महाभारत · अध्याय 6.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.37.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ ६.३७.१ ॥
प्रकृती आणि पुरुष, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ, तसेच ज्ञान आणि ज्ञेय हे जाणून घ्यावे अशी माझी इच्छा आहे, हे केशवा.
6.37.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६.३७.२ ॥
हे कौंतेया, हे शरीर क्षेत्र म्हटले जाते; जो हे जाणतो त्याला त्याचे जाणकार क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
6.37.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६.३७.३ ॥
हे भारता, सर्व क्षेत्रांमध्ये मलाही क्षेत्रज्ञ म्हणून जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे तेच माझ्या मते खरे ज्ञान.
6.37.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥ ६.३७.४ ॥
ते क्षेत्र कोणते, ते कसे आहे, त्याचे कोणते विकार आहेत, कशापासून काय उत्पन्न होते, तो क्षेत्रज्ञ कोण आणि त्याचा प्रभाव काय—हे सर्व थोडक्यात माझ्याकडून ऐक.
6.37.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६.३७.५ ॥
ऋषींनी हे अनेक प्रकारे, विविध छंदांत वेगवेगळे, तसेच युक्तिपूर्ण व निश्चित केलेल्या ब्रह्मसूत्रपदांतही गायले आहे.
6.37.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६.३७.६ ॥
महाभूते, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त; दहा इंद्रिये आणि एक (मन); आणि पाच इंद्रियविषय.
6.37.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६.३७.७ ॥
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, देहसंघात, चेतना, धृती — थोडक्यात हे विकारांसह क्षेत्र असे सांगितले आहे.
6.37.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६.३७.८ ॥
अमानित्व, अदम्भित्व, अहिंसा, क्षांती, आर्जव, आचार्योपासना, शौच, स्थैर्य, आत्मसंयम.
6.37.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६.३७.९ ॥
इंद्रियविषयांविषयी वैराग्य, अहंकाराचा अभाव, आणि जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी यांतील दुःखदोषांचे अवलोकन.
6.37.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६.३७.१० ॥
पुत्र, पत्नी, गृह इत्यादींविषयी आसक्ती व चिकटणे नसणे, आणि इष्ट-अनिष्ट प्राप्तीत सदा समचित्तता.
6.37.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६.३७.११ ॥
माझ्यावर अनन्य योगाने अविचल भक्ती, एकांत स्थळांचे सेवन, आणि लोकसमुदायात अरती.
6.37.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६.३७.१२ ॥
अध्यात्मज्ञानात सातत्य आणि तत्त्वज्ञानाचे प्रयोजन पाहणे — हेच ज्ञान सांगितले आहे; याहून वेगळे ते अज्ञान.
6.37.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६.३७.१३ ॥
जाणण्यायोग्य जे आहे ते मी सांगतो, जे जाणून अमृतत्व प्राप्त होते. ते अनादि परम ब्रह्म आहे; त्याला सत् म्हणत नाहीत, असत् म्हणतही नाहीत.
6.37.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.३७.१४ ॥
त्याला सर्वत्र हात-पाय आहेत; सर्वत्र डोळे, डोके आणि तोंड आहे; लोकात सर्वत्र श्रवण असलेले ते आहे; सर्वांना व्यापून ते उभे आहे.
6.37.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६.३७.१५ ॥
ते सर्व इंद्रियगुणांचा आभास आहे, तरी सर्व इंद्रियरहित आहे; असक्त असूनही सर्वांचे धारक आहे; निर्गुण असूनही गुणांचा भोक्ता आहे.
6.37.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६.३७.१६ ॥
प्राण्यांच्या बाहेर आणि आत, अचर आणि चरही तेच आहे; सूक्ष्म असल्यामुळे ते अविज्ञेय आहे; ते दूर स्थित आहे आणि जवळही आहे.
6.37.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६.३७.१७ ॥
प्राण्यांमध्ये ते अविभक्त आहे, तरी जणू विभक्त होऊन स्थित आहे; ते भूतांचे धारक, जाणण्यायोग्य, ग्रासणारे आणि उत्पन्न करणारे आहे.
