ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.38.1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ ६.३८.१ ॥
ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਖਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਇਥੋਂ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
6.38.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ६.३८.२ ॥
ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਧਰਮਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
6.38.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ६.३८.३ ॥
ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੇਰੀ ਯੋਨੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਰਭ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
6.38.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ६.३८.४ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
6.38.5
सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ६.३८.५ ॥
ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ — ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।
6.38.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६.३८.६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੈ; ਹੇ ਅਨਘ, ਉਹ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
6.38.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ६.३८.७ ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
6.38.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ६.३८.८ ॥
ਤਮੋਗੁਣ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਜਾਣ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਦ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
6.38.9
सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ ६.३८.९ ॥
ਸਤ੍ਵ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਾਰਤ। ਪਰ ਤਮਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.38.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत ।
रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥ ६.३८.१० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸਤ੍ਵ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ, ਤਮਸ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ (ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ)।
6.38.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्राकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत ॥ ६.३८.११ ॥
ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤ੍ਵ ਵਧਿਆ ਹੈ।
6.38.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ ६.३८.१२ ॥
ਲੋਭ, ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੱਛਾ — ਰਜਸ ਵਧਣ ਤੇ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਰਤਰਿਸ਼ਭ।
6.38.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ ६.३८.१३ ॥
ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵੀ—ਤਮਸ ਵਧਣ ਤੇ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ।
6.38.14
यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ ६.३८.१४ ॥
ਸਤ੍ਵ ਵਧਣ ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉੱਤਮ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.38.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ ६.३८.१५ ॥
ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਪਾ ਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
6.38.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ ६.३८.१६ ॥
ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਦਾ ਫਲ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤਮਸ ਦਾ ਫਲ ਅਗਿਆਨ।
6.38.17
सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ६.३८.१७ ॥
ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਤੋਂ ਲੋਭ ਹੀ; ਤਮਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਮੋਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ।
6.38.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था अघो गच्छन्ति तामसाः ॥ ६.३८.१८ ॥
ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਲੋਕ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਤਾਮਸੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
6.38.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ ६.३८.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.38.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्रुते ॥ ६.३८.२० ॥
ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.38.21
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ ६.३८.२१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਆਚਰਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?
6.38.22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ६.३८.२२ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਦਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
6.38.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ ६.३८.२३ ॥
ਜੋ ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, 'ਗੁਣ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ' ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
6.38.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ ६.३८.२४ ॥
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਸਵੈ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅਪਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਧੀਰ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਤਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ।
6.38.25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ ६.३८.२५ ॥
ਜੋ ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਆਰੰਭਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.38.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्म भूयाय कल्पते ॥ ६.३८.२६ ॥
ਜੋ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.38.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ ६.३८.२७ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਯਯ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਏਕਾਂਤਿਕ ਸੁਖ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।