મહાભારત · અધ્યાય 6.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.42.1
संन्यासत्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिपूदन ॥ ६.४२.१ ॥
હે મહાબાહો, સંન્યાસનું તત્ત્વ અને હે હૃષીકેશ, ત્યાગનું તત્ત્વ હું અલગ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું, હે કેશિનિષૂદન.
6.42.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ६.४२.२ ॥
કામ્ય કર્મોના ત્યાગને કવિઓ સંન્યાસ જાણે છે; સર્વ કર્મફળના ત્યાગને વિચક્ષણો ત્યાગ કહે છે.
6.42.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ६.४२.३ ॥
કેટલાક મનીષીઓ કહે છે કે કર્મ દોષયુક્ત હોવાથી ત્યાજ્ય છે; બીજાઓ કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપનાં કર્મ ત્યાજ્ય નથી.
6.42.4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ ६.४२.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ ત્યાગ વિશેનો મારો નિશ્ચય સાંભળ. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે.
6.42.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ६.४२.५ ॥
યજ્ઞ, દાન અને તપનાં કર્મ ત્યાજ્ય નથી, તે અવશ્ય કરવાં જોઈએ; યજ્ઞ, દાન અને તપ જ મનીષીઓને પાવન કરનારાં છે.
6.42.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६.४२.६ ॥
હે પાર્થ, આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળનો ત્યાગ કરીને કરવાં જોઈએ, એ મારો નિશ્ચિત અને ઉત્તમ મત છે.
6.42.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.७ ॥
પરંતુ નિયત કર્મનો ત્યાગ યોગ્ય નથી. મોહથી તેનો પરિત્યાગ તામસિક કહેવાયો છે.
6.42.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ६.४२.८ ॥
"આ દુઃખદાયક છે" એમ માનીને શારીરિક ક્લેશના ભયથી જે કર્મ ત્યજે છે, તે રાજસિક ત્યાગ કરીને ત્યાગનું ફળ પામતો નથી.
6.42.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ ६.४२.९ ॥
"આ કરવા યોગ્ય છે" એમ માનીને આસક્તિ અને ફળ ત્યજીને જે નિયત કર્મ કરાય છે, હે અર્જુન, તે જ સાત્ત્વિક ત્યાગ માનવામાં આવે છે.
6.42.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ ६.४२.१० ॥
અશુભ કર્મનો દ્વેષ કરતો નથી અને શુભ કર્મમાં આસક્ત થતો નથી — સત્ત્વગુણથી યુક્ત, બુદ્ધિમાન, સંશયરહિત એ જ ત્યાગી છે.
6.42.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ६.४२.११ ॥
દેહધારીને કર્મો સંપૂર્ણપણે ત્યજવાનું શક્ય નથી; પરંતુ જે કર્મફળનો ત્યાગી છે, તેને જ ત્યાગી કહેવાય છે.
6.42.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनीं प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ ६.४२.१२ ॥
કર્મનું ફળ ત્રણ પ્રકારનું — અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર. ત્યાગ ન કરનારને મૃત્યુ પછી તે મળે છે; સંન્યાસીઓને ક્યારેય મળતું નથી.
6.42.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणां ॥ ६.४२.१३ ॥
હે મહાબાહો! સાંખ્ય અને કૃતાંતમાં કહેલાં સર્વ કર્મોની સિદ્ધિનાં આ પાંચ કારણો મારી પાસેથી જાણ.
6.42.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्केष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ ६.४२.१४ ॥
અધિષ્ઠાન, કર્તા, અનેક પ્રકારનાં કરણો, જુદી જુદી ચેષ્ટાઓ, અને અહીં પાંચમું દૈવ.
6.42.15
शरीरवाङ्भनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ ६.४२.१५ ॥
મનુષ્ય શરીર, વાણી અને મનથી જે કર્મ આરંભે છે, તે ન્યાય્ય હોય કે વિપરીત, આ પાંચ જ તેનાં કારણો છે.
6.42.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ ६.४२.१६ ॥
આમ હોવા છતાં જે કેવળ પોતાને જ કર્તા જુએ છે, અપરિપક્વ બુદ્ધિને કારણે તે દુર્મતિ સત્ય જોતો નથી.
