Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.45

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.45.1

पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशांपते ।
प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ ६.४५.१ ॥

हे राजन्, उस भयानक दिन के पूर्वाह्न में राजाओं के शरीरों को काटने वाला महाभयानक युद्ध आरम्भ हुआ।

6.45.2

कुरूणां सृञ्जयानां च जिगीषूणां परस्परम् ।
सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वी च नादयन् ॥ ६.४५.२ ॥

कुरुओं और सृंजयों के, परस्पर विजय की इच्छा रखते हुए, सिंहों की गर्जना के समान घोष ने आकाश और पृथ्वी को गुंजा दिया।

6.45.3

आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह ।
जझिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम् ॥ ६.४५.३ ॥

किलकिलाहट का शोर था, ताल ठोंकने और शंखों की ध्वनि के साथ; और प्रतिगर्जना करते शूरवीरों के सिंहनाद गूँज उठे।

6.45.4

तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ ।
पत्तीनां पादशब्दश्च वाजिनां च महास्वनः ॥ ६.४५.४ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, हाथ के रक्षक-त्राणों से टकराए धनुष की प्रत्यंचाओं के शब्द, पैदल सैनिकों के पैरों की ध्वनि और घोड़ों की महान हिनहिनाहट भी (गूँज रही थी)।

6.45.5

तोत्राङ्कुशनिपातश्च आयुधानां च निःस्वनः ।
घण्टाशब्दश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६.४५.५ ॥

अंकुश और तोत्र (हाँकने की छड़ी) के प्रहार, शस्त्रों की झनकार और एक-दूसरे पर दौड़ते हाथियों की घंटियों का शब्द (भी गूँज उठा)।

6.45.6

तस्मिन्समुदिते शब्दे तुगुले रोमहर्षणे ।
बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमःक ॥ ६.४५.६ ॥

उस तुमुल, रोंगटे खड़े कर देने वाले शोर में रथों की घर्राहट मेघ-गर्जन के समान हो उठी।

6.45.7

ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ६.४५.७ ॥

उन्होंने क्रूर मन धारण करके, प्राणों की आशा त्याग दी थी, और सभी ऊँची ध्वजाओं वाले होकर पाण्डवों पर टूट पड़े।

6.45.8

अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्धनञ्जयम् ।
प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे ॥ ६.४५.८ ॥

फिर हे राजन्, शान्तनु-पुत्र भीष्म युद्ध में कालदण्ड के समान भयंकर धनुष उठाकर धनंजय की ओर दौड़े।

6.45.9

अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् ।
अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि ॥ ६.४५.९ ॥

अर्जुन ने भी लोकविख्यात गाण्डीव धनुष लेकर तेजस्वी होकर युद्ध के अग्रभाग में गाङ्गेय (भीष्म) की ओर धावा बोला।

6.45.10

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ ।
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली ॥ ६.४५.१० ॥

वे दोनों, कुरुओं के दो सिंह, एक-दूसरे के वध की इच्छा रखते थे। किन्तु बलवान गाङ्गेय ने युद्ध में पार्थ को बाण से बींधकर भी उसे विचलित नहीं किया।

6.45.11

तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि ।
सात्यकिस्तु महेष्वासः कृतवर्माणमभ्यात् ॥ ६.४५.११ ॥

उसी प्रकार, हे राजन्, पाण्डुपुत्र ने भी युद्ध में भीष्म को विचलित नहीं किया। और महाधनुर्धर सात्यकि ने कृतवर्मा पर धावा बोला।

6.45.12

तयोः समभयवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवार्मा च सात्यकिम् ॥ ६.४५.१२ ॥

उन दोनों का युद्ध भयंकर और रोंगटे खड़े कर देने वाला हुआ। सात्यकि ने कृतवर्मा पर और कृतवर्मा ने सात्यकि पर (प्रहार किया)।

6.45.13

आनर्च्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम् ।
तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ ॥ ६.४५.१३ ॥

वे दोनों भयंकर बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए आघात कर रहे थे। बाणों से ढके सर्वांगवाले वे दोनों महाबली शोभा दे रहे थे।

6.45.14

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।
अभिमन्युर्महेष्वासं बृहद्बलमयोधयत् ॥ ६.४५.१४ ॥

