महाभारत · अध्याय 6.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.45.1
पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशांपते ।
प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ ६.४५.१ ॥
हे राजा, त्या भयानक दिवसाच्या पूर्वाह्नी राजांची शरीरे छिन्नभिन्न करणारे अत्यंत घोर युद्ध सुरू झाले.
6.45.2
कुरूणां सृञ्जयानां च जिगीषूणां परस्परम् ।
सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वी च नादयन् ॥ ६.४५.२ ॥
कौरव आणि सृंजय परस्परांवर विजयाची इच्छा धरून सिंहांच्या गर्जनेसारखा आवाज करत आकाश आणि पृथ्वी दुमदुमवू लागले.
6.45.3
आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह ।
जझिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम् ॥ ६.४५.३ ॥
किलकिलाट, टाळ्या आणि शंखांचा नाद एकत्र झाला; प्रतिगर्जना करणाऱ्या शूरांचे सिंहनाद घुमू लागले.
6.45.4
तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ ।
पत्तीनां पादशब्दश्च वाजिनां च महास्वनः ॥ ६.४५.४ ॥
हे भरतर्षभ, हाताच्या संरक्षकावर आदळलेल्या धनुष्याच्या दोरींचे आवाज, पायदळाच्या पावलांचा नाद आणि घोड्यांचा प्रचंड हिंसनाद झाला.
6.45.5
तोत्राङ्कुशनिपातश्च आयुधानां च निःस्वनः ।
घण्टाशब्दश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६.४५.५ ॥
अंकुश आणि चाबकाचे आघात, शस्त्रांचा खणखणाट आणि एकमेकांवर धावणाऱ्या हत्तींच्या घंटांचा नाद घुमला.
6.45.6
तस्मिन्समुदिते शब्दे तुगुले रोमहर्षणे ।
बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमःक ॥ ६.४५.६ ॥
त्या तुमुल, रोमांच उभे करणाऱ्या आवाजात रथांचा घरघराट मेघगर्जनेसारखा झाला.
6.45.7
ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ६.४५.७ ॥
क्रूर मन निश्चित करून, जीविताची आशा पूर्णपणे सोडून, उंच ध्वजांसह ते सर्व पांडवांवर चालून गेले.
6.45.8
अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्धनञ्जयम् ।
प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे ॥ ६.४५.८ ॥
राजा, मग शंतनूचा पुत्र भीष्म रणांगणात कालदंडासारखे भयंकर धनुष्य घेऊन धनंजयाकडे धावला.
6.45.9
अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् ।
अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि ॥ ६.४५.९ ॥
अर्जुननेही जगप्रसिद्ध गांडीव धनुष्य घेऊन, तेजस्वी होऊन रणांगणाच्या अग्रभागी गांगेयावर धाव घेतली.
6.45.10
तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ ।
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली ॥ ६.४५.१० ॥
कुरुकुलातील ते दोन वाघ एकमेकांच्या वधाची इच्छा करीत होते. पण बलवान गांगेयाने रणांगणात पार्थाला बाणांनी विद्ध करूनही त्याला हलवू शकले नाही.
6.45.11
तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि ।
सात्यकिस्तु महेष्वासः कृतवर्माणमभ्यात् ॥ ६.४५.११ ॥
तसेच, राजा, पांडुपुत्रालाही युद्धात भीष्माला हलवता आले नाही. आणि महाधनुर्धर सात्यकीने कृतवर्म्यावर हल्ला केला.
6.45.12
तयोः समभयवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवार्मा च सात्यकिम् ॥ ६.४५.१२ ॥
त्या दोघांमध्ये तुमुल आणि रोमांच उभे करणारे युद्ध झाले. सात्यकीने कृतवर्म्यावर, आणि कृतवर्म्याने सात्यकीवर प्रहार केला.
6.45.13
आनर्च्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम् ।
तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ ॥ ६.४५.१३ ॥
ते दोघे भयंकर बाणांनी एकमेकांना घायाळ करत होते. बाणांनी झाकलेल्या सर्वांगांनी ते दोन्ही महाबली शोभू लागले.