6.42.17
यस्य नाहंकृतो भवो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ ६.४२.१७ ॥
જેનો ભાવ અહંકારથી ઉત્પન્ન થતો નથી અને જેની બુદ્ધિ લિપ્ત થતી નથી, તે આ લોકોને મારીને પણ મારતો નથી અને બંધાતો નથી.
6.42.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ ६.४२.१८ ॥
જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાતા — કર્મની પ્રેરણા ત્રિવિધ છે; કરણ, કર્મ, કર્તા — કર્મસંગ્રહ પણ ત્રિવિધ છે.
6.42.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ ६.४२.१९ ॥
જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા પણ ગુણભેદથી ત્રણ પ્રકારના જ કહેવાય છે. ગુણગણનામાં તેમને પણ યથાવત્ સાંભળ.
6.42.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकं ॥ ६.४२.२० ॥
જેના દ્વારા મનુષ્ય સર્વ ભૂતોમાં એક અવ્યય ભાવ જુએ છે, વિભક્તોમાં જે અવિભક્ત છે — તે જ્ઞાનને સાત્ત્વિક જાણ.
6.42.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ ६.४२.२१ ॥
જે જ્ઞાન સર્વ ભૂતોમાં જુદા જુદા પ્રકારના નાના ભાવોને જાણે છે — તે જ્ઞાનને રાજસ જાણ.
6.42.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तासममुदाहृतम् ॥ ६.४२.२२ ॥
જે જ્ઞાન એક જ કાર્યમાં જાણે સંપૂર્ણ રીતે આસક્ત રહે છે, કારણ વિના, તત્ત્વાર્થ વિના અને અલ્પ હોય છે — તે તામસ કહેવાયું છે.
6.42.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते ॥ ६.४२.२३ ॥
ફળની ઇચ્છા ન રાખનાર દ્વારા, આસક્તિ વિના, રાગદ્વેષ વિના, નિયત રીતે કરાયેલું કર્મ સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
6.42.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म ताहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.२४ ॥
કામનાની ઇચ્છા રાખનાર દ્વારા અથવા અહંકારથી, ઘણા શ્રમ સાથે કરાયેલું કર્મ રાજસ કહેવાયું છે.
6.42.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ ६.४२.२५ ॥
પરિણામ, નાશ અને હિંસાની પરવા કર્યા વિના મોહથી આરંભાયેલું કર્મ તામસ કહેવાય છે.
6.42.26
मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते ॥ ६.४२.२६ ॥
આસક્તિ રહિત, અહંકાર વિનાનો, ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી યુક્ત, સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં અવિકારી કર્તા સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
6.42.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.२७ ॥
આસક્ત, કર્મફળની ઇચ્છા રાખનાર, લોભી, હિંસક સ્વભાવનો, અશુદ્ધ, હર્ષ-શોકથી યુક્ત કર્તા રાજસ કહેવાયો છે.
6.42.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ ६.४२.२८ ॥
અયુક્ત, સામાન્ય, હઠીલો, કપટી, છળકપટી, આળસુ, વિષાદગ્રસ્ત અને ટાળમટોળ કરનાર કર્તા તામસ કહેવાય છે.
6.42.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ ६.४२.२९ ॥
હે ધનંજય, બુદ્ધિ અને ધૃતિના ગુણ પ્રમાણે ત્રિવિધ ભેદ હું સંપૂર્ણપણે અને અલગ અલગ કહું છું, સાંભળ.
6.42.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३० ॥
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ, કર્તવ્ય-અકર્તવ્ય, ભય-અભય, બંધ-મોક્ષને જાણે છે, તે સાત્ત્વિકી બુદ્ધિ છે.
6.42.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३१ ॥
જે બુદ્ધિથી માણસ ધર્મ અને અધર્મ, કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યને યથાર્થ રીતે જાણતો નથી, હે પાર્થ, તે બુદ્ધિ રાજસી છે.
6.42.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३२ ॥
તમસથી ઢંકાયેલી જે બુદ્ધિ અધર્મને ધર્મ માને છે અને સર્વ બાબતોને ઊંધી જુએ છે, હે પાર્થ, તે બુદ્ધિ તામસી છે.
