महाभारत · अध्याय 6.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.42.1
संन्यासत्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिपूदन ॥ ६.४२.१ ॥
हे महाबाहो, संन्यासाचे तत्त्व आणि हे हृषीकेशा, त्यागाचे तत्त्व वेगवेगळे जाणून घेऊ इच्छितो, हे केशिनिषूदना.
6.42.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ६.४२.२ ॥
काम्य कर्मांचा त्याग म्हणजे संन्यास, असे कवी जाणतात; सर्व कर्मफलांचा त्याग म्हणजे त्याग, असे विचक्षण म्हणतात.
6.42.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ६.४२.३ ॥
काहींच्या मते कर्म दोषयुक्त असल्यामुळे त्याज्य आहे; तर इतर म्हणतात की यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे त्याज्य नाहीत.
6.42.4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ ६.४२.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, या त्यागाविषयीचा माझा निश्चय ऐक. हे पुरुषव्याघ्रा, त्याग त्रिविध सांगितला आहे.
6.42.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ६.४२.५ ॥
यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे त्याज्य नाहीत, ती अवश्य करावीत; यज्ञ, दान आणि तपच मनीषींना पावन करणारी आहेत.
6.42.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६.४२.६ ॥
हे पार्था, ही कर्मेही आसक्ती आणि फल सोडून करावीत, हे माझे निश्चित आणि उत्तम मत आहे.
6.42.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.७ ॥
परंतु नियत कर्माचा त्याग उचित नाही. मोहाने त्याग करणे तामसिक म्हटले आहे.
6.42.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ६.४२.८ ॥
"हे दुःखदायक आहे" असे मानून शारीरिक क्लेशाच्या भीतीने जो कर्म सोडतो, तो राजसिक त्याग करतो आणि त्यागाचे फळ मिळवत नाही.
6.42.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ ६.४२.९ ॥
"हे करणे योग्य आहे" असे मानून आसक्ती आणि फळ सोडून जे नियत कर्म केले जाते, हे अर्जुना, तोच सात्त्विक त्याग मानला जातो.
6.42.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ ६.४२.१० ॥
अशुभ कर्माचा द्वेष करत नाही आणि शुभ कर्मात आसक्त होत नाही, सत्त्वगुणाने युक्त, बुद्धिमान, संशयरहित तोच त्यागी.
6.42.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ६.४२.११ ॥
देहधारी जीवाला कर्मे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही; परंतु जो कर्मफलाचा त्याग करतो, तोच त्यागी म्हटला जातो.
6.42.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनीं प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ ६.४२.१२ ॥
कर्माचे फळ तीन प्रकारचे — अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र. जो त्याग करत नाही त्याला मृत्यूनंतर ते मिळते; संन्याशांना ते कधीही मिळत नाही.
6.42.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणां ॥ ६.४२.१३ ॥
हे महाबाहो! सांख्य आणि कृतान्तात सांगितलेली सर्व कर्मांच्या सिद्धीची ही पाच कारणे माझ्याकडून समजून घे.
6.42.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्केष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ ६.४२.१४ ॥
अधिष्ठान, कर्ता, विविध प्रकारची करणे, निरनिराळे प्रयत्न आणि येथे पाचवे दैव.
6.42.15
शरीरवाङ्भनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ ६.४२.१५ ॥
मनुष्य शरीर, वाणी आणि मन यांनी जे कर्म आरंभतो, ते न्याय्य असो वा विपरीत, हीच पाच त्याची कारणे आहेत.
6.42.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ ६.४२.१६ ॥
असे असताना जो केवळ स्वतःला कर्ता पाहतो, अपरिपक्व बुद्धीमुळे तो दुर्मती सत्य पाहत नाही.
6.42.17
यस्य नाहंकृतो भवो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ ६.४२.१७ ॥
ज्याचा भाव अहंकारातून होत नाही आणि ज्याची बुद्धी लिप्त होत नाही, तो ही लोक मारूनही मारत नाही आणि बद्धही होत नाही.
6.42.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ ६.४२.१८ ॥
ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञाता — कर्माची प्रेरणा त्रिविध; करण, कर्म, कर्ता — कर्मसंग्रहही त्रिविध.
6.42.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ ६.४२.१९ ॥
ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे सुद्धा गुणभेदाने त्रिविधच सांगितले जातात. गुणगणनेत त्यांचेही यथावत श्रवण कर.
6.42.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकं ॥ ६.४२.२० ॥
ज्याच्या योगे माणूस सर्व भूतांमध्ये एक अव्यय भाव पाहतो, विभक्तांमध्ये जो अविभक्त आहे — ते ज्ञान सात्त्विक असे जाण.
6.42.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ ६.४२.२१ ॥
जे ज्ञान सर्व भूतांमध्ये पृथक् पृथक् अनेक प्रकारचे नानाभाव जाणते — ते ज्ञान राजस असे जाण.