6.45.14
वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।
अभिमन्युर्महेष्वासं बृहद्बलमयोधयत् ॥ ६.४५.१४ ॥
वसंतात फुलांनी चितारलेल्या, फुललेल्या दोन पळस वृक्षांप्रमाणे अभिमन्यू महाधनुर्धर बृहद्बलाशी लढला.
6.45.15
ततः कोसलराजाऽसावभिमन्योर्विशांपते ।
ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च व्यपातयत् ॥ ६.४५.१५ ॥
तेव्हा, हे प्रजापते, कोसलराजाने युद्धात अभिमन्यूचा ध्वज छेदला आणि त्याच्या सारथ्याला पाडले.
6.45.16
सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ ।
बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः ॥ ६.४५.१६ ॥
तेव्हा, हे महाराज, रथाचा सारथी पडल्यावर क्रुद्ध सौभद्राने बृहद्बलाला नऊ बाणांनी विंधले.
6.45.17
अथापराभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दनः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम् ॥ ६.४५.१७ ॥
मग शत्रुमर्दनाने दुसऱ्या दोन तीक्ष्ण भल्लांनी, एकाने ध्वज छेदला आणि एकाने सारथ्याच्या टाचेला.
6.45.18
अन्योन्यं च शरैः क्रुद्धौ ततक्षाते परस्परम् ।
मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम् ॥ ६.४५.१८ ॥
क्रुद्ध झालेल्या दोघांनी बाणांनी एकमेकांना घायाळ केले; युद्धात अभिमानी, गर्विष्ठ, जुन्या वैराने पेटलेला महारथी.
6.45.19
भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् ।
तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ ॥ ६.४५.१९ ॥
भीमसेनाने तुमचा पुत्र दुर्योधन याच्याशी युद्ध केले. ते दोघे नरव्याघ्र, कुरूंमध्ये मुख्य आणि महाबलवान होते.
6.45.20
अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे ।
तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ ॥ ६.४५.२० ॥
रणांगणावर ते एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव करू लागले. त्या महात्म्यांना, कुशल आणि विचित्र योद्ध्यांना पाहून—
6.45.21
विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत ।
दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महाबलम् ॥ ६.४५.२१ ॥
हे भारता! सर्व प्राण्यांना विस्मय वाटला. दुःशासन महाबली नकुलावर चालून गेला.
6.45.22
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम् ॥ ६.४५.२२ ॥
तीक्ष्ण, मर्मभेदी अनेक बाणांनी त्याला भेदले. माद्रीच्या पुत्राने त्याची ध्वजा आणि बाणासह धनुष्य—
6.45.23
चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत ।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥ ६.४५.२३ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी छेडवले, जणू हसत हसत, हे भारता! मग त्याला पंचवीस क्षुद्रक बाणांनी प्रहार केला.
6.45.24
पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे ।
तुरङ्गांश्चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत् ॥ ६.४५.२४ ॥
तुमचा दुर्धर्ष पुत्र त्या महायुद्धात नकुलाचे घोडे बाणांनी छेदून टाकला आणि ध्वजही पाडला.
6.45.25
दुर्मुखः सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम् ।
विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे ॥ ६.४५.२५ ॥
दुर्मुख महाबली सहदेवाला सामोरा जाण्यासाठी पुढे धावला आणि महायुद्धात झुंजणाऱ्या त्याच्यावर बाणांच्या वर्षावाने प्रहार केला.
6.45.26
सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे ।
शरेण भृतशीक्ष्णेन पातयामास सारथिम् ॥ ६.४५.२६ ॥
मग वीर सहदेवाने महायुद्धात दुर्मुखाच्या सारथ्याला उत्तम धारदार बाणाने पाडले.
6.45.27
तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ ।
त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ ६.४५.२७ ॥
युद्धात उन्मत्त झालेले ते दोघे एकमेकांजवळ येऊन, प्रतिप्रहाराच्या इच्छेने भयानक बाणांनी एकमेकांना भयभीत करू लागले.
6.45.28
युधिष्टिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात् ।
तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष ॥ ६.४५.२८ ॥
राजा युधिष्ठिर स्वतः मद्रराजाकडे गेला; हे मारिष, मद्राधिपतीने त्याचे धनुष्य दोन तुकडे केले.
6.45.29
तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम् ॥ ६.४५.२९ ॥
मग कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने तुटलेले धनुष्य टाकून, वेगवान आणि अत्यंत बलवान असे दुसरे धनुष्य घेतले.
