนและสิ่งอื่นๆ และความมีจิตเสมอกันอยู่เสมอ ไม่ว่าสิ่งที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจจะมาถึง
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
ความภักดีต่อเราที่ไม่คลาดเคลื่อน ด้วยโยคะที่ไม่แยกออก การอยู่ในสถานที่สงบ และความไม่ยินดีในหมู่ชน
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
ความมั่นคงอยู่เสมอในความรู้เรื่องอาตมัน และการเห็นจุดมุ่งหมายของความรู้เรื่องความจริง นี่เรียกว่าความรู้ ส่วนสิ่งอื่นนอกจากนี้คืออวิชชา
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
เราจะกล่าวถึงสิ่งที่พึงรู้ ซึ่งเมื่อรู้แล้วย่อมบรรลุอมฤต คือพรหมันสูงสุดที่ไม่มีเบื้องต้น ซึ่งกล่าวว่าไม่ใช่สภาวะที่มีอยู่และไม่ใช่สภาวะที่ไม่มีอยู่
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
พรหมันนั้นมีมือและเท้าอยู่ทุกด้าน มีตา ศีรษะ และใบหน้าอยู่ทุกด้าน ในโลกมีหูอยู่ทุกด้าน ครอบคลุมทุกสิ่งแล้วดำรงอยู่
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
พรหมันเป็นปรากฏการณ์ของคุณสมบัติของอินทรีย์ทั้งปวง แต่ปราศจากอินทรีย์ทั้งปวง ไม่ยึดติด แต่ทรงค้ำจุนทุกสิ่ง ปราศจากคุณสมบัติ แต่เป็นผู้เสวยคุณสมบัติ
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
ทั้งภายนอกและภายในของภูตทั้งหลาย พรหมันเป็นสิ่งที่ไม่เคลื่อนไหวและเป็นสิ่งที่เคลื่อนไหว เพราะความละเอียดของพรหมัน จึงไม่อาจรู้ได้ พรหมันอยู่ไกลและก็อยู่ใกล้
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
ในหมู่ภูตทั้งหลาย พรหมันไม่แบ่งแยก แต่ดำรงอยู่ประหนึ่งว่าแบ่งแยก พรหมันเป็นผู้ค้ำจุนภูตทั้งหลาย พึงรู้ว่าเป็นผู้กลืนกินและเป็นผู้ให้กำเนิด
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
กล่าวกันว่า พรหมันเป็นแสงสว่างแม้ของแสงสว่างทั้งหลาย และอยู่เหนือความมืด เป็นญาณ เป็นสิ่งที่พึงรู้ เป็นสิ่งที่บรรลุได้ด้วยญาณ และประดิษฐานอยู่ในหทัยของทุกสิ่ง
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
ดังนี้ เกษตร ญาณ และสิ่งที่พึงรู้ ได้กล่าวไว้โดยย่อแล้ว ผู้เป็นภักดีของเรา เมื่อรู้สิ่งนี้แล้ว ย่อมบรรลุภาวะของเรา
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
จงรู้ว่าทั้งปรกฤติและปุรุษะไม่มีเบื้องต้นทั้งสองอย่าง จงรู้ว่าการเปลี่ยนแปลงและคุณสมบัติทั้งหลายก็เกิดจากปรกฤติ
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
ธรรมชาติ (ประกฤติ) กล่าวกันว่าเป็นเหตุแห่งการก่อให้เกิดผล เหตุ และการกระทำ ส่วนปุรุษะ กล่าวกันว่าเป็นเหตุแห่งการเสวยสุขและทุกข์
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
ปุรุษะที่ดำรงอยู่ในธรรมชาติย่อมเสวยคุณทั้งหลายอันเกิดจากธรรมชาติ การยึดติดในคุณเหล่านั้นเป็นเหตุให้เขาเกิดในครรภ์ที่ดีและชั่ว
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
ปุรุษะสูงสุดผู้สถิตอยู่ในร่างกายนี้ ยังถูกเรียกว่าผู้ดูแล ผู้อนุมัติ ผู้ค้ำจุน ผู้เสวย พระมหาเทพผู้ยิ่งใหญ่ และ ปรมาตมัน ตัวตนสูงสุดอีกด้วย
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
ผู้ใดรู้ปุรุษะและประกฤติพร้อมทั้งคุณทั้งหลายดังนี้ แม้จะดำรงอยู่ในทุกสภาพการณ์ในชีวิต เขาก็ไม่เกิดอีกต่อไป
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
บางพวกเห็นอาตมันในอาตมันด้วยการทำสมาธิโดยใช้อาตมันเอง บางพวกด้วยโยคะแห่งการวิเคราะห์ (สางขยะ) และบางพวกด้วยโยคะแห่งการกระทำ
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
ส่วนบางพวกที่ไม่รู้เช่นนี้ ฟังจากผู้อื่นแล้วจึงบูชา แม้เหล่านั้นผู้ยึดมั่นในสิ่งที่ได้ฟัง ก็ย่อมข้ามพ้นความตายได้เช่นกัน
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
สัตว์ใดๆ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่เคลื่อนที่หรือเคลื่อนที่ได้ที่เกิดขึ้น จงรู้ว่าเกิดจากการประสานกันของเขตและผู้รู้เขต ดูกรผู้เป็นเลิศแห่งภรตะ
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
ผู้ใดเห็นพระปรเมศวรผู้สถิตอยู่เสมอกันในสรรพสัตว์ ผู้ไม่วินาศอยู่ในสิ่งที่กำลังวินาศ ผู้นั้นเห็นจริงแท้
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
เพราะเห็นพระผู้เป็นใหญ่ผู้สถิตอยู่เสมอกันทุกหนทุกแห่ง เขาย่อมไม่ทำร้ายตนเองด้วยตนเอง แล้วจึงไปถึงคติอันสูงสุด
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
ผู้ใดเห็นว่ากรรมทั้งหลายถูกกระทำโดยประกฤติในทุกประการ และเห็นอาตมันว่าเป็นผู้มิได้กระทำ ผู้นั้นเห็นจริงแท้
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
เมื่อใดบุคคลเห็นความแตกต่างของภูตทั้งหลายว่าดำรงอยู่ในสิ่งเดียว และจากสิ่งนั้นแผ่ขยายออกไป เมื่อนั้นเขาย่อมบรรลุพรหมัน
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
ดูกรโอรสของกุนตี อาตมันสูงสุดอันไม่เสื่อมสลายนี้ เพราะไม่มีจุดเริ่มต้นและปราศจากคุณ แม้จะสถิตอยู่ในร่างกาย ก็ไม่กระทำและไม่ถูกทำให้เปื้อน
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
เหมือนดังอากาศที่แผ่ไปทั่วทุกสิ่ง ย่อมไม่เปื้อนเพราะความละเอียดอ่อน ฉันใด อาตมันที่สถิตอยู่ทุกแห่งในร่างกาย ก็ไม่เปื้อนฉันนั้น
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
เหมือนดวงอาทิตย์ดวงเดียวส่องสว่างโลกทั้งสิ้นนี้ ฉันใด ผู้รู้เขตก็ส่องสว่างเขตทั้งสิ้นฉันนั้น ดูกรผู้เป็นเชื้อสายภรตะ
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
ผู้ที่รู้ด้วยดวงตาแห่งปัญญาถึงความแตกต่างระหว่างเขตกับผู้รู้เขตดังนี้ และรู้ถึงการหลุดพ้นจากประกฤติของภูตทั้งหลาย ย่อมไปถึงคติอันสูงสุด