वसन्त में फूलों से चितकबरे, खिले हुए दो किंशुक वृक्षों के समान, अभिमन्यु ने महान धनुर्धर बृहद्बल से युद्ध किया।

6.45.15

ततः कोसलराजाऽसावभिमन्योर्विशांपते ।
ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च व्यपातयत् ॥ ६.४५.१५ ॥

तब हे प्रजापति, कोसलराज ने अभिमन्यु की ध्वजा युद्ध में काट दी और उसके सारथी को गिरा दिया।

6.45.16

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ ।
बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः ॥ ६.४५.१६ ॥

तब, हे महाराज, रथ-सारथी के गिरने पर क्रुद्ध सौभद्र ने बृहद्बल को नौ बाणों से बेध दिया।

6.45.17

अथापराभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दनः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम् ॥ ६.४५.१७ ॥

फिर शत्रुमर्दन ने दो अन्य तीखे भल्लों से, एक से ध्वजा काट दी और एक से सारथी की एड़ी पर प्रहार किया।

6.45.18

अन्योन्यं च शरैः क्रुद्धौ ततक्षाते परस्परम् ।
मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम् ॥ ६.४५.१८ ॥

क्रुद्ध होकर दोनों एक-दूसरे को बाणों से घायल करने लगे; युद्ध में अभिमानी, मदमत्त, पूर्व-वैर वाले महारथी।

6.45.19

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् ।
तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ ॥ ६.४५.१९ ॥

भीमसेन ने आपके पुत्र दुर्योधन से युद्ध किया। वे दोनों नरश्रेष्ठ, कुरुओं में प्रमुख और महाबलशाली थे।

6.45.20

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे ।
तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ ॥ ६.४५.२० ॥

वे रणभूमि में एक-दूसरे पर बाणों की वर्षा करने लगे। उन महात्माओं, कुशल और विचित्र योद्धाओं को देखकर—

6.45.21

विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत ।
दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महाबलम् ॥ ६.४५.२१ ॥

हे भारत! सब प्राणियों में विस्मय उत्पन्न हुआ। और दुःशासन ने महाबली नकुल पर आक्रमण किया।

6.45.22

अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम् ॥ ६.४५.२२ ॥

उसने तीखे, मर्मभेदी अनेक बाणों से उसे बेधा। फिर माद्री के पुत्र ने उसकी ध्वजा, बाण सहित धनुष—

6.45.23

चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत ।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥ ६.४५.२३ ॥

तीखे बाणों से काट डाला, मानो हँसते हुए हो, हे भारत! फिर उसने उसे पच्चीस क्षुद्रक बाणों से आहत किया।

6.45.24

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे ।
तुरङ्गांश्चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत् ॥ ६.४५.२४ ॥

आपका दुर्धर्ष पुत्र नकुल के उस महायुद्ध में, बाणों से घोड़ों को काट गिराया और ध्वजा भी गिरा दी।

6.45.25

दुर्मुखः सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम् ।
विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे ॥ ६.४५.२५ ॥

दुर्मुख ने महाबली सहदेव का सामना करने के लिए आगे बढ़कर महायुद्ध में प्रयत्नशील उन पर बाणों की वर्षा से प्रहार किया।

6.45.26

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे ।
शरेण भृतशीक्ष्णेन पातयामास सारथिम् ॥ ६.४५.२६ ॥

तब वीर सहदेव ने महायुद्ध में दुर्मुख के सारथी को भली-भाँति तीखे बाण से गिरा दिया।

6.45.27

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ ।
त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ ६.४५.२७ ॥

युद्ध में मदमत्त वे दोनों एक-दूसरे के पास पहुँचकर, बदले पर बदला लेने की इच्छा से भयानक बाणों से एक-दूसरे को भयभीत करने लगे।

6.45.28

युधिष्टिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात् ।
तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष ॥ ६.४५.२८ ॥

राजा युधिष्ठिर स्वयं मद्रराज की ओर बढ़े, और हे मान्यवर, मद्रों के स्वामी ने उनका धनुष दो टुकड़ों में काट डाला।

6.45.29

तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम् ॥ ६.४५.२९ ॥

तब कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने टूटा हुआ धनुष फेंककर एक दूसरा, वेगवान और अत्यंत बलशाली धनुष उठा लिया।

