ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 6.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.42.1
संन्यासत्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिपूदन ॥ ६.४२.१ ॥
ହେ ମହାବାହୋ, ସଂନ୍ୟାସର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ହେ ହୃଷୀକେଶ, ତ୍ୟାଗର ତତ୍ତ୍ୱ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ କେଶିନିଷୂଦନ।
6.42.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ६.४२.२ ॥
କାମ୍ୟ କର୍ମର ତ୍ୟାଗକୁ କବିମାନେ ସଂନ୍ୟାସ ଜାଣନ୍ତି; ସର୍ବକର୍ମଫଳର ତ୍ୟାଗକୁ ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ତ୍ୟାଗ କହନ୍ତି।
6.42.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ६.४२.३ ॥
କେତେକ ମନୀଷୀ କହନ୍ତି କର୍ମ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ବୋଲି ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପର କର୍ମ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନୁହେଁ।
6.42.4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ ६.४२.४ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣ। ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ତ୍ୟାଗ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କଥିତ ହୋଇଛି।
6.42.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ६.४२.५ ॥
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପର କର୍ମ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ଅବଶ୍ୟ କରଣୀୟ; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପ ହିଁ ମନୀଷୀମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
6.42.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६.४२.६ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି କରଣୀୟ, ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଉତ୍ତମ ମତ।
6.42.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.७ ॥
କିନ୍ତୁ ନିୟତ କର୍ମର ତ୍ୟାଗ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋହରୁ ତାହାର ପରିତ୍ୟାଗ ତାମସିକ ବୋଲି କଥିତ।
6.42.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ६.४२.८ ॥
"ଏହା ଦୁଃଖଦାୟକ" ବୋଲି ଭାବି ଶାରୀରିକ କ୍ଳେଶ ଭୟରୁ ଯିଏ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ରାଜସିକ ତ୍ୟାଗ କରି ତ୍ୟାଗର ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।
6.42.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ ६.४२.९ ॥
"ଏହା କରିବା ଉଚିତ" ବୋଲି ଭାବି ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି ନିୟତ କର୍ମ କରାଯାଏ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତାହାକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ତ୍ୟାଗ ମନାଯାଏ।
6.42.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ ६.४२.१० ॥
ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, ଶୁଭ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ — ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମେଧାବୀ, ସଂଶୟଚ୍ଛିନ୍ନ ସେ ତ୍ୟାଗୀ।
6.42.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ६.४२.११ ॥
ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କର୍ମଫଳ ତ୍ୟାଗୀ, ସେ ହିଁ ତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି କଥିତ।
6.42.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनीं प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ ६.४२.१२ ॥
କର୍ମଫଳ ତିନି ପ୍ରକାର — ଅନିଷ୍ଟ, ଇଷ୍ଟ ଓ ମିଶ୍ର। ଯେ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହାକୁ ମିଳେ; ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ କେବେହେଁ ମିଳେ ନାହିଁ।
6.42.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणां ॥ ६.४२.१३ ॥
ହେ ମହାବାହୋ! ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ କୃତାନ୍ତରେ କୁହାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମର ସିଦ୍ଧିର ଏହି ପାଞ୍ଚ କାରଣ ମୋଠାରୁ ଜାଣ।
6.42.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्केष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ ६.४२.१४ ॥
ଅଧିଷ୍ଠାନ, କର୍ତ୍ତା, ବିବିଧ କରଣ, ନାନା ପୃଥକ୍ ଚେଷ୍ଟା, ଏବଂ ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମ ଦୈବ।
6.42.15
शरीरवाङ्भनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ ६.४२.१५ ॥
ମଣିଷ ଶରୀର, ବାକ୍ୟ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରେ, ତାହା ନ୍ୟାୟ୍ୟ ହେଉ କି ବିପରୀତ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତାହାର କାରଣ।
6.42.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ ६.४२.१६ ॥
ଏପରି ହେଲେ ଯେ କେବଳ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଦେଖେ, ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ସେଇ ଦୁର୍ମତି ସତ୍ୟ ଦେଖେ ନାହିଁ।
6.42.17
यस्य नाहंकृतो भवो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ ६.४२.१७ ॥
ଯାହାର ଭାବ ଅହଙ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ବଧ କରେ ନାହିଁ, ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
6.42.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ ६.४२.१८ ॥
ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାତା — କର୍ମର ପ୍ରେରଣା ତ୍ରିବିଧ; କରଣ, କର୍ମ, କର୍ତ୍ତା — କର୍ମସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ।
6.42.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ ६.४२.१९ ॥
ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଗୁଣଭେଦ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଣଗଣନାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ଶୁଣ।
6.42.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकं ॥ ६.४२.२० ॥
ଯାହାଦ୍ଵାରା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଏକ ଅବ୍ୟୟ ଭାବ ଦେଖେ, ବିଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅବିଭକ୍ତ — ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ଜାଣ।
