महाभारत · अध्याय 6.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.4.1
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्रय धीमते ।
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ ६.४.१ ॥
असे बोलून व्यास बुद्धिमान धृतराष्ट्राजवळून निघून गेले. धृतराष्ट्रानेही ते ऐकून ध्यानात मग्न झाला.
6.4.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
संजयं संशितात्मानमपृच्छद्रतर्षभ ॥ ६.४.२ ॥
तो क्षणभर ध्यान करून वारंवार उसासे टाकत तीक्ष्णबुद्धी संजयाला, हे रथश्रेष्ठा, असे विचारू लागला.
6.4.3
संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्ति शस्त्रैरुच्चावचैरिह ॥ ६.४.३ ॥
संजया, युद्धात आनंद मानणारे हे शूर राजे येथे विविध शस्त्रांनी एकमेकांवर प्रहार करत आहेत.
6.4.4
पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यज्य जीवितम् ।
न वा शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम् ॥ ६.४.४ ॥
पृथ्वीसाठी राजे प्राण सोडूनही प्रहार करीत शांत होत नाहीत; यमलोक वाढवतात.
6.4.5
भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् ।
मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६.४.५ ॥
पृथ्वीचे ऐश्वर्य इच्छिताना ते एकमेकांना सहन करत नाहीत. भूमीमध्ये पुष्कळ गुण आहेत असे मला वाटते; संजया, ते मला सांग.
6.4.6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले ॥ ६.४.६ ॥
लोकवीरांचे अनेक सहस्र, प्रयुत, अर्बुद आणि कोटी कुरुजाङ्गलात एकत्र झाले आहेत.
6.4.7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः ॥ ६.४.७ ॥
हे संजया, देशांचे आणि नगरांचे प्रमाण यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे, ज्या ठिकाणांहून हे सर्व एकत्र आले आहेत.
6.4.8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा ।
प्रभावात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ ६.४.८ ॥
दिव्य बुद्धीचा दीप आणि ज्ञानचक्षू यांनी युक्त असलेला तू, त्या अमिततेजस्वी विप्रर्षी व्यासांच्या प्रभावाने.
6.4.9
यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान् ।
शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ ॥ ६.४.९ ॥
हे महाप्राज्ञा, माझ्या बुद्धीनुसार मी तुला भूमीचे गुण सांगेन; शास्त्ररूपी चक्षूने पाहा. हे भरतर्षभा, तुला नमस्कार.
6.4.10
द्विविधानीह भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजाः ॥ ६.४.१० ॥
येथे प्राणी दोन प्रकारचे आहेत: चर आणि स्थावर. त्रस प्राण्यांची योनी तीन प्रकारची आहे: अंडज, स्वेदज, जरायुज.
6.4.11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः ।
जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये ॥ ६.४.११ ॥
हे राजा, सर्व त्रस प्राण्यांमध्ये जरायुज श्रेष्ठ आहेत; जरायुजांमध्ये मानव आणि पशू प्रमुख आहेत.
6.4.12
नानारूपधरा राजंस्तेषां भेदाश्चतुर्दश ।
वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.४.१२ ॥
हे राजा, नाना रूपे धारण करणाऱ्यांचे त्यांचे भेद चौदा आहेत, जे वेदांत सांगितले आहेत; हे पृथ्वीपाला, ज्यात यज्ञ प्रतिष्ठित आहेत.
6.4.13
ग्राम्याणां पुरुषाः श्रेष्ठाः सिंहाश्चारण्यवासिनाम् ।
सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम् ॥ ६.४.१३ ॥
ग्राम्य प्राण्यांमध्ये मनुष्य श्रेष्ठ आणि अरण्यवासी प्राण्यांमध्ये सिंह श्रेष्ठ. सर्व प्राणी एकमेकांवर उपजीविका करतात.
6.4.14
उद्भिञ्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥ ६.४.१४ ॥
उद्भिज्ज आणि स्थावर असे म्हटले आहे; त्यांच्या पाचच जाती आहेत: वृक्ष, गुल्म, लता, वल्ली, त्वक्सार आणि तृणजाती.
6.4.15
तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु ।
चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता ॥ ६.४.१५ ॥
त्यांपैकी एकोणीस पाच महाभूतांमध्ये आहेत; चोवीस गायत्री म्हणून सांगितली आहे, जी लोकमान्य आहे.
6.4.16
य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति ॥ ६.४.१६ ॥
ही पवित्र, सर्वगुणसंपन्न गायत्री जो तत्त्वतः जाणतो, हे भरतश्रेष्ठा, तो जगात नाश पावत नाही.
6.4.17
अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः ।
सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा ॥ ६.४.१७ ॥
अरण्यवासी सात आणि त्यांपैकी ग्रामवासी सात: सिंह, व्याघ्र, वराह, महिष आणि वारण (हत्ती) सुद्धा.
6.4.18
ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ।
गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभाः ॥ ६.४.१८ ॥
अस्वल आणि वानर सुद्धा — हे नृपा, अशा प्रकारे सात अरण्यवासी स्मरले आहेत. गाय, शेळी, मेंढी, मनुष्य, घोडा, खेचर आणि गाढव.
6.4.19
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ।
एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥ ६.४.१९ ॥
हे सात ग्राम्य पशू साधूंनी सांगितले आहेत. हे राजा, हेच ग्राम्य आणि आरण्य मिळून चौदा पशू आहेत.
6.4.20
भूमौ च जायते सर्वं भूमौ सर्वं विनश्यति ।
भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव सनातनम् ॥ ६.४.२० ॥
पृथ्वीवरच सर्व काही जन्मते; पृथ्वीवरच सर्व काही नष्ट होते. पृथ्वी ही प्राण्यांचा आधार आहे; पृथ्वीच सनातन आहे.
6.4.21
यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तत्रातिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम् ॥ ६.४.२१ ॥
ज्याची भूमी, त्याचेच सर्व जग — स्थावर आणि जंगम. त्यासाठी अति लोभी राजे एकमेकांना मारतात.