6.42.33
धृत्या यया धारयते मनःप्रणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३३ ॥
જે અચલ યોગધૃતિથી મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ ધારણ કરાય છે, હે પાર્થ, તે ધૃતિ સાત્ત્વિકી છે.
6.42.34
यया तु धर्मकामार्धान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३४ ॥
જે ધૃતિથી આસક્તિને કારણે ફળની આકાંક્ષા રાખીને ધર્મ, કામ અને અર્થને ધારણ કરાય છે, હે અર્જુન, પાર્થ, તે ધૃતિ રાજસી છે.
6.42.35
यथा स्वप्नं भयं शोकं विषादं भदेमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३५ ॥
જે ધૃતિથી દુર્બુદ્ધિ માણસ નિદ્રા, ભય, શોક, વિષાદ અને મદને છોડતો નથી, હે પાર્થ, તે ધૃતિ તામસી છે.
6.42.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रुणु मे भारतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ६.४२.३६ ॥
હવે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્રણ પ્રકારના સુખને મારી પાસેથી સાંભળ; જેમાં અભ્યાસથી માણસ રમે છે અને દુઃખનો અંત પામે છે.
6.42.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ६.४२.३७ ॥
જે સુખ આરંભમાં ઝેર જેવું અને પરિણામે અમૃત જેવું હોય છે, તેને સાત્ત્વિક કહેવામાં આવ્યું છે; તે આત્મબુદ્ધિની પ્રસન્નતામાંથી જન્મે છે.
6.42.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपभम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४२.३८ ॥
ઇન્દ્રિયોના વિષયો સાથેના સંયોગથી જે સુખ આરંભમાં અમૃત જેવું અને પરિણામે ઝેર જેવું હોય છે, તે સુખ રાજસ મનાયું છે.
6.42.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ताभसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.३९ ॥
જે સુખ આરંભમાં અને પરિણામે પણ આત્માને મોહિત કરે છે, નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદથી ઉત્પન્ન થતું તે સુખ તામસ કહેવાયું છે.
6.42.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेमिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥ ६.४२.४० ॥
પૃથ્વી પર, સ્વર્ગમાં કે દેવતાઓમાં પણ પ્રકૃતિથી જન્મેલા આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત એવું સત્ત્વ નથી.
6.42.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ६.४२.४१ ॥
હે પરંતપ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોનાં કર્મો તેમના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન ગુણો અનુસાર વહેંચાયેલાં છે.
6.42.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४२ ॥
શમ, દમ, તપ, શૌચ, ક્ષમા, આર્જવ, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને આસ્તિક્ય—આ બ્રાહ્મણનાં કર્મો છે, જે તેના સ્વભાવથી જન્મે છે.
6.42.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४३ ॥
શૌર્ય, તેજ, ધૈર્ય, દક્ષતા, યુદ્ધમાં પલાયન ન કરવું, દાન અને પ્રભુત્વભાવ — આ સ્વભાવજન્ય ક્ષાત્રકર્મ છે.
6.42.44
कृषिगोरक्ष्यरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ६.४२.४४ ॥
ખેતી, ગોરક્ષા અને વૈશ્યકર્મ — આ સ્વભાવજન્ય કર્મ છે; સેવારૂપ કર્મ પણ શૂદ્રનું સ્વભાવજન્ય કર્મ છે.
6.42.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरत्तः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ६.४२.४५ ॥
પોતપોતાના કર્મમાં રત મનુષ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. સ્વકર્મમાં નિરત મનુષ્ય કેવી રીતે સિદ્ધિ પામે છે તે સાંભળ.
6.42.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां योन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवःक ॥ ६.४२.४६ ॥
જેમનાથી પ્રાણીઓની પ્રવૃત્તિ થાય છે અને જેમના વડે આ સર્વ વ્યાપ્ત છે, તેમની સ્વકર્મ વડે પૂજા કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ પામે છે.
6.42.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥ ६.४२.४७ ॥
સ્વધર્મ અપૂર્ણ હોય તો પણ પરધર્મને સારી રીતે આચરવા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. સ્વભાવનિયત કર્મ કરનાર પાપ પામતો નથી.