6.42.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ ६.४२.२१ ॥
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ନାନା ଭାବକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଜାଣେ — ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ରାଜସ ବୋଲି ଜାଣ।
6.42.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तासममुदाहृतम् ॥ ६.४२.२२ ॥
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତ, ଅହେତୁକ, ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥହୀନ ଓ ସାମାନ୍ୟ — ତାହା ତାମସ ବୋଲି କଥିତ ହୋଇଛି।
6.42.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते ॥ ६.४२.२३ ॥
ଫଳ ଇଚ୍ଛା ନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦ୍ଵାରା, ଆସକ୍ତିହୀନ, ରାଗଦ୍ବେଷ ବିନା, ନିୟତ ଭାବେ କୃତ କର୍ମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
6.42.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म ताहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.२४ ॥
କାମନା ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ଦ୍ଵାରା ବା ଅହଂକାରରେ, ବହୁ ପରିଶ୍ରମରେ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ରାଜସ ବୋଲି କଥିତ ହୋଇଛି।
6.42.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ ६.४२.२५ ॥
ପରିଣାମ, କ୍ଷୟ ଓ ହିଂସାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ମୋହରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କର୍ମ ତାମସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
6.42.26
मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते ॥ ६.४२.२६ ॥
ଆସକ୍ତିହୀନ, ଅହଂକାରହୀନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଯୁକ୍ତ, ସିଦ୍ଧି-ଅସିଦ୍ଧିରେ ଅବିକାରୀ କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
6.42.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ ६.४२.२७ ॥
ଆସକ୍ତ, କର୍ମଫଳ ଇଚ୍ଛୁକ, ଲୋଭୀ, ହିଂସାସ୍ୱଭାବୀ, ଅଶୁଚି, ହର୍ଷ-ଶୋକରେ ଯୁକ୍ତ କର୍ତ୍ତା ରାଜସ ବୋଲି କଥିତ।
6.42.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ ६.४२.२८ ॥
ଅଯୁକ୍ତ, ସାଧାରଣ, ଜିଦ୍ଖୋର, ପ୍ରତାରକ, ଛଳନାକାରୀ, ଅଳସୁଆ, ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଓ ବିଳମ୍ବକାରୀ କର୍ତ୍ତା ତାମସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
6.42.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ ६.४२.२९ ॥
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ଗୁଣାନୁସାରେ ତ୍ରିବିଧ ଭେଦ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କହୁଛି, ଶୁଣ।
6.42.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३० ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଭୟ ଓ ଅଭୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଜାଣେ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ।
6.42.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३१ ॥
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିରେ ମଣିଷ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ଭାବରେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ରାଜସିକ।
6.42.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३२ ॥
ତମସ୍ରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ମନେ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦେଖେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ତାମସିକ।
6.42.33
धृत्या यया धारयते मनःप्रणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्विकी ॥ ६.४२.३३ ॥
ଯେଉଁ ଅଟଳ ଯୋଗଧୃତିରେ ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଧୃତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ।
6.42.34
यया तु धर्मकामार्धान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ६.४२.३४ ॥
ଯେଉଁ ଧୃତିରେ ଆସକ୍ତିବଶତଃ ଫଳାକାଂକ୍ଷା ରଖି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ପାର୍ଥ, ସେ ଧୃତି ରାଜସିକ।
6.42.35
यथा स्वप्नं भयं शोकं विषादं भदेमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ६.४२.३५ ॥
ଯେଉଁ ଧୃତିରେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ବିଷାଦ ଓ ମଦକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଧୃତି ତାମସିକ।
6.42.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रुणु मे भारतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ६.४२.३६ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ପ୍ରକାର ସୁଖ ବିଷୟରେ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ; ଅଭ୍ୟାସରେ ଯେଉଁଥିରେ ରମି ମଣିଷ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ପାଏ।
6.42.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ६.४२.३७ ॥
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ପରି ଏବଂ ପରିଣାମରେ ଅମୃତ ପରି, ସେହି ସୁଖକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦରୁ ଜନ୍ମେ।
6.42.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपभम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४२.३८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ପରି ଓ ପରିଣାମରେ ବିଷ ପରି, ସେହି ସୁଖ ରାଜସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
6.42.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ताभसमुदाहृतम् ॥ ६.४२.३९ ॥
ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ଓ ପରିଣାମରେ ଆତ୍ମାକୁ ମୋହିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଦରୁ ଜାତ ସେହି ସୁଖ ତାମସ ବୋଲି କଥିତ।
6.42.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेमिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥ ६.४२.४० ॥
ପୃଥିବୀରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିଜାତ ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।
6.42.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ६.४२.४१ ॥