6.45.30
ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.४५.३० ॥
मग संतप्त झालेल्या राजाने मद्रेश्वराला वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी झाकले आणि म्हणाला, 'थांब, थांब!'.
6.45.31
धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत ।
तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ॥ ६.४५.३१ ॥
मग्न धृष्टद्युम्न द्रोणाकडे धावला, हे भारता. त्याच्यावर द्रोण अत्यंत संतापले आणि त्यांनी प्राण हरण करणारा दृढ (बाण) सोडला.
6.45.32
त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम् ।
शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम् ॥ ६.४५.३२ ॥
युद्धात त्याने पांचाल राजपुत्राचे धनुष्य तीन तुकडे करून तोडले; आणि कालदंडासारखा आणखी एक अत्यंत भयंकर बाणही (तोडला).
6.45.33
प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमञ्जत ।
अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश ॥ ६.४५.३३ ॥
युद्धात त्याने (बाण) सोडले; ते त्याच्या शरीरात रुतले. मग दुसरे धनुष्य घेऊन चौदा बाण (सोडले).
6.45.34
द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे ।
तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः शुभृशं रणम् ॥ ६.४५.३४ ॥
द्रुपदपुत्रानेही युद्धात द्रोणांवर प्रतिहल्ला केला. ते दोघे एकमेकांवर अत्यंत संतापून अतिशय भीषण युद्ध करू लागले.
6.45.35
सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि ।
प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.४५.३५ ॥
युद्धात शंखाने सौमदत्तीवर वेगाने हल्ला केला; रभसानेही युद्धात (त्याच्यावर) धाव घेतली. हे महाराजा, तो 'थांब, थांब' म्हणाला.
6.45.36
तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् ।
समदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत् ॥ ६.४५.३६ ॥
त्या वीराने युद्धात त्याचा उजवा बाहू भेदला; आणि सोमदत्ताच्या पुत्राने (सौमदत्तीने) शंखाला जत्रुप्रदेशी प्रहार केला.
6.45.37
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं विशांपते ।
दृप्तयोः समरे पूर्वं वृत्रवासवयोरिव ॥ ६.४५.३७ ॥
हे राजा, त्या दोघांमध्ये ते भयंकर रूपाचे युद्ध झाले, जसे पूर्वी गर्विष्ठ वृत्र आणि वासव (इंद्र) यांच्यात झाले होते.
6.45.38
बाह्लीकं तु रणे क्रुद्ध क्रुद्धरूपो विशांपते ।
अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः ॥ ६.४५.३८ ॥
हे राजा, रणांगणात क्रुद्ध झालेल्या बाह्लीकावर क्रुद्ध रूपाचा, अमित आत्म्याचा महारथी धृष्टकेतू धावून गेला.
6.45.39
बाह्लीकस्तु रणे राजन्धृष्टकेतुममर्षणः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्सिंहनादमथानदत् ॥ ६.४५.३९ ॥
हे राजा, रणांगणात असहिष्णू बाह्लीकाने धृष्टकेतूवर अनेक बाणांनी प्रहार केला आणि सिंहगर्जना केली.
6.45.40
चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६.४५.४० ॥
चेदिराजा अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि रणांगणात त्वरित बाह्लीकाला नऊ बाणांनी भेदला; जसा मदोन्मत्त हत्ती दुसऱ्या मदोन्मत्त हत्तीला प्रहार करतो.
6.45.41
तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुनः पुनः ।
समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारवबुधाविव ॥ ६.४५.४१ ॥
रणांगणात क्रुद्ध झालेले ते दोघे वारंवार गर्जना करीत, अत्यंत संतापाने, पेटलेल्या निखाऱ्यांप्रमाणे एकमेकांवर धावले.
6.45.42
राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः ।
अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे ॥ ६.४५.४२ ॥
क्रूरकर्मा घटोत्कचाने रौद्रकर्मा राक्षस अलंबुषाकडे सैन्यासह पुढे धाव घेतली, जसा रणांगणात इंद्र पुढे सरसावतो.
6.45.43
घटोत्कचस्ततः क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् ।
नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत ॥ ६.४५.४३ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या घटोत्कचाने त्या महाबली राक्षसाला नव्वद तीक्ष्ण बाणांनी विंधले, हे भारता.
