మహాభారతం · అధ్యాయం 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
ప్రకృతిని, పురుషుడిని, క్షేత్రాన్ని, క్షేత్రజ్ఞుడిని, జ్ఞానాన్ని, జ్ఞేయాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను, ఓ కేశవా.
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
ఓ కౌంతేయా, ఈ శరీరాన్ని క్షేత్రం అంటారు; దీనిని తెలిసినవాడిని దీనిని తెలిసినవారు క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు.
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
ఓ భారతా, సమస్త క్షేత్రాలలో నన్నే క్షేత్రజ్ఞుడిగా తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుల జ్ఞానమే నా దృష్టిలో నిజమైన జ్ఞానం.
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
ఆ క్షేత్రం ఏది, అది ఎలాంటిది, ఏ వికారాలు కలిగినది, దేనినుండి ఏది పుడుతుంది, ఆ క్షేత్రజ్ఞుడు ఎవరు, అతని ప్రభావం ఏమిటి—ఇవన్నీ నా నుండి సంక్షిప్తంగా వినుము.
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ఋషులు దీనిని అనేక విధాలుగా, వివిధ ఛందస్సులలో వేర్వేరుగా, తార్కికంగా నిశ్చయించబడిన బ్రహ్మసూత్ర పదాలలో కూడా గానం చేశారు.
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
మహాభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తం; పది ఇంద్రియాలు, ఒకటి (మనస్సు); ఐదు ఇంద్రియ విషయాలు.
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
కోరిక, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీరసంఘాతం, చేతన, ధృతి — సంక్షేపంగా ఇదే వికారాలతో కూడిన క్షేత్రమని చెప్పబడింది.
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
అమానిత్వం, అదంభిత్వం, అహింస, క్షాంతి, ఆర్జవం, ఆచార్యోపాసన, శౌచం, స్థైర్యం, ఆత్మనిగ్రహం.
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
ఇంద్రియ విషయాలపై వైరాగ్యం, అహంకారం లేకుండుట, జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధుల దుఃఖదోషాల అవలోకనం.
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
పుత్ర, భార్య, గృహాది వాటియందు అసక్తి, అభిష్వంగం లేకుండుట; ఇష్టానిష్టాల ప్రాప్తిలో నిత్యం సమచిత్తత.
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
నాపై అనన్య యోగం ద్వారా అచంచల భక్తి, ఏకాంత ప్రదేశాలను సేవించడం, జనసమూహంలో అరుచి.
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
అధ్యాత్మజ్ఞానంలో నిత్యత్వం, తత్త్వజ్ఞాన ప్రయోజనాన్ని దర్శించడం — ఇదే జ్ఞానమని చెప్పబడింది; దీనికి భిన్నమైనది అజ్ఞానం.
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
తెలుసుకోదగినదాన్ని నేను చెబుతాను; దాన్ని తెలుసుకుంటే అమృతత్వం లభిస్తుంది. అది ఆదిలేని పరబ్రహ్మం; దాన్ని సత్ అనీ చెప్పలేము, అసత్ అనీ చెప్పలేము.
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
దానికి అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్ళు ఉన్నాయి; అన్ని వైపులా కళ్ళు, తల, ముఖం ఉన్నాయి; లోకంలో అన్ని వైపులా చెవులు కలది; అన్నింటినీ ఆవరించి నిలిచి ఉంది.
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
అది అన్ని ఇంద్రియ గుణాల ఆభాసం; అయినా అన్ని ఇంద్రియాలు లేనిది; అసక్తమైనా అన్నింటినీ పోషించేది; నిర్గుణమైనా గుణాలను అనుభవించేది.
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
ప్రాణుల బయట, లోపల, అది కదలనిదీ కదిలేదీ కూడా; సూక్ష్మం కాబట్టి అది తెలుసుకోలేనిది; దూరంలో ఉన్నదీ, దగ్గరగా ఉన్నదీ అది.
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
ప్రాణులలో అది విభజింపబడనిది, అయినా విభజింపబడినట్టుగా ఉంటుంది; ప్రాణులను పోషించేది, తెలుసుకోదగినది, మ్రింగేది, సృష్టించేది కూడా అదే.