6.42.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तासममुदाहृतम् ॥ ६.४२.२२ ॥
जे ज्ञान एकाच कार्यात जणू पूर्णपणे आसक्त असते, कारणाशिवाय, तत्त्वार्थाशिवाय व अल्प असते — ते तामस म्हटले गेले आहे.
6.42.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते ॥ ६.४२.२३ ॥
फळाची इच्छा न धरणाऱ्याने, आसक्तिरहित, राग-द्वेषाशिवाय, नियतपणे केलेले कर्म सात्त्विक म्हटले जाते.
6.42.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म ताहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.२४ ॥
कामनेची इच्छा धरणाऱ्याकडून किंवा अहंकाराने, अत्यंत श्रम करून केलेले कर्म राजस म्हटले गेले आहे.
6.42.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ ६.४२.२५ ॥
परिणाम, नाश आणि हिंसा यांची पर्वा न करता मोहाने आरंभलेले कर्म तामस म्हटले जाते.
6.42.26
मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते ॥ ६.४२.२६ ॥
आसक्ती सोडलेला, अहंकार न बोलणारा, धैर्य व उत्साहाने युक्त, सिद्धी-असिद्धीत अविचल असलेला कर्ता सात्त्विक म्हटला जातो.
6.42.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.२७ ॥
आसक्त, कर्मफलाची इच्छा धरणारा, लोभी, हिंसक स्वभावाचा, अशुद्ध, हर्ष-शोकाने युक्त कर्ता राजस म्हटला गेला आहे.
6.42.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ ६.४२.२८ ॥
अयुक्त, सामान्य, हट्टी, कपटी, लबाड, आळशी, विषादग्रस्त आणि टाळाटाळ करणारा कर्ता तामस म्हटला जातो.
6.42.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ ६.४२.२९ ॥
हे धनंजया, बुद्धी आणि धृती यांचे गुणांनुसार त्रिविध भेद मी पूर्णपणे आणि वेगवेगळे सांगतो, ऐक.
6.42.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३० ॥
हे पार्था, जी बुद्धी प्रवृत्ती-निवृत्ती, कर्तव्य-अकर्तव्य, भय-अभय, बंध-मोक्ष जाणते, ती बुद्धी सात्त्विकी आहे.
6.42.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३१ ॥
ज्या बुद्धीने माणूस धर्म व अधर्म, कर्तव्य व अकर्तव्य यथार्थपणे जाणत नाही, हे पार्था, ती बुद्धी राजसी आहे.
6.42.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३२ ॥
तमाने झाकळलेली जी बुद्धी अधर्माला धर्म मानते आणि सर्व गोष्टी उलट पाहते, हे पार्था, ती बुद्धी तामसी आहे.
6.42.33
धृत्या यया धारयते मनःप्रणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३३ ॥
ज्या अचल योगधृतीने मन, प्राण व इंद्रियांच्या क्रिया धारण केल्या जातात, हे पार्था, ती धृती सात्त्विक आहे.
6.42.34
यया तु धर्मकामार्धान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३४ ॥
ज्या धृतीने आसक्तीमुळे फलाची इच्छा धरून धर्म, काम आणि अर्थ धारण केले जातात, हे अर्जुना, पार्था, ती धृती राजसी आहे.
6.42.35
यथा स्वप्नं भयं शोकं विषादं भदेमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३५ ॥
ज्या धृतीने दुर्बुद्धी माणूस झोप, भय, शोक, विषाद आणि मद सोडत नाही, हे पार्था, ती धृती तामसी आहे.
6.42.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रुणु मे भारतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ६.४२.३६ ॥
आता, हे भारतश्रेष्ठा, तीन प्रकारच्या सुखाबद्दल माझ्याकडून ऐक; ज्यात अभ्यासाने माणूस रमतो आणि दुःखाचा अंत गाठतो.
6.42.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ६.४२.३७ ॥
जे सुख आरंभी विषासारखे आणि परिणामी अमृतासारखे असते, त्याला सात्त्विक म्हटले आहे; ते आत्मबुद्धीच्या प्रसादापासून उत्पन्न होते.
6.42.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपभम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४२.३८ ॥
इंद्रियांचा विषयांशी संयोग झाल्याने जे सुख आरंभी अमृतासारखे आणि परिणामी विषासारखे असते, ते राजस मानले गेले आहे.
6.42.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ताभसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.३९ ॥
जे सुख आरंभी आणि परिणामी आत्म्याला मोहित करते, निद्रा, आळस व प्रमादापासून उत्पन्न होणारे ते सुख तामस म्हटले आहे.