ହେ ପରନ୍ତପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ମ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବଜାତ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି।
6.42.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४२ ॥
ଶମ, ଦମ, ତପ, ଶୌଚ, କ୍ଷମା, ଆର୍ଜବ, ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ—ଏସବ ବ୍ରାହ୍ମଣର କର୍ମ, ଯାହା ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଜନ୍ମେ।
6.42.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ६.४२.४३ ॥
ଶୌର୍ଯ୍ୟ, ତେଜ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାୟନ ନ କରିବା, ଦାନ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଭାବ — ଏସବୁ ସ୍ୱଭାବଜାତ କ୍ଷାତ୍ର କର୍ମ।
6.42.44
कृषिगोरक्ष्यरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ६.४२.४४ ॥
କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବୈଶ୍ୟ କର୍ମ — ଏସବୁ ସ୍ୱଭାବଜାତ କର୍ମ; ସେବାରୂପ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ୱଭାବଜାତ କର୍ମ।
6.42.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरत्तः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ६.४२.४५ ॥
ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ରତ ମଣିଷ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ ମଣିଷ କିପରି ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ତାହା ଶୁଣ।
6.42.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां योन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवःक ॥ ६.४२.४६ ॥
ଯାହାଠାରୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ମଣିଷ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
6.42.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥ ६.४२.४७ ॥
ସ୍ୱଧର୍ମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରଧର୍ମକୁ ଭଲ ଭାବେ ଆଚରଣ କରିବାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସ୍ୱଭାବନିୟତ କର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାପ ପାଏ ନାହିଁ।
6.42.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ६.४२.४८ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ! ସହଜ କର୍ମ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଦୋଷରେ ଆବୃତ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ ଥାଏ।
6.42.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ६.४२.४९ ॥
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବତ୍ର ଅନାସକ୍ତ, ଯିଏ ଆତ୍ମଜୟୀ ଓ ସ୍ପୃହାରହିତ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟର ପରମ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।
6.42.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नेति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ६.४२.५० ॥
ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମ ପାଏ, ତାହା ମୋଠାରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ, ହେ କୌନ୍ତେୟ। ଏହା ଜ୍ଞାନର ପରମ ନିଷ୍ଠା।
6.42.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ६.४२.५१ ॥
ବିଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟମିତ କରି, ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଓ ରାଗଦ୍ୱେଷ ଦୂର କରି,
6.42.52
विविक्तसेवी लध्वाशी यतकाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ६.४२.५२ ॥
ନିର୍ଜନରେ ବାସ କରୁଥିବା, ଅଳ୍ପ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ବାକ୍ୟ, ଶରୀର ଓ ମନକୁ ସଂଯତ ରଖୁଥିବା, ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ନିରତ, ସର୍ବଦା ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା,
6.42.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ६.४२.५३ ॥
ଅହଙ୍କାର, ବଳ, ଦର୍ପ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗ କରି, ମମତାରହିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
6.42.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचतिक न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्तभक्तिं लभते पराम् ॥ ६.४२.५४ ॥
ବ୍ରହ୍ମଭୂତ, ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ସେ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ, ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମ ରହି ସେ ମୋ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
6.42.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ६.४२.५५ ॥
ଭକ୍ତିରେ ସେ ମୋତେ ଜାଣେ, ମୁଁ କେତେ ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ଅଛି। ତା'ପରେ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣି ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
6.42.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ६.४२.५६ ॥
ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ଶାଶ୍ୱତ, ଅବ୍ୟୟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
6.42.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ६.४२.५७ ॥
ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କର୍ମ ମୋ ଠାରେ ସମର୍ପଣ କରି, ମୋତେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସର୍ବଦା ମୋ ଠାରେ ଚିତ୍ତ ରଖ।
6.42.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ६.४२.५८ ॥
ମୋ ଠାରେ ଚିତ୍ତ ରଖିଲେ ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିପଦ ପାର ହେବ। କିନ୍ତୁ ଅହଙ୍କାରରୁ ଯଦି ତୁମେ ଶୁଣିବ ନାହିଁ, ତେବେ ବିନଷ୍ଟ ହେବ।
6.42.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ६.४२.५९ ॥
ଅହଙ୍କାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ' ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଥିଲେ, ତୁମ ଏହି ସଂକଳ୍ପ ମିଥ୍ୟା; ତୁମ ପ୍ରକୃତି ହିଁ ତୁମକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବ।