6.42.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ६.४२.४८ ॥
હે કૌંતેય! સહજ કર્મ દોષયુક્ત હોય તો પણ ત્યાગવું ન જોઈએ; કારણ કે સર્વ આરંભો દોષથી ઘેરાયેલા હોય છે, જેમ અગ્નિ ધુમાડાથી ઘેરાયેલો હોય છે.
6.42.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ६.४२.४९ ॥
જેની બુદ્ધિ સર્વત્ર અનાસક્ત છે, જે આત્મજયી અને સ્પૃહારહિત છે, તે સંન્યાસથી નૈષ્કર્મ્યની પરમ સિદ્ધિ પામે છે.
6.42.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नेति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ६.४२.५० ॥
સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને જે રીતે તે બ્રહ્મને પામે છે, તે મારી પાસેથી સંક્ષેપમાં સાંભળ, હે કૌંતેય. આ જ્ઞાનની પરમ નિષ્ઠા છે.
6.42.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ६.४२.५१ ॥
વિશુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈ, ધૈર્યથી આત્માને નિયમિત કરી, શબ્દાદિ વિષયોનો ત્યાગ કરી, રાગ-દ્વેષ દૂર કરીને,
6.42.52
विविक्तसेवी लध्वाशी यतकाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ६.४२.५२ ॥
એકાંતમાં વસનારો, થોડું ખાનારો, વાણી, શરીર અને મનને સંયમિત રાખનારો, ધ્યાનયોગમાં તત્પર, નિત્ય વૈરાગ્યનો આશ્રય લેનારો,
6.42.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ६.४२.५३ ॥
અહંકાર, બળ, દર્પ, કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહનો ત્યાગ કરીને, મમતારહિત અને શાંત થઈ તે બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
6.42.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचतिक न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्तभक्तिं लभते पराम् ॥ ६.४२.५४ ॥
બ્રહ્મભૂત, પ્રસન્ન આત્મા ધરાવનાર તે શોક કરતો નથી, આકાંક્ષા પણ રાખતો નથી. સર્વ ભૂતોમાં સમભાવ રાખીને તે મારી પરમ ભક્તિ પામે છે.
6.42.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ६.४२.५५ ॥
ભક્તિથી તે મને જાણે છે, હું જેટલો છું અને ખરેખર જે છું તે. પછી મને યથાર્થ રીતે જાણીને તરત જ તે મારામાં પ્રવેશે છે.
6.42.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ६.४२.५६ ॥
સદા બધાં કર્મો કરતો છતાં મારો આશ્રય લેનાર મારી કૃપાથી શાશ્વત, અવ્યય પદ પામે છે.
6.42.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ६.४२.५७ ॥
મનથી બધાં કર્મો મારામાં સંન્યસ્ત કરીને, મારામાં પરાયણ થઈને, બુદ્ધિયોગનો આશ્રય લઈને, સતત મારામાં ચિત્ત રાખ.
6.42.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ६.४२.५८ ॥
મારામાં ચિત્ત રાખવાથી મારી કૃપાથી તું બધાં સંકટો પાર કરીશ. પણ અહંકારને કારણે જો તું સાંભળીશ નહીં, તો નાશ પામીશ.
6.42.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ६.४२.५९ ॥
અહંકારનો આશ્રય લઈને 'હું યુદ્ધ નહીં કરું' એમ તું માને, તો તારો આ નિશ્ચય મિથ્યા છે; તારો સ્વભાવ જ તને પ્રેરશે.
6.42.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥ ६.४२.६० ॥
હે કૌંતેય, તારા સ્વભાવથી જન્મેલા તારા પોતાના કર્મથી બંધાઈને, મોહને કારણે જે તું કરવા ઇચ્છતો નથી તે પણ લાચાર થઈને કરીશ.
6.42.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६.४२.६१ ॥
હે અર્જુન, ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયપ્રદેશમાં રહે છે અને માયાથી યંત્રે ચઢેલાં સર્વ પ્રાણીઓને ફેરવે છે.
6.42.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतं ॥ ६.४२.६२ ॥
હે ભારત, તેના જ શરણે સર્વભાવથી જા; તેની કૃપાથી પરમ શાંતિ અને શાશ્વત સ્થાન પામીશ.
