મહાભારત · અધ્યાય 6.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.49.1
श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः ।
किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ ६.४९.१ ॥
હે વત્સ, યુદ્ધમાં શત્રુઓ દ્વારા શ્વેત સેનાપતિ માર્યા ગયા ત્યારે મહાધનુર્ધર પાંચાલોએ પાંડવો સાથે શું કર્યું?
6.49.2
सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् ।
तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम् ॥ ६.४९.२ ॥
યુદ્ધમાં પાડી દેવાયેલા શ્વેત સેનાપતિ વિશે સાંભળીને, તે માટે પ્રયત્ન કરતા શત્રુઓ અને ભાગી ગયેલાઓએ શું કર્યું?
6.49.3
मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः ।
प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे ॥ ६.४९.३ ॥
હે સંજય, વિજયના શબ્દો સાંભળતાં મારું મન પ્રસન્ન થાય છે; ઉપાયનો વિચાર કરતા સજ્જનો મારામાંથી આંસુ વહાવે છે.
6.49.4
स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा ।
कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता ॥ ६.४९.४ ॥
તે વીર, અનુરક્ત અને વૃદ્ધ કુરુપતિ ત્યારે સદા વેર રાખતો હતો; જેમ બુદ્ધિમાન પુત્ર પિતાનું વેર ચલાવે છે.
6.49.5
तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा ।
सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति ॥ ६.४९.५ ॥
તેના ઉદ્વેગ અને ભયને કારણે પહેલાં તે પાંડવોની શરણે ગયો હતો; હવે સઘળું સૈન્ય છોડીને એક દુર્ગનો આશ્રય લઈને ઊભો છે.
6.49.6
पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च ।
सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः ॥ ६.४९.६ ॥
પાંડવોના પ્રતાપથી દુર્ગમ દેશમાં વસી જઈને, શત્રુઓને નિરંતર પીડા આપતો તે અનાર્ય આચરણમાં લાગેલો છે.
6.49.7
आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः ।
ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ॥ ६.४९.७ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હે સંજય, પૂર્વે સદા દુર્બુદ્ધિવાળો તે યુધિષ્ઠિરનો ભક્ત હોવા છતાં કેવી રીતે માર્યો ગયો તે ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે.
6.49.8
प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः ।
न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन ॥ ६.४९.८ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: મારો પુત્ર, ક્ષુદ્ર અને પુરુષોમાં અધમ, (બધાથી) તિરસ્કૃત હોવા છતાં માન્ય રહ્યો; ભીષ્મ કે આચાર્ય કોઈ રીતે યુદ્ધ પસંદ કરતા નહોતા.
6.49.9
न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये ।
न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः ॥ ६.४९.९ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: કૃપ, ગાંધારી અને હું, હે સંજય, આને પસંદ કરતા નથી; વાસુદેવ વાર્ષ્ણેય (કૃષ્ણ) અને પાંડવ ધર્મરાજ (યુધિષ્ઠિર) પણ પસંદ કરતા નથી.
6.49.10
न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ ।
वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च ॥ ६.४९.१० ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: ભીમ અને અર્જુન, અને પુરુષોમાં ઋષભ સમાન બે યમળ (નકુલ-સહદેવ) પણ પસંદ કરતા નથી. મારા, ગાંધારી અને વિદુર દ્વારા તે સતત રોકાતો હતો.
6.49.11
जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना ।
दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय ॥ ६.४९.११ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: જમદગ્નિના પુત્ર રામ (પરશુરામ) અને મહાત્મા વ્યાસ દ્વારા પણ (તેને રોકવામાં આવ્યો). હે સંજય, દુર્યોધન તેમની સાથે પણ સદા વિવાદ કરતો રહ્યો.
6.49.12
कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् ।
दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत् ॥ ६.४९.१२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: કર્ણનો મત અને સૌબલ (શકુનિ)નો મત અપનાવીને, તેમજ દુઃશાસનનો મત પણ અપનાવીને, પાપકર્મી (દુર્યોધન)એ પાંડવો વિશે વિચાર જ કર્યો નહીં.
6.49.13
तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय ।
श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च ॥ ६.४९.१३ ॥
હે સંજય, શ્વેતના વિનાશ અને ભીષ્મના વિજયથી તેના પર ઘોર વિપત્તિ આવી છે એમ હું માનું છું.
6.49.14
संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि ।
अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति ॥ ६.४९.१४ ॥
કૃષ્ણ સાથે ક્રોધિત પાર્થે યુદ્ધમાં શું કર્યું? હે તાત, અર્જુનથી મારો ભય હજી શાંત થતો નથી.
