महाभारत · अध्याय 6.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.38.1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ ६.३८.१ ॥
ज्ञानांमधील उत्तम परम ज्ञान मी पुन्हा सांगेन; ते जाणून सर्व मुनी येथून परम सिद्धी पावले.
6.38.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ६.३८.२ ॥
या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन ते माझ्या साधर्म्याला प्राप्त झाले; सर्गातही ते जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयातही व्यथित होत नाहीत.
6.38.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ६.३८.३ ॥
महद्ब्रह्म हीच माझी योनी आहे; त्यात मी गर्भ ठेवतो. हे भारता, त्यापासूनच सर्व भूतांची उत्पत्ती होते.
6.38.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ६.३८.४ ॥
हे कौंतेया, सर्व योनींमध्ये जी रूपे उत्पन्न होतात, त्यांची महान योनी ब्रह्म आहे; बीज देणारा पिता मी आहे.
6.38.5
सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ६.३८.५ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले आहेत. हे महाबाहो, ते देहात अविनाशी देहीला बांधतात.
6.38.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६.३८.६ ॥
त्यांमध्ये सत्त्व निर्मल असल्यामुळे प्रकाशक आणि निर्दोष आहे; हे अनघा, ते सुखाच्या आसक्तीने व ज्ञानाच्या आसक्तीने बांधते.
6.38.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ६.३८.७ ॥
रजोगुण रागस्वरूप आहे असे जाण; तो तृष्णा व आसक्तीतून उत्पन्न होतो. हे कौन्तेया, तो देहधारीला कर्मासक्तीने बांधतो.
6.38.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ६.३८.८ ॥
तमोगुण अज्ञानातून जन्मलेला आहे असे जाण; तो सर्व देहधारींना मोहित करतो. हे भारता, तो प्रमाद, आळस व निद्रेने बांधतो.
6.38.9
सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ ६.३८.९ ॥
सत्त्व सुखात आसक्ती निर्माण करते; रजस कर्मात, हे भारता. तमस मात्र ज्ञान झाकून प्रमादात आसक्ती निर्माण करते.
6.38.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत ।
रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥ ६.३८.१० ॥
हे भारता, रजस व तमस यांना दाबून सत्त्व प्रबळ होते. रजस सत्त्व व तमसला, तमस सत्त्व व रजसला (दाबते).
6.38.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्राकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत ॥ ६.३८.११ ॥
या देहाच्या सर्व द्वारांमध्ये प्रकाश व ज्ञान उत्पन्न होते तेव्हा सत्त्व वाढले आहे असे जाणावे.
6.38.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ ६.३८.१२ ॥
लोभ, प्रवृत्ती, कर्मांचा आरंभ, अशांती, इच्छा — रजस वाढल्यावर ही उत्पन्न होतात, हे भरतर्षभा.
6.38.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ ६.३८.१३ ॥
अप्रकाश, अप्रवृत्ती, प्रमाद आणि मोह हे सुद्धा—तमस् वाढल्यावर हे उत्पन्न होतात, हे कुरुनंदना.
6.38.14
यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ ६.३८.१४ ॥
सत्त्व वाढलेले असता देहधारी प्रलयाला प्राप्त होतो, तेव्हा तो उत्तम ज्ञात्यांचे निर्मल लोक मिळवतो.
6.38.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ ६.३८.१५ ॥
रजस्मध्ये प्रलय पावून कर्मासक्तांमध्ये जन्म घेतो; तसेच तमस्मध्ये लीन होऊन मूढ योनींमध्ये जन्म घेतो.
6.38.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ ६.३८.१६ ॥
सुकृत कर्माचे फळ सात्त्विक आणि निर्मल असते असे म्हणतात; रजसाचे फळ दुःख, तमसाचे फळ अज्ञान.
6.38.17
सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ६.३८.१७ ॥
सत्त्वापासून ज्ञान उत्पन्न होते; रजसापासून लोभच; तमसापासून प्रमाद व मोह होतात आणि अज्ञानही.
6.38.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था अघो गच्छन्ति तामसाः ॥ ६.३८.१८ ॥
सत्त्वात स्थित असलेले वर जातात, रजोगुणी मध्ये राहतात, आणि निकृष्ट गुणांच्या आचरणात स्थित तामसी खाली जातात.
6.38.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ ६.३८.१९ ॥
जेव्हा द्रष्टा गुणांहून वेगळा दुसरा कर्ता पाहत नाही आणि गुणांपलीकडील श्रेष्ठ तत्त्व जाणतो, तेव्हा तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
6.38.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्रुते ॥ ६.३८.२० ॥
देहातून उद्भवणारे हे तिन्ही गुण ओलांडून देहधारी जन्म, मृत्यू आणि जरेच्या दुःखांतून मुक्त होऊन अमृत प्राप्त करतो.
6.38.21
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ ६.३८.२१ ॥
हे प्रभो, कोणत्या लक्षणांनी माणूस या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जातो? त्याचे आचरण कसे असते आणि तो या तिन्ही गुणांना कसा ओलांडतो?
6.38.22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ६.३८.२२ ॥
हे पांडवा, प्रकाश, प्रवृत्ती आणि मोह उत्पन्न झाले तरी तो द्वेष करत नाही; ते नाहीसे झाले तरी त्यांची इच्छा धरत नाही.
6.38.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ ६.३८.२३ ॥
जो उदासीनासारखा बसतो, गुणांनी विचलित होत नाही, 'गुणच वर्तत आहेत' हे जाणून स्थिर राहतो आणि चळत नाही.
6.38.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ ६.३८.२४ ॥
सुखदुःखांत समान, स्वस्थ, मातीचा ढेकूळ, दगड आणि सोने समान मानणारा, प्रिय-अप्रिय समान मानणारा, धीर, निंदा आणि स्तुती यांत समान राहणारा.
6.38.25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ ६.३८.२५ ॥
मान आणि अपमानात जो समान आहे, मित्र आणि शत्रुपक्षात जो समान आहे, जो सर्व कर्मारंभांचा त्यागी आहे, तोच गुणातीत म्हणवला जातो.
6.38.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्म भूयाय कल्पते ॥ ६.३८.२६ ॥
जो अविचल भक्तियोगाने माझी सेवा करतो, तो हे गुण पूर्णपणे ओलांडून ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास योग्य होतो.
6.38.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ ६.३८.२७ ॥
कारण ब्रह्माचा, अमृताचा आणि अव्ययाचा पाया मीच आहे; आणि शाश्वत धर्माचा व ऐकान्तिक सुखाचाही पाया मीच आहे.