6.45.44
अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् ।
बहुधा दारयामास शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.४५.४४ ॥
पण अलंबुषाने युद्धात भीमसेनाच्या महाबली पुत्राला अनेक प्रकारे, वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी विंधले.
6.45.45
व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ ।
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥ ६.४५.४५ ॥
तेव्हा बाणांनी जखमी झालेले ते दोघे, देवासुर युद्धात महाबली बल आणि शक्र चमकले तसे, युद्धात चमकले.
6.45.46
शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्दः शिखण्डिनमुपस्थितम् ॥ ६.४५.४६ ॥
हे राजा, बलवान शिखंडी युद्धात द्रोणपुत्राच्या दिशेने पुढे सरसावला. तेव्हा क्रुद्ध अश्वत्थाम्याने समोर आलेल्या शिखंडीवर हल्ला केला.
6.45.47
नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्यकम्पयत् ।
शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत् ॥ ६.४५.४७ ॥
अतिशय तीक्ष्ण नाराचाने त्याला खोलवर विंधून त्याला कंपित केले. हे राजा, मग शिखंडीनेही द्रोणपुत्राला प्रहार केला.
6.45.48
सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च ।
तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे ॥ ६.४५.४८ ॥
उत्तम घासलेल्या, तीक्ष्ण, धारदार बाणांनी तेव्हा ते दोघे युद्धात नाना प्रकारच्या बाणांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.45.49
भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः ।
अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.४९ ॥
राजन्, रणांगणात शूर भगदत्तावर सेनापती विराट त्वरेने चालून गेला; तेव्हा युद्ध सुरू झाले.
6.45.50
विराटो भगदत्तं तु शरवर्षण भारत ।
अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम् ॥ ६.४५.५० ॥
हे भारता, अत्यंत संतप्त विराटाने भगदत्तावर बाणांचा वर्षाव केला, जसा मेघ पर्वतावर वृष्टी करतो.
6.45.51
भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् ।
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ॥ ६.४५.५१ ॥
मग भगदत्ताने त्वरेने युद्धात राजा विराटाला आच्छादले; जसा मेघ उगवलेल्या सूर्याला झाकतो.
6.45.52
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ ।
तं कृपः शरवर्षेण च्छादयामास भारत ॥ ६.४५.५२ ॥
शारद्वत कृप कैकेय बृहत्क्षत्रावर चालून गेला; हे भारता, कृपाने बाणांच्या वर्षावाने त्याला झाकले.
6.45.53
गौतमं कैकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याऽभ्यपूरयत् ।
तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुश्छित्वा च भारत ॥ ६.४५.५३ ॥
संतप्त कैकेयाने गौतम कृपाला बाणांच्या वर्षावाने भरून टाकले; हे भारता, त्या दोघांनी एकमेकांचे घोडे मारून धनुष्ये तोडली.
6.45.54
विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ ।
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ॥ ६.४५.५४ ॥
रथविरहित झालेले ते दोघे असहिष्णू होऊन खड्गयुद्धासाठी भिडले; त्यांचे ते युद्ध भयानक आणि अत्यंत दारुण झाले.
6.45.55
द्रुपदस्तु ततो राजन्सैन्धवं वै जयद्रथम् ।
अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतपः ॥ ६.४५.५५ ॥
हे राजा! तेव्हा शत्रूंना तापविणारा द्रुपद प्रसन्न मुखाने सिंधुराज जयद्रथाकडे पुढे सरसावला.
6.45.56
ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः ।
ताजयामास समरे स च तं प्रत्यबिध्यत ॥ ६.४५.५६ ॥
तेव्हा सिंधुराजाने युद्धात द्रुपदाला तीन बाणांनी घायाळ केले; त्यानेही त्याला प्रत्युत्तर दिले.
6.45.57
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ।
ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राङ्गरकयोरिव ॥ ६.४५.५७ ॥
त्या दोघांमधील ते युद्ध अत्यंत भयानक व दारुण होते; शुक्र आणि अंगारक यांच्या युद्धासारखे ते पाहण्यास प्रिय वाटत होते.
