મહાભારત · અધ્યાય 6.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.38.1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ ६.३८.१ ॥
જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ પરમ જ્ઞાન હું ફરી કહીશ; જેને જાણીને સર્વ મુનિઓ અહીંથી પરમ સિદ્ધિ પામ્યા.
6.38.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ६.३८.२ ॥
આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને તેઓ મારા સાધર્મ્યને પામ્યા છે; સર્જનમાં પણ જન્મતા નથી અને પ્રલયમાં પણ વ્યથા પામતા નથી.
6.38.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ६.३८.३ ॥
મહદ્બ્રહ્મ એ મારી યોનિ છે; તેમાં હું ગર્ભ ધારણ કરું છું. હે ભારત, તેનાથી જ સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ થાય છે.
6.38.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ६.३८.४ ॥
હે કૌંતેય, સર્વ યોનિઓમાં જે રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, તેમની મહાન યોનિ બ્રહ્મ છે; બીજ આપનાર પિતા હું છું.
6.38.5
सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ६.३८.५ ॥
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ — આ ગુણો પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થાય છે. હે મહાબાહો, તેઓ દેહમાં અવિનાશી દેહીને બાંધે છે.
6.38.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६.३८.६ ॥
તેમાંથી સત્ત્વ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશક અને નિર્દોષ છે; હે અનઘ, તે સુખની આસક્તિથી અને જ્ઞાનની આસક્તિથી બાંધે છે.
6.38.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ६.३८.७ ॥
રજોગુણને રાગસ્વરૂપ જાણ; તે તૃષ્ણા અને આસક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. હે કૌંતેય, તે દેહધારીને કર્મની આસક્તિથી બાંધે છે.
6.38.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ६.३८.८ ॥
તમોગુણને અજ્ઞાનથી જન્મેલો જાણ; તે સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરે છે. હે ભારત, તે પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રાથી બાંધે છે.
6.38.9
सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ ६.३८.९ ॥
સત્ત્વ સુખમાં આસક્તિ કરાવે છે; રજસ કર્મમાં, હે ભારત. તમસ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં આસક્તિ કરાવે છે.
6.38.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत ।
रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥ ६.३८.१० ॥
હે ભારત, રજસ અને તમસને દબાવીને સત્ત્વ પ્રબળ થાય છે. રજસ સત્ત્વ અને તમસને, તમસ સત્ત્વ અને રજસને (દબાવે છે).
6.38.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्राकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत ॥ ६.३८.११ ॥
આ દેહનાં સર્વ દ્વારોમાં પ્રકાશ અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય ત્યારે સત્ત્વ વધ્યું છે એમ જાણવું.
6.38.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ ६.३८.१२ ॥
લોભ, પ્રવૃત્તિ, કર્મોનો આરંભ, અશાંતિ, ઇચ્છા — રજસ વધે ત્યારે આ ઉત્પન્ન થાય છે, હે ભરતર્ષભ.
6.38.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ ६.३८.१३ ॥
અપ્રકાશ, અપ્રવૃત્તિ, પ્રમાદ અને મોહ પણ—તમસ્ વધે ત્યારે આ ઉત્પન્ન થાય છે, હે કુરુનંદન.
6.38.14
यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ ६.३८.१४ ॥
સત્ત્વ વધ્યું હોય ત્યારે દેહધારી પ્રલય પામે, ત્યારે તે ઉત્તમ જ્ઞાનીઓના નિર્મળ લોકો પામે છે.
6.38.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ ६.३८.१५ ॥
રજસ્માં પ્રલય પામીને કર્માસક્તોમાં જન્મ લે છે; તેવી રીતે તમસ્માં લીન થઈને મૂઢ યોનિઓમાં જન્મ લે છે.
6.38.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ ६.३८.१६ ॥
સુકૃત કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહેવાય છે; રજસનું ફળ દુઃખ છે, તમસનું ફળ અજ્ઞાન.
6.38.17
सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ६.३८.१७ ॥
સત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; રજસથી લોભ જ; તમસથી પ્રમાદ અને મોહ થાય છે, તેમજ અજ્ઞાન પણ.
6.38.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था अघो गच्छन्ति तामसाः ॥ ६.३८.१८ ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર જાય છે, રજોગુણી મધ્યમાં રહે છે, અને હીન ગુણોના આચરણમાં સ્થિત તામસી નીચે જાય છે.
6.38.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ ६.३८.१९ ॥
જ્યારે દ્રષ્ટા ગુણોથી ભિન્ન બીજા કર્તાને જોતો નથી અને ગુણોથી પર રહેલાને જાણે છે, ત્યારે તે મારા ભાવને પ્રાપ્ત કરે છે.
6.38.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्रुते ॥ ६.३८.२० ॥
દેહમાંથી ઉદ્ભવતા આ ત્રણ ગુણોને ઓળંગીને દેહધારી જન્મ, મૃત્યુ અને જરાના દુઃખોથી મુક્ત થઈ અમૃત પામે છે.
6.38.21
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ ६.३८.२१ ॥
હે પ્રભુ, કયા લક્ષણોથી માણસ આ ત્રણ ગુણોથી પર થાય છે? તેનો આચાર કેવો હોય છે અને તે આ ત્રણ ગુણોને કેવી રીતે ઓળંગે છે?
6.38.22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ६.३८.२२ ॥
હે પાંડવ, પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ પ્રવર્તે ત્યારે તે દ્વેષ કરતો નથી, અને તે નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેની ઇચ્છા રાખતો નથી.
6.38.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ ६.३८.२३ ॥
જે ઉદાસીનની જેમ બેસે છે, ગુણોથી વિચલિત થતો નથી, 'ગુણો જ વર્તે છે' એમ જાણી સ્થિર રહે છે અને ચલિત થતો નથી.
6.38.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ ६.३८.२४ ॥
સુખદુઃખમાં સમાન, સ્વસ્થ, માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનાને સમાન જોનાર, પ્રિય-અપ્રિયને સમાન ગણનાર, ધીર, નિંદા અને પ્રશંસામાં સમાન.
6.38.25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ ६.३८.२५ ॥
માન અને અપમાનમાં જે સમાન છે, મિત્ર અને શત્રુપક્ષમાં જે સમાન છે, જે સર્વ કર્મારંભનો ત્યાગી છે, તે ગુણાતીત કહેવાય છે.
6.38.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्म भूयाय कल्पते ॥ ६.३८.२६ ॥
જે અવિચલ ભક્તિયોગથી મારી સેવા કરે છે, તે આ ગુણોને સંપૂર્ણપણે ઓળંગીને બ્રહ્મભાવ પામવા યોગ્ય બને છે.
6.38.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ ६.३८.२७ ॥
કારણ કે બ્રહ્મ, અમૃત અને અવ્યયનો આધાર હું જ છું; શાશ્વત ધર્મ અને ઐકાંતિક સુખનો પણ આધાર હું જ છું.