6.45.30

ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.४५.३० ॥

तब क्रोधित राजा ने मद्रराज को बाणों से ढक दिया और कहा, 'खड़ा रह, खड़ा रह!'।

6.45.31

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत ।
तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ॥ ६.४५.३१ ॥

फिर धृष्टद्युम्न द्रोण की ओर दौड़ा, हे भारत। उस पर द्रोण अत्यंत कुपित हुए और उन्होंने प्राण हर लेने वाला दृढ़ (बाण) (चलाया)।

6.45.32

त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम् ।
शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम् ॥ ६.४५.३२ ॥

युद्ध में उसने पांचाल राजकुमार का धनुष तीन टुकड़ों में काट डाला, और काल-दण्ड के समान एक और अत्यंत भयंकर बाण (भी काटा)।

6.45.33

प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमञ्जत ।
अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश ॥ ६.४५.३३ ॥

युद्ध में उसने (बाण) छोड़े और वे उसके शरीर में घुस गए। फिर दूसरा धनुष उठाकर उसने चौदह बाण (छोड़े)।

6.45.34

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे ।
तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः शुभृशं रणम् ॥ ६.४५.३४ ॥

द्रुपद-पुत्र ने भी युद्ध में द्रोण पर प्रहार किया। वे दोनों एक-दूसरे पर अत्यंत कुपित होकर अत्यंत भीषण युद्ध करने लगे।

6.45.35

सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि ।
प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.४५.३५ ॥

युद्ध में शंख ने सौमदत्ति पर वेग से आक्रमण किया, और रभस ने युद्ध में (उस पर धावा किया)। हे महाराज, उसने 'ठहर, ठहर' कहा।

6.45.36

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् ।
समदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत् ॥ ६.४५.३६ ॥

उस वीर ने युद्ध में उसकी दाहिनी भुजा बेध दी। और सोमदत्त-पुत्र (सौमदत्ति) ने भी शंख को हँसली के स्थान पर प्रहार किया।

6.45.37

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं विशांपते ।
दृप्तयोः समरे पूर्वं वृत्रवासवयोरिव ॥ ६.४५.३७ ॥

हे राजन्, उन दोनों के बीच वह युद्ध घोर रूप वाला हुआ, जैसे पूर्वकाल में अभिमानी वृत्र और वासव (इन्द्र) के बीच युद्ध हुआ था।

6.45.38

बाह्लीकं तु रणे क्रुद्ध क्रुद्धरूपो विशांपते ।
अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः ॥ ६.४५.३८ ॥

हे राजन्, तब रण में क्रोधित बाह्लीक पर क्रुद्ध रूप वाले, अमित आत्मा वाले महारथी धृष्टकेतु ने आक्रमण किया।

6.45.39

बाह्लीकस्तु रणे राजन्धृष्टकेतुममर्षणः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्सिंहनादमथानदत् ॥ ६.४५.३९ ॥

हे राजन्, तब रण में असहिष्णु बाह्लीक ने धृष्टकेतु को बहुत से बाणों से प्रहार किया और सिंह-गर्जना की।

6.45.40

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६.४५.४० ॥

चेदिराज तो अत्यन्त क्रुद्ध हुए और रण में शीघ्र ही बाह्लीक को नौ बाणों से बींध दिया, जैसे मदमत्त हाथी दूसरे मदमत्त हाथी को (आघात करता है)।

6.45.41

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुनः पुनः ।
समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारवबुधाविव ॥ ६.४५.४१ ॥

वे दोनों वहाँ रण में क्रुद्ध होकर बारंबार गर्जना करते हुए अत्यन्त क्रोध से भिड़ गए, मानो दो दहकते अंगारे (अग्नि) आपस में टकरा रहे हों।

6.45.42

राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः ।
अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे ॥ ६.४५.४२ ॥

क्रूर कर्म करने वाले घटोत्कच ने रौद्र कर्मा राक्षस अलम्बुष के सामने (बल सहित) आगे बढ़ाया, जैसे युद्ध में इन्द्र (आगे बढ़ते हैं)।

6.45.43

घटोत्कचस्ततः क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् ।
नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत ॥ ६.४५.४३ ॥

तब क्रुद्ध घटोत्कच ने उस महाबली राक्षस को नब्बे तीखे बाणों से बींध डाला, हे भारत।