6.42.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥ ६.४२.६० ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ତୁମ ସ୍ୱଭାବରୁ ଜାତ ତୁମ ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ମୋହରୁ ଯାହା ତୁମେ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅବଶ ହୋଇ କରିବ।
6.42.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६.४२.६१ ॥
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରାରୂଢ଼ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଘୂରାନ୍ତି।
6.42.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतं ॥ ६.४२.६२ ॥
ହେ ଭାରତ, ତାଙ୍କରି ଶରଣ ସର୍ବଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର; ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନ ପାଇବ।
6.42.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६.४२.६३ ॥
ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁହ୍ୟରୁ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିଲି; ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାରି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର।
6.42.64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः ।
इष्टेऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६.४२.६४ ॥
ସର୍ବ ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ଗୁହ୍ୟତମ ମୋର ପରମ ବାକ୍ୟ ପୁଣି ଶୁଣ; ତୁମେ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ତୁମର ହିତ କଥା କହିବି।
6.42.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६.४२.६५ ॥
ମୋ ପ୍ରତି ମନ ଦିଅ, ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଅ, ମୋର ଯଜନ କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର; ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ହିଁ ପାଇବ, ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ।
6.42.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६.४२.६६ ॥
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ମୋର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବି, ଶୋକ କର ନାହିଁ।
6.42.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६.४२.६७ ॥
ଯିଏ ତପସ୍ୱୀ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତ ନୁହେଁ, ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ନୁହେଁ ଏବଂ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରେ, ତାକୁ ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
6.42.68
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६.४२.६८ ॥
ଯିଏ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତି ରଖିବ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ମୋତେ ହିଁ ପାଇବ।
6.42.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६.४२.६९ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ମୋର ପ୍ରିୟ କରିବା ଲୋକ କେହି ହେବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କେହି ମୋର ହେବେ ନାହିଁ।
6.42.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ६.४२.७० ॥
ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମସଂବାଦ ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବ, ତାହାର ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂଜିତ ହେବି, ଏହା ମୋର ମତ।
6.42.71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः ।
सोपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणां ॥ ६.४२.७१ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ଅସୂୟାହୀନ ହୋଇ ଯିଏ ଏହା ଶୁଣିବ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଲୋକ ପାଇବ।
6.42.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ६.४२.७२ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ କ'ଣ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଏହା ଶୁଣିଛ? ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ତୁମର ଅଜ୍ଞାନଜାତ ମୋହ କ'ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି?
6.42.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ६.४२.७३ ॥
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ମୋର ମୋହ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଓ ସ୍ମୃତି ଫେରି ପାଇଛି। ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇ ମୁଁ ସ୍ଥିର ଅଛି; ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅନୁସାରେ କରିବି।
6.42.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ६.४२.७४ ॥
ଏହିପରି ବାସୁଦେବ ଓ ମହାତ୍ମା ପାର୍ଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ରୋମାଞ୍ଚକର ସଂବାଦ ମୁଁ ଶୁଣିଲି।
6.42.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ६.४२.७५ ॥
ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପାରୁ ମୁଁ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଯୋଗ ଶୁଣିଲି, ଯାହା ଯୋଗେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କହୁଥିଲେ।
6.42.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुवयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४२.७६ ॥
ହେ ରାଜନ୍! କେଶବ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ପବିତ୍ର ସଂବାଦ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ହର୍ଷିତ ହେଉଛି।
6.42.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ६.४२.७७ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ହରିଙ୍କର ସେହି ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରି ମୋତେ ମହା ବିସ୍ମୟ ହୁଏ; ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ହର୍ଷିତ ହେଉଛି।
6.42.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ६.४२.७८ ॥
ଯେଉଁଠି ଯୋଗେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି ଓ ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧର ପାର୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶ୍ରୀ, ବିଜୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିର ନୀତି ଅଛି — ଏହା ମୋର ମତ।