6.49.15
स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः ।
मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति ॥ ६.४९.१५ ॥
તે શૂર કૌન્તેય, ઝડપી કાર્ય કરનાર ધનંજય, બાણોથી શત્રુઓનાં શરીરોને કચડી નાખશે એમ હું માનું છું.
6.49.16
ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले ।
अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः ॥ ६.४९.१६ ॥
ઇન્દ્રના નાના ભાઈ સમાન, બળમાં મહેન્દ્ર સમાન, જેનો ક્રોધ અને સંકલ્પ ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી એવા તેને જોઈને તમારું મન શું થયું?
6.49.17
तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः ।
इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः ॥ ६.४९.१७ ॥
તેમ વેદજ્ઞ, શૂર, અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ઇન્દ્રાસ્ત્રો જાણનાર, અમાપ આત્માવાળો, યુદ્ધમાં આગળ વધી જીતનારો.
6.49.18
वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः ।
सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः ॥ ६.४९.१८ ॥
વજ્રના સ્પર્શ જેવા રૂપવાળાં અસ્ત્રોનો પ્રયોગ કરનાર, હાથમાં તલવાર ફેરવતો એ મહારથી ગર્જના કરવા લાગ્યો.
6.49.19
स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली ।
धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते ॥ ६.४९.१९ ॥
હે સંજય, મહાપ્રાજ્ઞ અને બળવાન દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને, યુદ્ધમાં શ્વેત પડ્યો ત્યારે શું કર્યું?
6.49.20
पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः ।
मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६.४९.२० ॥
પહેલાં સેનાપતિના અપરાધ અને વધથી, મને લાગે છે કે મહાત્મા પાંડવોનું મન બળી ઊઠ્યું હતું.
6.49.21
तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि ।
कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.४९.२१ ॥
તેમના ક્રોધનો વિચાર કરતાં દિવસ-રાત મને શાંતિ મળતી નથી; આ દુર્યોધનનું કરેલું છે. હે સંજય, આ મહાયુદ્ધ કેવી રીતે થયું? બધું કહે.
6.49.22
श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् ।
न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि ॥ ६.४९.२२ ॥
હે રાજન, સ્થિર થઈને સાંભળો. આ તમારો મોટો અપરાધ છે. આ દોષ દુર્યોધન પર ન નાખવો જોઈએ.
6.49.23
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव ।
संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा ॥ ६.४९.२३ ॥
પાણી ગયા પછી પાળ બાંધવી, અથવા ઘર બળતું હોય ત્યારે કૂવો ખોદવો, જેવું વ્યર્થ છે, તેમ તમારો વિચાર પણ વ્યર્થ છે.
6.49.24
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे ।
तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत ॥ ६.४९.२४ ॥
તે ભયાનક દિવસનો પૂર્વાહ્ન મોટાભાગે વીતી જતાં, તમારા લોકો અને શત્રુઓ વચ્ચે ફરી યુદ્ધ શરૂ થયું.
6.49.25
श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् ।
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् ॥ ६.४९.२५ ॥
વિરાટના સેનાપતિ શ્વેતને હણાયેલો જોઈને, અને કૃતવર્મા સાથે શલ્યને સ્થિર ઊભેલો જોઈને—
6.49.26
शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ।
स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली ॥ ६.४९.२६ ॥
શંખ ક્રોધથી ઘીથી યજ્ઞાગ્નિની જેમ ભડકી ઊઠ્યો; તે બળવાન ઇન્દ્રધનુષ સમાન વિશાળ ધનુષ્ય ખેંચી ગયો.
6.49.27
अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं युधि ।
महता रथसङ्घेन समन्तात्परिरक्षितः ॥ ६.४९.२७ ॥
યુદ્ધમાં મદ્રરાજ શલ્યને મારવાની ઇચ્છાથી તે તેના પર ધસી ગયો; ચારે બાજુથી મોટા રથસમૂહથી સુરક્ષિત થઈને.
6.49.28
सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् ॥ ६.४९.२८ ॥
બાણોની વર્ષા વરસાવતો તે શલ્યના રથ તરફ ગયો; મદોન્મત્ત હાથીના પરાક્રમ સમાન તેને આક્રમણ કરતો જોઈને—
6.49.29
तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् ।
मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ ६.४९.२९ ॥
તમારા પક્ષના સાત રથીઓ ચારે બાજુથી મદ્રરાજને ઘેરી વળ્યા; મૃત્યુની દાઢો વચ્ચે ગયેલા તેને બચાવવાની ઇચ્છાથી.