6.45.44

अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् ।
बहुधा दारयामास शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.४५.४४ ॥

किंतु अलम्बुष ने युद्ध में भीमसेन के महाबली पुत्र को अनेक प्रकार से, झुके हुए पर्वों वाले बाणों से बींध डाला।

6.45.45

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ ।
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥ ६.४५.४५ ॥

तब बाणों से घायल वे दोनों युद्ध में ऐसे चमके, जैसे देवासुर युद्ध में महाबली बल और शक्र चमके थे।

6.45.46

शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्दः शिखण्डिनमुपस्थितम् ॥ ६.४५.४६ ॥

हे राजन्, बली शिखण्डी युद्ध में द्रोण के पुत्र की ओर बढ़ा। तब क्रुद्ध अश्वत्थामा ने सामने आए शिखण्डी पर आक्रमण किया।

6.45.47

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्यकम्पयत् ।
शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत् ॥ ६.४५.४७ ॥

अति तीक्ष्ण नाराच से उसे गहरा बींधकर उसने निश्चय ही उसे कँपा दिया। हे राजन, तब शिखण्डी ने भी द्रोणपुत्र पर प्रहार किया।

6.45.48

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च ।
तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे ॥ ६.४५.४८ ॥

सुपरिमार्जित, तीक्ष्ण और तेज़ बाणों से तब उन दोनों ने युद्ध में एक-दूसरे को अनेक प्रकार के बाणों से मारा।

6.45.49

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः ।
अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.४९ ॥

राजन्, युद्धभूमि में शूरवीर भगदत्त के सामने सेनापति विराट तुरंत आगे बढ़े, और तब युद्ध आरंभ हो गया।

6.45.50

विराटो भगदत्तं तु शरवर्षण भारत ।
अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम् ॥ ६.४५.५० ॥

हे भरतवंशी, अत्यंत क्रोधित विराट ने भगदत्त पर बाणों की वर्षा की, जैसे मेघ पर्वत पर जल बरसाता है।

6.45.51

भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् ।
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ॥ ६.४५.५१ ॥

फिर भगदत्त ने शीघ्र ही युद्ध में राजा विराट को ढक दिया, जैसे मेघ उदित सूर्य को ढक लेता है।

6.45.52

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ ।
तं कृपः शरवर्षेण च्छादयामास भारत ॥ ६.४५.५२ ॥

शारद्वत कृप कैकेय बृहत्क्षत्र की ओर बढ़े; हे भारत, कृप ने बाणों की वर्षा से उन्हें ढक दिया।

6.45.53

गौतमं कैकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याऽभ्यपूरयत् ।
तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुश्छित्वा च भारत ॥ ६.४५.५३ ॥

क्रुद्ध कैकेय ने गौतम कृप को बाणों की वर्षा से भर दिया; हे भारत, फिर उन दोनों ने एक-दूसरे के घोड़ों को मारकर और धनुष काटकर।

6.45.54

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ ।
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ॥ ६.४५.५४ ॥

रथहीन होकर, असहिष्णु वे दोनों तलवार-युद्ध के लिए भिड़ गए; उनका वह युद्ध भयंकर और अत्यंत दारुण हो गया।

6.45.55

द्रुपदस्तु ततो राजन्सैन्धवं वै जयद्रथम् ।
अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतपः ॥ ६.४५.५५ ॥

हे राजन्! तब शत्रुओं को तपाने वाले द्रुपद, प्रसन्न रूप धारण किए हुए, सिन्धु देश के राजा जयद्रथ की ओर बढ़े, जो भी प्रसन्न रूप में थे।

6.45.56

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः ।
ताजयामास समरे स च तं प्रत्यबिध्यत ॥ ६.४५.५६ ॥

तब सिन्धु-राजा ने युद्ध में द्रुपद को तीन बाणों से घायल कर दिया, और द्रुपद ने भी उसी को प्रत्युत्तर में बींध डाला।

6.45.57

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ।
ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राङ्गरकयोरिव ॥ ६.४५.५७ ॥

उन दोनों का वह युद्ध अत्यंत भयानक और दारुण था, और शुक्र तथा अंगारक (मंगल) के युद्ध के समान देखने में प्रीतिकर प्रतीत होता था।

6.45.58

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.५८ ॥

आपका पुत्र विकर्ण, बलवान सुतसोम की ओर तीव्र घोड़ों से बढ़ा, और तब युद्ध आरंभ हो गया।