6.37.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६.३७.१८ ॥
ते प्रकाशांचेही प्रकाश म्हटले जाते; अंधकाराच्या पलीकडचे आहे; ते ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञानाने प्राप्त होणारे आहे, आणि सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे.
6.37.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६.३७.१९ ॥
याप्रमाणे क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय संक्षेपाने सांगितले गेले. माझा भक्त हे जाणून माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
6.37.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६.३७.२० ॥
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही अनादि आहेत असे जाण. विकार आणि गुण हे प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले आहेत असे जाण.
6.37.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६.३७.२१ ॥
कार्य, कारण आणि कर्तृत्व यांचे कारण प्रकृती आहे असे म्हटले जाते. सुख-दुःख भोगण्याचे कारण पुरुष आहे असे म्हटले जाते.
6.37.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६.३७.२२ ॥
पुरुष प्रकृतीत स्थित राहून प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा उपभोग घेतो. गुणांशी आसक्ती हेच सत् आणि असत् योनींमध्ये त्याच्या जन्माचे कारण आहे.
6.37.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६.३७.२३ ॥
या देहात असणारा तो परम पुरुष साक्षी, अनुमोदक, धारक, भोक्ता, महेश्वर आणि परमात्मा असाही सांगितला जातो.
6.37.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६.३७.२४ ॥
जो असे पुरुष आणि गुणांसह प्रकृती जाणतो, तो सर्व प्रकारे वर्तमान असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
6.37.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६.३७.२५ ॥
काही लोक ध्यानाने आपल्या आत्म्यात आत्म्याला आत्म्याद्वारे पाहतात; इतर सांख्ययोगाने, आणि दुसरे कर्मयोगाने.
6.37.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६.३७.२६ ॥
आणि इतर, असे न जाणता, इतरांकडून ऐकून उपासना करतात; तेही श्रुतिपरायण होऊन निश्चितपणे मृत्यू ओलांडतात.
6.37.27
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६.३७.२७ ॥
स्थावर-जंगम जे काही प्राणी उत्पन्न होते, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगाने होते; हे भरतश्रेष्ठा, हे जाण.
6.37.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६.३७.२८ ॥
सर्व भूतांमध्ये समानपणे राहणाऱ्या परमेश्वराला, नाश पावणाऱ्यांमध्ये अविनाशी असलेल्याला जो पाहतो, तोच खरे पाहतो.
6.37.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं ॥ ६.३७.२९ ॥
सर्वत्र समानपणे राहणाऱ्या ईश्वराला समदृष्टीने पाहणारा स्वतःद्वारे स्वतःला हानी करत नाही; त्यामुळे तो परम गतीला जातो.
6.37.30
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६.३७.३० ॥
सर्व प्रकारे केली जाणारी कर्मे प्रकृतीने होत असल्याचे जाणून, आणि आत्म्याला अकर्ता म्हणून पाहणारा, तोच खरे पाहतो.
6.37.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६.३७.३१ ॥
जेव्हा भूतांचा पृथग्भाव एकात स्थित आहे असे तो पाहतो, तेव्हा त्यातूनच विस्तारून तो ब्रह्म होतो.
6.37.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६.३७.३२ ॥
हे कौन्तेया, अनादी व निर्गुण असल्यामुळे हा अव्यय परमात्मा शरीरात असूनही कर्म करीत नाही आणि लिप्तही होत नाही.
6.37.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६.३७.३३ ॥
जसे सर्वव्यापी आकाश सूक्ष्म असल्यामुळे लिप्त होत नाही, तसाच शरीरात सर्वत्र स्थित असलेला आत्माही लिप्त होत नाही.
6.37.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६.३७.३४ ॥
जसा एकटा सूर्य या सर्व लोकाला प्रकाशित करतो, तसाच हे भारता, क्षेत्रज्ञ संपूर्ण क्षेत्राला प्रकाशित करतो.
6.37.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६.३७.३५ ॥
ज्ञानचक्षूने क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांमधील हा भेद, तसेच भूतप्रकृतीपासूनची मुक्ती जे जाणतात, ते परम गतीस जातात.