6.42.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६.४२.६३ ॥
આ રીતે મેં તને ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય જ્ઞાન કહ્યું છે; આનો સંપૂર્ણ વિચાર કરીને જેમ તને ગમે તેમ કર.
6.42.64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः ।
इष्टेऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६.४२.६४ ॥
સર્વ ગુહ્યોમાં અતિ ગુહ્ય મારું પરમ વચન ફરી સાંભળ; તું મને અત્યંત પ્રિય છે, તેથી તારા હિતની વાત કહીશ.
6.42.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६.४२.६५ ॥
મારામાં મન રાખ, મારો ભક્ત થા, મારું યજન કર, મને નમસ્કાર કર; તું ચોક્કસ મને જ પામીશ, એ તને સત્ય વચન આપું છું; તું મને પ્રિય છે.
6.42.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६.४२.६६ ॥
સર્વ ધર્મોનો ત્યાગ કરીને કેવળ મારા શરણે આવ; હું તને સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ, શોક ન કર.
6.42.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६.४२.६७ ॥
જે તપસ્વી નથી, જે ભક્ત નથી, જે સાંભળવા ઇચ્છુક નથી અને જે મારી નિંદા કરે છે, તેને આ ક્યારેય કહેવું ન જોઈએ.
6.42.68
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६.४२.६८ ॥
જે મારા ભક્તોમાં આ પરમ ગુહ્ય જ્ઞાન કહેશે અને મારા પ્રત્યે પરમ ભક્તિ રાખશે, તે નિઃસંશય મને જ પામશે.
6.42.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६.४२.६९ ॥
મનુષ્યોમાં તેના કરતાં મારું વધારે પ્રિય કરનાર કોઈ નહીં હોય, અને પૃથ્વી પર તેના કરતાં વધુ પ્રિય બીજો કોઈ મને નહીં હોય.
6.42.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ६.४२.७० ॥
આપણો આ ધર્મસંવાદ જે અભ્યાસ કરશે, તેના જ્ઞાનયજ્ઞથી હું પૂજિત થઈશ, એવો મારો મત છે.
6.42.71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः ।
सोपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणां ॥ ६.४२.७१ ॥
શ્રદ્ધાવાન અને ઈર્ષ્યારહિત થઈને જે મનુષ્ય આ સાંભળશે, તે પણ મુક્ત થઈને પુણ્યકર્મીઓના શુભ લોકોને પામશે.
6.42.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ६.४२.७२ ॥
હે પાર્થ, શું તેં આ એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું? હે ધનંજય, શું તારો અજ્ઞાનજન્ય મોહ નાશ પામ્યો?
6.42.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ६.४२.७३ ॥
હે અચ્યુત! તમારી કૃપાથી મારો મોહ નાશ પામ્યો અને સ્મૃતિ પાછી મળી. સંદેહ દૂર થઈ હું સ્થિર છું; તમારા વચન પ્રમાણે કરીશ.
6.42.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ६.४२.७४ ॥
આ રીતે વાસુદેવ અને મહાત્મા પાર્થ વચ્ચેનો આ અદ્ભુત, રોમાંચક સંવાદ મેં સાંભળ્યો.
6.42.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ६.४२.७५ ॥
વ્યાસની કૃપાથી, યોગેશ્વર કૃષ્ણ પોતે સાક્ષાત કહેતા હતા તે આ પરમ ગુહ્ય યોગ મેં સાંભળ્યો.
6.42.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुवयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४२.७६ ॥
હે રાજન્! કેશવ અને અર્જુનનો આ અદ્ભુત, પવિત્ર સંવાદ વારંવાર સ્મરીને હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.
6.42.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ६.४२.७७ ॥
હે રાજન્! હરિનું તે અતિ અદ્ભુત રૂપ વારંવાર સ્મરીને મને મહાન વિસ્મય થાય છે; હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.
6.42.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ६.४२.७८ ॥
જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધર પાર્થ છે, ત્યાં શ્રી, વિજય, વૈભવ અને અચળ નીતિ છે — એવો મારો મત છે.