6.45.59

विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः ।
सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.४५.५९ ॥

विकर्ण ने सुतसोम को बाणों से बींधा, फिर भी उसे कंपा न सका; और सुतसोम ने भी विकर्ण को बींधा, वह दृश्य अद्भुत-सा हो गया।

6.45.60

सुशर्माणं नरव्याघ्रश्चेकितानो महारथः ।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ ६.४५.६० ॥

महारथी चेकितान, नरों में व्याघ्र और अत्यंत क्रुद्ध, पाण्डवों के हित के लिए पराक्रमी होकर सुशर्मा की ओर दौड़ा।

6.45.61

शुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् ।
महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ ६.४५.६१ ॥

हे महाराज, सुशर्मा ने महारथी चेकितान को युद्ध में बाणों की महान वर्षा से रोक दिया।

6.45.62

चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणां महाहवे ।
प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम् ॥ ६.४५.६२ ॥

चेकितान भी क्रोध में भरकर उस महायुद्ध में सुशर्मा को बाणों से ढक देने लगा, जैसे महामेघ पर्वत को ढक लेता है।

6.45.63

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी ।
अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तः सिंह इव द्विपम् ॥ ६.४५.६३ ॥

हे राजेन्द्र, पराक्रमी शकुनि ने पराक्रमी प्रतिविन्ध्य पर आक्रमण किया, जैसे मदमत्त सिंह हाथी पर टूट पड़ता है।

6.45.64

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः ।
व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम् ॥ ६.४५.६४ ॥

युधिष्ठिर के पुत्र ने क्रुद्ध होकर सौबल (शकुनि) को तीखे बाणों से युद्ध में चीर डाला, जैसे इन्द्र दानव को चीरते हैं।

6.45.65

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे ।
व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.४५.६५ ॥

परन्तु महाप्राज्ञ शकुनि ने युद्ध में प्रतिविन्ध्य पर प्रहार करते हुए उसको झुके हुए पर्वों वाले बाणों से चीर डाला।

6.45.66

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्भोजानां महारथम् ।
श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे ॥ ६.४५.६६ ॥

हे राजेन्द्र, श्रुतकर्मा ने पराक्रमी श्रुतकर्मा ने युद्ध में काम्बोजों के महारथी सुदक्षिण पर आक्रमण किया।

6.45.67

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् ।
विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ६.४५.६७ ॥

सुदक्षिण ने युद्ध में महारथी साहदेवि को बाणों से बींधा, किन्तु वह मैनाक पर्वत की भाँति तनिक भी न डिगा।

6.45.68

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्भोजानां महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्दारयन्निव सर्वशः ॥ ६.४५.६८ ॥

तब क्रुद्ध श्रुतकर्मा ने काम्बोजों के महारथी को अनेक बाणों से चारों ओर से घायल किया, मानो उसे चीर रहा हो।

6.45.69

इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषमरिन्दमम् ।
प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतपः ॥ ६.४५.६९ ॥

फिर क्रोध से भरे इरावान् ने रणभूमि में सावधानी से शत्रुओं को तपाने वाले अरिन्दम श्रुतायु के सामने धावा किया।

6.45.70

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः ।
ननाद बलवान्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत् ॥ ६.४५.७० ॥

अर्जुन के पुत्र महारथी ने युद्ध में उसके घोड़ों को मारकर बलवान् सिंहनाद किया और उस सेना को उस नाद से भर दिया।

6.45.71

श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान् ।
निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.७१ ॥

फिर क्रोधित श्रुतायु ने युद्ध में फाल्गुनि के घोड़ों को गदा की नोक से मार गिराया, और तब युद्ध और भी छिड़ गया।

6.45.72

विन्दानिविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् ।
ससेनं ससुतं वीरं संससञ्जतुराहवे ॥ ६.४५.७२ ॥

अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द ने युद्ध में महारथी कुन्तिभोज पर, उसकी सेना और पुत्र सहित, आक्रमण किया।

6.45.73

तत्राद्भुतमपश्याम तयोर्घोरं पराक्रमम् ।
अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह ॥ ६.४५.७३ ॥