6.45.58
विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.५८ ॥
तुझा पुत्र विकर्ण महाबलवान सुतसोमाकडे वेगवान घोड्यांनी पुढे सरसावला; मग युद्ध सुरू झाले.
6.45.59
विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः ।
सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.४५.५९ ॥
विकर्णाने सुतसोमाला बाणांनी विद्ध केले तरी त्याला कंपित करता आले नाही; सुतसोमानेही विकर्णाला विद्ध केले; ते अद्भुतासारखे झाले.
6.45.60
सुशर्माणं नरव्याघ्रश्चेकितानो महारथः ।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ ६.४५.६० ॥
महारथी चेकितान, नरांमधील व्याघ्र, अत्यंत संतप्त होऊन पांडवांसाठी पराक्रमाने सुशर्म्याकडे धावला.
6.45.61
शुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् ।
महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ ६.४५.६१ ॥
हे महाराज, सुशर्म्याने युद्धात महारथी चेकितानाला प्रचंड बाणवर्षावाने अडवले.
6.45.62
चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणां महाहवे ।
प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम् ॥ ६.४५.६२ ॥
चेकितानानेही संतप्त होऊन त्या महायुद्धात सुशर्म्याला बाणांनी झाकून टाकले, जसा महामेघ पर्वताला झाकतो.
6.45.63
शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी ।
अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तः सिंह इव द्विपम् ॥ ६.४५.६३ ॥
हे राजेंद्रा, पराक्रमी शकुनी पराक्रमी प्रतिविंध्यावर धावून गेला, जसा मत्त सिंह हत्तीवर झेपावतो.
6.45.64
यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः ।
व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम् ॥ ६.४५.६४ ॥
युधिष्ठिराच्या पुत्राने संतप्त होऊन सौबलाला (शकुनीला) तीक्ष्ण बाणांनी युद्धात विदीर्ण केले, जसा इंद्र दानवाला विदीर्ण करतो.
6.45.65
शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे ।
व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.४५.६५ ॥
परंतु महाप्राज्ञ शकुनीने युद्धात प्रत्युत्तर देणाऱ्या प्रतिविंध्याला वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी विदीर्ण केले.
6.45.66
सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्भोजानां महारथम् ।
श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे ॥ ६.४५.६६ ॥
हे राजेंद्रा, पराक्रमी श्रुतकर्म्याने युद्धात काम्बोजांचा महारथी सुदक्षिणावर हल्ला केला.
6.45.67
सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् ।
विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ६.४५.६७ ॥
युद्धात सुदक्षिणाने महारथी साहदेवीला बाणांनी विद्ध केले; पण तो मैनाक पर्वताप्रमाणे जराही हलला नाही.
6.45.68
श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्भोजानां महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्दारयन्निव सर्वशः ॥ ६.४५.६८ ॥
मग संतापलेल्या श्रुतकर्म्याने कांबोजांच्या महारथीला अनेक बाणांनी सर्व बाजूंनी प्रहार केला, जणू त्याला फाडत आहे.
6.45.69
इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषमरिन्दमम् ।
प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतपः ॥ ६.४५.६९ ॥
मग संतापलेला इरावान युद्धात सज्ज होऊन शत्रूंना तापविणाऱ्या अरिंदम श्रुतायुकडे चालून गेला.
6.45.70
आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः ।
ननाद बलवान्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत् ॥ ६.४५.७० ॥
अर्जुनाचा पुत्र महारथी युद्धात त्याचे घोडे मारून बलवान गर्जना केला; त्या गर्जनेने ते सैन्य भरून गेले.
6.45.71
श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान् ।
निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४५.७१ ॥
मग संतापलेल्या श्रुतायुने युद्धात फाल्गुनीच्या (अर्जुनाच्या) घोड्यांना गदेच्या टोकाने मारले; मग युद्ध अधिक पेटले.
6.45.72
विन्दानिविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् ।
ससेनं ससुतं वीरं संससञ्जतुराहवे ॥ ६.४५.७२ ॥
अवंतीचे दोन राजपुत्र विंद आणि अनुविंद यांनी युद्धात महारथी कुंतिभोजावर त्याच्या सैन्यासह आणि पुत्रासह हल्ला केला.