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
అది జ్యోతుల జ్యోతి అని చెప్పబడుతుంది; చీకటికి అవతలిది; అది జ్ఞానం, తెలుసుకోదగినది, జ్ఞానంతో పొందదగినది; అందరి హృదయంలో స్థితమై ఉంది.
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
ఈ విధంగా క్షేత్రం, జ్ఞానం, జ్ఞేయం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి. నా భక్తుడు దీనిని తెలుసుకొని నా భావాన్ని పొందుతాడు.
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
ప్రకృతిని, పురుషుని ఇద్దరినీ అనాదులుగా తెలుసుకో. వికారాలను, గుణాలను కూడా ప్రకృతి నుండి పుట్టినవిగా తెలుసుకో.
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
కార్యకారణ కర్తృత్వాలకు ప్రకృతి హేతువని చెప్పబడుతుంది. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడానికి పురుషుడు హేతువని చెప్పబడుతుంది.
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
పురుషుడు ప్రకృతిలో నిలిచి ప్రకృతి నుండి పుట్టిన గుణాలను అనుభవిస్తాడు. గుణాలతో ఉన్న సంగమే అతనికి సత్, అసత్ యోనులలో జన్మించడానికి కారణం.
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
ఈ దేహంలో ఉన్న ఆ పరమ పురుషుడు సాక్షి, అనుమతించువాడు, భర్త, భోక్త, మహేశ్వరుడు, పరమాత్మ అని కూడా చెప్పబడ్డాడు.
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
ఎవరైతే ఈ విధంగా పురుషుని, గుణాలతో కూడిన ప్రకృతిని తెలుసుకుంటాడో, అతడు అన్ని విధాలుగా ఉన్నప్పటికీ మళ్ళీ జన్మించడు.
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
కొందరు ధ్యానం ద్వారా తనలోనే తనను తన చేతనే చూస్తారు; మరికొందరు సాంఖ్య యోగం ద్వారా, ఇతరులు కర్మ యోగం ద్వారా చూస్తారు.
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
ఇలా తెలియనివారు మరికొందరు ఇతరుల నుండి విని ఉపాసిస్తారు; వారు కూడా శ్రుతిపరాయణులై మృత్యువును నిశ్చయంగా దాటుతారు.
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
స్థావర జంగమాలలో ఏదైనా జీవి ఉత్పన్నమవుతుందో, అది క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞుల సంయోగం వల్లే అని తెలుసుకో, భరతశ్రేష్ఠా.
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
సర్వభూతాలలో సమంగా నిలిచి ఉన్న పరమేశ్వరుడిని, నశించే వాటిలో నశించనివానిని ఎవరు చూస్తారో, అతడే నిజంగా చూస్తాడు.
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
సర్వత్రా సమంగా నిలిచి ఉన్న ఈశ్వరుడిని సమంగా చూసేవాడు తనచేత తనను హింసించడు; అప్పుడు అతడు పరమ గతిని పొందుతాడు.
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
అన్ని విధాలుగా జరుగుతున్న కర్మలను ప్రకృతి ద్వారా జరిగేవిగా గ్రహించి, ఆత్మను అకర్తగా చూసేవాడే నిజంగా చూస్తాడు.
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
ప్రాణుల వేర్వేరు భావాన్ని ఏకమందు నిలిచినదిగా చూసినప్పుడు, అప్పుడే అతడు విస్తారమై బ్రహ్మను పొందుతాడు.
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
కౌంతేయా, ఆది లేనిదీ గుణరహితమైనదీ కనుక, ఈ అవ్యయమైన పరమాత్మ శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ కర్మ చేయడు, అంటబడడు.
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
సర్వవ్యాపి అయిన ఆకాశం సూక్ష్మత వల్ల అంటబడనట్లే, శరీరమంతటా ఉన్న ఆత్మ కూడా అంటబడదు.
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
ఒక్కడే సూర్యుడు ఈ సమస్త లోకాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు, భారతా, క్షేత్రజ్ఞుడు సమస్త క్షేత్రాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు.
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
జ్ఞాననేత్రంతో క్షేత్రానికీ క్షేత్రజ్ఞునికీ ఉన్న ఈ భేదాన్ని, ప్రాణుల ప్రకృతి నుండి విముక్తిని ఎవరు తెలుసుకుంటారో, వారు పరమగతిని పొందుతారు.