वहाँ हमने उन दोनों का अद्भुत और भयंकर पराक्रम देखा। वे स्थिर होकर विशाल सेना के साथ युद्ध करते रहे।

6.45.74

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत् ।
कुन्तिभोजश्च तं तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत् ॥ ६.४५.७४ ॥

अनुविन्द ने गदा से कुन्तिभोज पर प्रहार किया। कुन्तिभोज ने भी तुरंत उसे बाणों की वर्षा से ढक दिया।

6.45.75

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः ।
स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.४५.७५ ॥

कुन्तिभोज के पुत्र ने भी विन्द को बाणों से बींध दिया। और उसने भी उसे बदले में बींध दिया; वह दृश्य अद्भुत-सा हो गया।

6.45.76

केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष ।
ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे ॥ ६.४५.७६ ॥

हे मान्य, केकय के पाँच भाइयों ने और गान्धारों के पाँच ने, अपनी-अपनी सेनाओं सहित, युद्ध में एक-दूसरे की सेनाओं से युद्ध किया।

6.45.77

वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् ।
उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.४५.७७ ॥

और आपके पुत्र वीरबाहु ने विराट के पुत्र, श्रेष्ठ रथी उत्तर से युद्ध किया और तीखे बाणों से उसे बींध दिया।

6.45.78

उत्तरश्चापि तं वीरं विव्याध निशितैः शरैः ।
चेदिराट् समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत् ॥ ६.४५.७८ ॥

उत्तर ने भी उस वीर को तीखे बाणों से बींध दिया। हे राजन, चेदिराज समर में उलूक पर टूट पड़ा।

6.45.79

तथैव शरवर्षेण उलूकं समविद्ध्यत ।
उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः ॥ ६.४५.७९ ॥

इसी प्रकार बाणों की वर्षा से उसने उलूक को भली-भाँति बींध दिया। और उलूक ने भी उसे तीखे, पंखयुक्त बाणों से बींध दिया।

6.45.80

तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं विशांते ।
दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६.४५.८० ॥

उन दोनों में भयंकर रूप का युद्ध छिड़ गया, हे नरेश्वर। अत्यंत क्रुद्ध, एक-दूसरे से अपराजित वे दोनों एक-दूसरे को चीरने लगे।

6.45.81

एवं द्वन्द्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले ॥ ६.४५.८१ ॥

इस प्रकार समर में रथियों, हाथियों और अश्वारोहियों के, तथा पैदल सैनिकों के हज़ारों द्वन्द्व हुए, आपके और उनके (सैनिकों के) घमासान में।

6.45.82

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.४५.८२ ॥

वह युद्ध मानो एक क्षण के लिए मधुर दिखाई देने लगा। फिर, हे राजन, उन्मत्त की भाँति कुछ भी समझ में नहीं आ रहा था।

6.45.83

गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ ।
अश्वोऽश्वं समभिप्रायात्पदातिश्च पदातिनम् ॥ ६.४५.८३ ॥

युद्ध में हाथी हाथी से भिड़ा, और रथी रथी से। घोड़ा घोड़े की ओर बढ़ा, और पैदल सैनिक पैदल सैनिक की ओर।

6.45.84

ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत ।
शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम् ॥ ६.४५.८४ ॥

तब वह युद्ध अत्यंत दुर्धर्ष और व्याकुल हो गया। वहाँ युद्ध में शूरवीर एक-दूसरे से भिड़कर (परस्पर आमने-सामने हो गए)।

6.45.85

तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः ।
प्रेक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुरसमं भुवि ॥ ६.४५.८५ ॥

वहाँ देवर्षि, सिद्ध और चारण एकत्र होकर पृथ्वी पर देवों और असुरों के युद्ध के समान उस भयंकर रण को देख रहे थे।

6.45.86

ततो दन्तिसहस्राणि र्थानां चापि मारिष ।
अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः ॥ ६.४५.८६ ॥

फिर हे मारिष, सहस्रों हाथी, रथ, घोड़ों के झुंड और पुरुषों के समूह अव्यवस्थित रूप से एक-दूसरे से टकराने लगे।

6.45.87

तत्रतत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तयः ।
सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ६.४५.८७ ॥

हे नरव्याघ्र, जगह-जगह रथी, हाथी-सवार, पैदल सैनिक और घुड़सवार बार-बार युद्ध करते दिखाई दे रहे थे।