6.45.73
तत्राद्भुतमपश्याम तयोर्घोरं पराक्रमम् ।
अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह ॥ ६.४५.७३ ॥
तेथे त्यांचा अद्भुत आणि भयंकर पराक्रम आम्ही पाहिला. स्थिर राहून मोठ्या सेनेसह ते लढले.
6.45.74
अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत् ।
कुन्तिभोजश्च तं तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत् ॥ ६.४५.७४ ॥
अनुविंदाने गदेने कुंतिभोजाला प्रहार केला. कुंतिभोजानेही तत्काळ त्याला बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकले.
6.45.75
कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः ।
स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.४५.७५ ॥
कुंतिभोजाच्या पुत्रानेही विंदाला बाणांनी विद्ध केले. त्यानेही प्रत्युत्तरादाखल त्याला विद्ध केले; ते अद्भुतासारखे झाले.
6.45.76
केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष ।
ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे ॥ ६.४५.७६ ॥
हे मारिष, केकयांचे पाच भाऊ आणि गांधारांचे पाच, आपापल्या सेनेसह युद्धात एकमेकांशी लढले.
6.45.77
वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् ।
उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.४५.७७ ॥
तुमचा पुत्र वीरबाहू विराटपुत्र, श्रेष्ठ रथी उत्तराशी लढला आणि तीक्ष्ण बाणांनी त्याला विद्ध केले.
6.45.78
उत्तरश्चापि तं वीरं विव्याध निशितैः शरैः ।
चेदिराट् समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत् ॥ ६.४५.७८ ॥
उत्तरानेही त्या वीराला तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले. हे राजा, चेदिराज युद्धात उलूकावर धावून गेला.
6.45.79
तथैव शरवर्षेण उलूकं समविद्ध्यत ।
उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः ॥ ६.४५.७९ ॥
त्याचप्रमाणे बाणांच्या वर्षावाने त्याने उलूकाला चांगले विद्ध केले. उलूकानेही त्याला तीक्ष्ण, पिसे लावलेल्या बाणांनी विद्ध केले.
6.45.80
तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं विशांते ।
दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६.४५.८० ॥
त्या दोघांमध्ये भयंकर स्वरूपाचे युद्ध झाले, हे नरेश्वरा. अत्यंत संतप्त झालेले, एकमेकांना अपराजित असलेले ते दोघे एकमेकांना फाडू लागले.
6.45.81
एवं द्वन्द्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले ॥ ६.४५.८१ ॥
अशा प्रकारे युद्धात रथी, हत्ती, घोडेस्वार आणि पायदळ यांच्या हजारो द्वंद्वयुद्धे झाली; तुमच्या आणि त्यांच्या सैन्यांच्या गोंधळात.
6.45.82
मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.४५.८२ ॥
ते युद्ध क्षणभर गोड दिसले. मग, हे राजा, वेड्यासारखे काहीच कळेना.
6.45.83
गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ ।
अश्वोऽश्वं समभिप्रायात्पदातिश्च पदातिनम् ॥ ६.४५.८३ ॥
युद्धात हत्ती हत्तीशी, रथी रथ्याशी भिडला. घोडा घोड्याकडे, पायदळ पायदळाकडे धावला.
6.45.84
ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत ।
शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम् ॥ ६.४५.८४ ॥
मग ते युद्ध अति दुर्धर्ष आणि गोंधळलेले झाले. तेथे युद्धात शूर एकमेकांना भिडले.
6.45.85
तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः ।
प्रेक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुरसमं भुवि ॥ ६.४५.८५ ॥
तेथे देवर्षी, सिद्ध आणि चारण एकत्र जमून पृथ्वीवर देव-असुरांच्या युद्धासारखे ते भयंकर रण पाहत होते.
6.45.86
ततो दन्तिसहस्राणि र्थानां चापि मारिष ।
अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः ॥ ६.४५.८६ ॥
मग, हे मारिष, हजारो हत्ती, रथ, घोड्यांचे समूह आणि माणसांचे समूह गोंधळून एकमेकांशी भिडले.
6.45.87
तत्रतत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तयः ।
सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ६.४५.८७ ॥
हे नरव्याघ्रा, जागोजागी रथी, गजारोही, पायदळ आणि घोडेस्वार वारंवार लढताना दिसत होते.