મહાભારત · અધ્યાય 6.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.39.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ६.३९.१ ॥
જેનું મૂળ ઉપર અને શાખાઓ નીચે છે, એ અવ્યય અશ્વત્થ વૃક્ષને તેઓ કહે છે; વેદો તેનાં પાંદડાં છે. જે તેને જાણે છે તે વેદજ્ઞ છે.
6.39.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा ।
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि ।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ ६.३९.२ ॥
તેની શાખાઓ નીચે અને ઉપર પ્રસરેલી છે, ગુણોથી વધેલી, વિષયરૂપ કૂંપળોવાળી. તેનાં મૂળ પણ નીચે વિસ્તરેલાં છે, જે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી બાંધે છે.
6.39.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते ।
नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ६.३९.३ ॥
અહીં તેનું રૂપ એ રીતે જોવા મળતું નથી; તેનો અંત નથી, આદિ નથી, આધાર પણ નથી. ઊંડાં મૂળવાળા આ અશ્વત્થને દૃઢ અસંગરૂપી શસ્ત્રથી કાપીને—
6.39.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं ।
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ६.३९.४ ॥
પછી તે પદની શોધ કરવી જોઈએ, જ્યાં ગયા પછી ફરી પાછા આવવું પડતું નથી. તે આદિપુરુષને જ હું શરણે જાઉં છું, જેમાંથી આ પુરાતન પ્રવૃત્તિ વિસ્તરી છે.
6.39.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा ।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै-
र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ६.३९.५ ॥
અભિમાન અને મોહ વિનાના, સંગદોષ જીતેલા, અધ્યાત્મમાં નિત્ય, કામનાઓથી નિવૃત્ત, સુખ-દુઃખ નામનાં દ્વંદ્વોથી મુક્ત—અમૂઢ લોકો તે અવ્યય પદને પામે છે.
6.39.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३९.६ ॥
તે ધામને સૂર્ય પ્રકાશિત કરતો નથી, ચંદ્ર પણ નહીં, અગ્નિ પણ નહીં; ત્યાં જઈને કોઈ પાછા ફરતા નથી; તે જ મારું પરમ ધામ છે.
6.39.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ६.३९.७ ॥
જીવલોકમાં જીવરૂપ બનેલો તે સનાતન મારો જ અંશ છે; પ્રકૃતિમાં સ્થિત મન સહિત છ ઇન્દ્રિયોને તે ખેંચે છે.
6.39.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ६.३९.८ ॥
તે જે શરીર પામે છે અને જેને છોડે છે, ત્યાંથી આ બધાંને લઈને તે ચાલ્યો જાય છે, જેમ પવન સુગંધને તેના આશ્રયથી લઈ જાય છે.
6.39.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ६.३९.९ ॥
શ્રવણ, દૃષ્ટિ, સ્પર્શ, રસ અને ઘ્રાણ—આ ઇન્દ્રિયો તથા મનને આધાર બનાવી આ જીવ વિષયોનો ઉપભોગ કરે છે.
6.39.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ ६.३९.१० ॥
દેહ છોડતો હોય, સ્થિત હોય કે ગુણો સહિત ભોગ કરતો હોય—મૂઢ લોકો તેને જોતા નથી; જ્ઞાનચક્ષુવાળા જુએ છે.
6.39.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ६.३९.११ ॥
પ્રયત્ન કરતા યોગીઓ પોતાની અંદર સ્થિત આને જુએ છે; પણ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થયું નથી તેઓ પ્રયત્ન કરવા છતાં અચેત હોવાથી આને જોતા નથી.
6.39.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मार्मकम् ॥ ६.३९.१२ ॥
સૂર્યમાં રહેલું જે તેજ સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે, ચંદ્રમાં અને અગ્નિમાં જે તેજ છે, તે તેજ મારું જ જાણ.
6.39.13
गामाविश्य च भूतानि धारयम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ ६.३९.१३ ॥
પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને હું મારા ઓજથી સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું; સોમ બનીને, રસાત્મક થઈને સર્વ ઔષધિઓનું પોષણ કરું છું.
6.39.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ ६.३९.१४ ॥
હું વૈશ્વાનર અગ્નિ બનીને પ્રાણીઓના દેહમાં આશ્રિત રહી, પ્રાણ અને અપાન સાથે યુક્ત થઈ, ચાર પ્રકારનું અન્ન પચાવું છું.
6.39.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो ।
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो ।
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ ६.३९.१५ ॥
હું સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છું; મારાથી જ સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને વિવેક થાય છે. સર્વ વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય હું જ છું; વેદાંતનો કર્તા અને વેદોનો જ્ઞાતા પણ હું જ છું.
6.39.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ ६.३९.१६ ॥
આ લોકમાં બે પુરુષ છે: ક્ષર અને અક્ષર. સર્વ ભૂતો ક્ષર છે; કૂટસ્થને અક્ષર કહેવામાં આવે છે.
6.39.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ ६.३९.१७ ॥
પરંતુ ઉત્તમ પુરુષ અન્ય છે; તેને પરમાત્મા કહેવામાં આવ્યો છે. જે ત્રણ લોકમાં પ્રવેશીને તેમને ધારણ કરે છે, તે અવ્યય ઈશ્વર તે જ છે.
6.39.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ॥ ६.३९.१८ ॥
કારણ કે હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું; તેથી લોકમાં અને વેદમાં હું પુરુષોત્તમ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.
6.39.19
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ ६.३९.१९ ॥
જે મોહરહિત થઈને મને આ રીતે પુરુષોત્તમ તરીકે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ છે; હે ભારત, તે સર્વભાવથી મારી ભક્તિ કરે છે.
6.39.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एवद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ ६.३९.२० ॥
હે નિષ્પાપ, આ રીતે મેં આ અતિ ગુહ્ય શાસ્ત્ર કહ્યું છે. હે ભારત, આ સમજીને બુદ્ધિમાન કૃતકૃત્ય થાય છે.