महाभारत · अध्याय 6.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.39.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ६.३९.१ ॥
ज्याचे मूळ वर आणि फांद्या खाली आहेत, त्या अव्यय अश्वत्थ वृक्षाला लोक सांगतात; वेद हीच त्याची पाने आहेत. जो याला जाणतो तोच वेदज्ञ.
6.39.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा ।
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि ।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ ६.३९.२ ॥
त्याच्या फांद्या खाली आणि वर पसरल्या आहेत, गुणांनी वाढलेल्या, विषयरूप कोंबांनी युक्त. त्याची मुळेही खाली पसरली आहेत, जी मनुष्यलोकात कर्मांशी बांधणारी आहेत.
6.39.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते ।
नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ६.३९.३ ॥
येथे त्याचे रूप तसे आढळत नाही; त्याला अंत नाही, आदि नाही, आधारही नाही. खोलवर रुजलेल्या या अश्वत्थाला दृढ अनासक्तीच्या शस्त्राने छेदून—
6.39.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं ।
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ६.३९.४ ॥
मग ते पद शोधले पाहिजे, जेथे गेल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही. त्याच आदिपुरुषाला मी शरण जातो, ज्याच्यापासून ही प्राचीन प्रवृत्ती पसरली आहे.
6.39.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा ।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै-
र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ६.३९.५ ॥
अभिमान व मोह नसलेले, संगदोषावर विजय मिळवलेले, अध्यात्मात नित्य असलेले, कामना निवृत्त झालेले, सुखदुःख या द्वंद्वांतून मुक्त झालेले—अमूढ लोक त्या अव्यय पदाला जातात.
6.39.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३९.६ ॥
ते धाम सूर्य प्रकाशित करत नाही, चंद्रही नाही, अग्नीही नाही; तेथे गेलेले परत येत नाहीत; तेच माझे परम धाम आहे.
6.39.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ६.३९.७ ॥
जीवलोकात जीवरूप धारण केलेला तो सनातन माझाच अंश आहे; प्रकृतीत स्थित असलेल्या मनासह सहा इंद्रियांना तो आकर्षित करतो.
6.39.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ६.३९.८ ॥
तो ज्या शरीराला प्राप्त होतो आणि ज्याला सोडतो, तेथून या इंद्रियांना घेऊन तो जातो, जसा वारा गंध त्याच्या आश्रयस्थानातून वाहून नेतो.
6.39.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ६.३९.९ ॥
श्रवण, दृष्टी, स्पर्श, रस आणि घ्राण—या इंद्रियांना आणि मनाला आधार करून हा जीव विषयांचा उपभोग घेतो.
6.39.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ ६.३९.१० ॥
तो देह सोडणारा असो, स्थित असो किंवा गुणांनी युक्त होऊन भोग घेणारा असो—मूढ लोक त्याला पाहत नाहीत; ज्ञानचक्षू असलेले पाहतात.
6.39.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ६.३९.११ ॥
प्रयत्न करणारे योगी आपल्या आत स्थित असलेल्या त्याला पाहतात; परंतु ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध झाले नाही, ते प्रयत्न करूनही अचेतन असल्यामुळे त्याला पाहत नाहीत.
6.39.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मार्मकम् ॥ ६.३९.१२ ॥
सूर्यात असलेले जे तेज सर्व जगताला प्रकाशित करते, चंद्रात आणि अग्नीत जे तेज आहे, ते तेज माझेच आहे असे जाण.
6.39.13
गामाविश्य च भूतानि धारयम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ ६.३९.१३ ॥
पृथ्वीत प्रवेश करून मी माझ्या ओजाने सर्व प्राण्यांना धारण करतो; सोम होऊन, रसस्वरूप होऊन सर्व औषधींचे पोषण करतो.
6.39.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ ६.३९.१४ ॥
मी वैश्वानर अग्नी होऊन प्राण्यांच्या देहात आश्रित राहून, प्राण आणि अपानाने युक्त होऊन, चार प्रकारचे अन्न पचवतो.
6.39.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो ।
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो ।
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ ६.३९.१५ ॥
मी सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे; माझ्यापासूनच स्मृती, ज्ञान आणि विवेक होतात. सर्व वेदांनी जाणण्यायोग्य मीच आहे; वेदांताचा कर्ता आणि वेदवेत्ताही मीच आहे.
6.39.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ ६.३९.१६ ॥
या जगात दोन पुरुष आहेत: क्षर आणि अक्षर. सर्व भूते क्षर आहेत; कूटस्थ अक्षर म्हटला जातो.
6.39.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ ६.३९.१७ ॥
पण उत्तम पुरुष वेगळाच आहे; त्यालाच परमात्मा म्हटले आहे. जो त्रिलोकात प्रवेश करून त्यांना धारण करतो, तो अव्यय ईश्वर तोच आहे.
6.39.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ॥ ६.३९.१८ ॥
कारण मी क्षराच्या पलीकडचा आहे आणि अक्षरापेक्षाही उत्तम आहे; म्हणून लोकात आणि वेदात मी पुरुषोत्तम म्हणून प्रसिद्ध आहे.
6.39.19
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ ६.३९.१९ ॥
जो मोहरहित होऊन मला अशा प्रकारे पुरुषोत्तम म्हणून जाणतो, तो सर्वज्ञ होय; हे भारता, तो पूर्ण भावाने माझी भक्ती करतो.
6.39.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एवद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ ६.३९.२० ॥
हे निष्पाप, अशा प्रकारे मी हे अत्यंत गुह्य शास्त्र सांगितले आहे. हे भारता, हे जाणून बुद्धिमान मनुष्य कृतकृत्य होतो.