ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.39.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ६.३९.१ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੇਦ ਉਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।
6.39.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा ।
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि ।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ ६.३९.२ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰੂਪੀ ਕੋਂਪਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।
6.39.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते ।
नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ६.३९.३ ॥
ਏਥੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਨਾ ਆਦਿ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਧਾਰ। ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਸੰਗਤਾ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ—
6.39.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं ।
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ६.३९.४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਪਦ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਫੈਲੀ ਹੈ।
6.39.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा ।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै-
र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ६.३९.५ ॥
ਹਉਮੈ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ, ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਰ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਮਕ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਅਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
6.39.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३९.६ ॥
ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਰਜ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਾ ਅਗਨੀ; ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।
6.39.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ६.३९.७ ॥
ਜੀਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਰੂਪ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਮੇਰਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮਨ ਸਮੇਤ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।
6.39.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ६.३९.८ ॥
ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
6.39.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ६.३९.९ ॥
ਸੁਣਨ, ਨਜ਼ਰ, ਛੋਹ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.39.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ ६.३९.१० ॥
ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੋਵੇ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ—ਮੂਰਖ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
6.39.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ६.३९.११ ॥
ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
6.39.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मार्मकम् ॥ ६.३९.१२ ॥
ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਜ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਜ ਹੈ, ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੀ ਜਾਣ।
6.39.13
गामाविश्य च भूतानि धारयम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ ६.३९.१३ ॥
ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਓਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਸੋਮ ਬਣ ਕੇ, ਰਸਾਤਮਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
6.39.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ ६.३९.१४ ॥
ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਨ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
6.39.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो ।
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो ।
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ ६.३९.१५ ॥
ਮੈਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਮਰਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
6.39.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ ६.३९.१६ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁਰਖ ਹਨ: ਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕ੍ਸ਼ਰ ਹਨ; ਕੂਟਸਥ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.39.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ ६.३९.१७ ॥
ਪਰ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਹੋਰ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਅਯ ਈਸ਼ਵਰ ਉਹੀ ਹੈ।
6.39.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ॥ ६.३९.१८ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।
6.39.19
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ ६.३९.१९ ॥
ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬਗਿਆਨੀ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਸਰਬ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.39.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एवद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ ६.३९.२० ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।