6.42.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेमिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥ ६.४२.४० ॥
पृथ्वीवर, स्वर्गात किंवा देवांमध्येही प्रकृतीपासून जन्मलेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त असे सत्त्व नाही.
6.42.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ६.४२.४१ ॥
हे परंतपा, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्मे त्यांच्या स्वभावापासून उत्पन्न गुणांनुसार विभागली गेली आहेत.
6.42.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४२ ॥
शम, दम, तप, शौच, क्षमा, आर्जव, ज्ञान, विज्ञान, आस्तिक्य—ही ब्राह्मणाची कर्मे आहेत, जी त्याच्या स्वभावापासून उत्पन्न होतात.
6.42.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४३ ॥
शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्धात पळ न काढणे, दान आणि प्रभुत्वाची भावना — हे स्वभावजात क्षात्रकर्म होय.
6.42.44
कृषिगोरक्ष्यरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ६.४२.४४ ॥
शेती, गोरक्षण आणि वैश्यकर्म — हे स्वभावजात कर्म होय; सेवारूप कर्मही शूद्राचे स्वभावजात कर्म आहे.
6.42.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरत्तः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ६.४२.४५ ॥
आपापल्या कर्मात रत झालेला मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो. स्वकर्मात निरत असलेला मनुष्य कशी सिद्धी मिळवतो ते ऐक.
6.42.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां योन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवःक ॥ ६.४२.४६ ॥
ज्याच्यापासून भूतांची प्रवृत्ती होते आणि ज्याने हे सर्व व्यापलेले आहे, त्याची स्वकर्माने पूजा करून मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो.
6.42.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥ ६.४२.४७ ॥
स्वधर्म अपूर्ण असला तरी दुसऱ्याचा धर्म चांगला आचरण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. स्वभावनियत कर्म करणारा पापाला प्राप्त होत नाही.
6.42.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ६.४२.४८ ॥
हे कौन्तेया! सहज कर्म दोषयुक्त असले तरी त्यागू नये; कारण सर्व आरंभ दोषाने वेढलेले असतात, जसा अग्नी धुराने वेढलेला असतो.
6.42.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ६.४२.४९ ॥
ज्याची बुद्धी सर्वत्र अनासक्त आहे, जो आत्मजयी आणि स्पृहारहित आहे, तो संन्यासाने नैष्कर्म्याची परम सिद्धी प्राप्त करतो.
6.42.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नेति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ६.४२.५० ॥
सिद्धी प्राप्त करून जसा तो ब्रह्माला पोहोचतो ते माझ्याकडून थोडक्यात ऐक, हे कौंतेया. हीच ज्ञानाची परम निष्ठा आहे.
6.42.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ६.४२.५१ ॥
विशुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धैर्याने आत्म्याचे नियमन करून, शब्दादी विषयांचा त्याग करून आणि राग-द्वेष दूर करून,
6.42.52
विविक्तसेवी लध्वाशी यतकाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ६.४२.५२ ॥
एकांतात राहणारा, अल्प आहार घेणारा, वाणी, शरीर व मन संयमित ठेवणारा, ध्यानयोगात तत्पर, नित्य वैराग्याचा आश्रय घेणारा,
6.42.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ६.४२.५३ ॥
अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध आणि परिग्रह यांचा त्याग करून, ममतारहित व शांत होऊन तो ब्रह्मभावासाठी योग्य होतो.
6.42.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचतिक न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्तभक्तिं लभते पराम् ॥ ६.४२.५४ ॥
ब्रह्मभूत, प्रसन्न आत्मा असलेला तो शोक करत नाही आणि आकांक्षाही धरत नाही. सर्व भूतांमध्ये समान राहून तो माझी परम भक्ती प्राप्त करतो.
6.42.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ६.४२.५५ ॥
भक्तीने तो मला जाणतो, मी जितका आणि खऱ्या अर्थाने जो आहे तसा. मग मला यथार्थपणे जाणून तो त्यानंतर लगेच माझ्यात प्रवेश करतो.
6.42.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ६.४२.५६ ॥
सदैव सर्व कर्मे करत असतानाही जो माझा आश्रय घेतो, तो माझ्या कृपेने शाश्वत, अविनाशी पद प्राप्त करतो.
6.42.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ६.४२.५७ ॥
मनाने सर्व कर्मे माझ्यावर संन्यस्त करून, माझ्या परायण होऊन, बुद्धियोगाचा आश्रय घेऊन, सतत माझ्यातच चित्त ठेव.
6.42.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ६.४२.५८ ॥
माझ्यात चित्त ठेवल्यास माझ्या कृपेने तू सर्व संकटे तरून जाशील. परंतु अहंकारामुळे तू ऐकणार नाहीस, तर नष्ट होशील.
6.42.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ६.४२.५९ ॥
अहंकाराचा आश्रय घेऊन 'मी युद्ध करणार नाही' असे तुला वाटत असेल, तर तुझा हा निश्चय मिथ्या आहे; तुझा स्वभावच तुला प्रवृत्त करील.
6.42.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥ ६.४२.६० ॥
हे कौन्तेया, तुझ्या स्वभावातून उत्पन्न झालेल्या तुझ्याच कर्माने बद्ध होऊन, मोहामुळे जे तुला करायचे नाही, तेही तू परवश होऊन करशील.
6.42.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६.४२.६१ ॥
हे अर्जुना, ईश्वर सर्व प्राण्यांच्या हृदयदेशी राहतो आणि मायेने यंत्रारूढ झालेल्या सर्व प्राण्यांना फिरवतो.
6.42.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतं ॥ ६.४२.६२ ॥
हे भारता, त्याचाच सर्वभावाने शरण जा; त्याच्या प्रसादाने परम शांती आणि शाश्वत स्थान प्राप्त करशील.
6.42.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६.४२.६३ ॥
अशा प्रकारे मी तुला गुह्यापेक्षाही अधिक गुह्य ज्ञान सांगितले; याचा संपूर्ण विचार करून जसे तुला इष्ट असेल तसे कर.
6.42.64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः ।
इष्टेऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६.४२.६४ ॥
सर्वात गुह्य असे माझे परम वचन पुन्हा ऐक; तू मला दृढपणे प्रिय आहेस, म्हणून तुझ्या हिताची गोष्ट सांगेन.
6.42.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६.४२.६५ ॥
माझ्यात मन ठेव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर, मला नमस्कार कर; तू खरोखर मलाच पावशील, हे तुला सत्य प्रतिज्ञेने सांगतो; तू मला प्रिय आहेस.
6.42.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६.४२.६६ ॥
सर्व धर्म सोडून केवळ माझ्याच शरण ये; मी तुला सर्व पापांपासून मुक्त करीन, शोक करू नकोस.
6.42.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६.४२.६७ ॥
जो तपस्वी नाही, जो भक्त नाही, जो ऐकू इच्छित नाही आणि जो माझी निंदा करतो, त्याला हे कधीही सांगू नये.
6.42.68
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६.४२.६८ ॥
जो माझ्या भक्तांमध्ये हे परम गुह्य सांगेल आणि माझ्यावर परम भक्ती ठेवेल, तो निःसंशय मलाच प्राप्त होईल.
6.42.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६.४२.६९ ॥
मनुष्यांमध्ये त्याच्याहून माझे अधिक प्रिय करणारा कोणीही नसेल आणि पृथ्वीवर त्याच्याहून अधिक प्रिय दुसरा कोणी माझा होणार नाही.
6.42.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ६.४२.७० ॥
आमचा हा धर्ममय संवाद जो अभ्यासेल, त्याच्या ज्ञानयज्ञाने मी पूजित होईन, असे माझे मत आहे.
6.42.71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः ।
सोपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणां ॥ ६.४२.७१ ॥
जो मनुष्य श्रद्धावान आणि असूयारहित होऊन हे ऐकेल, तोही मुक्त होऊन पुण्यकर्म्यांच्या शुभ लोकांना प्राप्त होईल.
6.42.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ६.४२.७२ ॥
हे पार्था, तू हे एकाग्र चित्ताने ऐकलेस का? हे धनंजया, तुझा अज्ञानजन्य मोह नष्ट झाला का?
6.42.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ६.४२.७३ ॥
हे अच्युता! तुमच्या कृपेने माझा मोह नष्ट झाला आणि मला स्मृती परत मिळाली. संशय दूर होऊन मी स्थिर उभा आहे; तुमच्या वचनानुसार करीन.
6.42.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ६.४२.७४ ॥
अशा प्रकारे वासुदेव आणि महात्मा पार्थ यांच्यातील हा अद्भुत, रोमांचकारी संवाद मी ऐकला.
6.42.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ६.४२.७५ ॥
व्यासांच्या कृपेने योगेश्वर कृष्ण स्वतः प्रत्यक्ष सांगत असताना हा परम गुह्य योग मी ऐकला.
6.42.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुवयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४२.७६ ॥
हे राजा! केशव आणि अर्जुन यांचा हा अद्भुत, पवित्र संवाद वारंवार आठवून मी पुन्हा पुन्हा आनंदित होतो.
6.42.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ६.४२.७७ ॥
हे राजा! हरीचे ते अत्यंत अद्भुत रूप वारंवार आठवून मला मोठे आश्चर्य वाटते; मी पुन्हा पुन्हा आनंदित होतो.
6.42.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ६.४२.७८ ॥
जिथे योगेश्वर कृष्ण आहेत आणि जिथे धनुर्धर पार्थ आहे, तिथेच श्री, विजय, वैभव आणि अढळ नीती असेल, असे माझे मत आहे.