6.49.30
बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः ।
तथा रुक्मरथो राजन्पुत्रः शल्यस्य मानितः ॥ ६.४९.३० ॥
કૌસલ્ય બૃહદ્બલ અને માગધ જયત્સેન; હે રાજન્, શલ્યનો માનિત પુત્ર રુક્મરથ—
6.49.31
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणःक ।
बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६.४९.३१ ॥
અવંતીના બે રાજકુમારો વિંદ અને અનુવિંદ, કંબોજનો રાજા સુદક્ષિણ, અને બૃહત્ક્ષત્રનો વારસ સૈંધવ જયદ્રથ.
6.49.32
नानाधातुविचित्राणि कार्मुकाणि महात्मनाम् ।
विस्फारितान्यदृश्यन्त तोयदेष्विव विद्युतः ॥ ६.४९.३२ ॥
મહાત્માઓનાં ધનુષ્યો વિવિધ ધાતુઓથી વિચિત્ર હતાં; ખેંચાતાં મેઘોમાં વીજળી જેવાં દેખાયાં.
6.49.33
ते तु बाणमयं वर्षं शङ्खमूर्ध्निं न्यपातयन् ।
निदाघान्तेऽनिलोद्धृता मेघा इव नगे जलम् ॥ ६.४९.३३ ॥
તેમણે શંખના મસ્તક પર બાણોનો વરસાદ વરસાવ્યો; ઉનાળાના અંતે પવનથી ઊઠેલા મેઘો પર્વત પર જળ વરસાવે તેમ.
6.49.34
ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः ।
धनूंषि तेषामाच्छिद्य ननर्द पृतनापतिः ॥ ६.४९.३४ ॥
ત્યારે ક્રોધિત મહાધનુર્ધર સેનાપતિએ તીક્ષ્ણ સાત ભલ્લોથી તેમનાં ધનુષ્ય કાપીને ગર્જના કરી.
6.49.35
ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा ।
तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे ॥ ६.४९.३५ ॥
ત્યારે મહાબાહુ ભીષ્મે મેઘ સમાન ગર્જના કરી, તાડ જેવડું ધનુષ્ય ઉપાડી રણમાં શંખ પર ધસી ગયા.
6.49.36
तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् ।
संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ॥ ६.४९.३६ ॥
તે મહાધનુર્ધર, મહાબળવાનને ઊઠતો જોઈ પાંડવ સેના ભયભીત થઈ, પવનના વેગે અથડાયેલી નાવ જેવી.
6.49.37
ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः ।
भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४९.३७ ॥
ત્યારે અર્જુન ઝડપથી શંખની આગળ આવ્યો. 'આજે આને ભીષ્મથી બચાવવો છે' એમ વિચારીને ત્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું.
6.49.38
हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् ।
तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः ॥ ६.४९.३८ ॥
યુદ્ધ કરતા યોદ્ધાઓ વચ્ચે મોટો હાહાકાર થયો. 'તેજ તેજમાં ભળી ગયું' એમ કહી તેઓ વિસ્મયમાં પડ્યા.
6.49.39
अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् ।
शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ ॥ ६.४९.३९ ॥
પછી ગદા હાથમાં લઈ શલ્ય મહારથથી ઉતર્યો અને હે ભરતર્ષભ, શંખના ચાર ઘોડાને તેણે મારી નાખ્યા.
6.49.40
स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खङ्गमादाय विद्रुतः ।
बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत ॥ ६.४९.४० ॥
ઘોડા મરાયેલા રથમાંથી તે તલવાર લઈને ઝડપથી ભાગ્યો; બીભત્સુ (અર્જુન)ના રથ પર પહોંચીને ફરી શાંતિ પામ્યો.
6.49.41
ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः ।
यैरन्तरीक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता ॥ ६.४९.४१ ॥
પછી ભીષ્મના રથમાંથી પાંખવાળા બાણો ઝડપથી ઊડ્યાં; જેનાથી આકાશ અને પૃથ્વી ચારેબાજુ ઢંકાઈ ગયાં.
6.49.42
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः ॥ ६.४९.४२ ॥
પાંચાલો, મત્સ્યો, કેકયો અને પ્રભદ્રકોને પણ પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મે બાણોથી પાડી દીધા.
6.49.43
उत्सृज्य समरे राजन्पाण्डवं सव्यसाचिनम् ।
अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् ॥ ६.४९.४३ ॥
હે રાજન! યુદ્ધમાં પાંડવ સવ્યસાચી (અર્જુન)ને છોડીને, સેનાથી ઘેરાયેલા પાંચાલ્ય દ્રુપદ તરફ તે દોડ્યો.
6.49.44
प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् ।
अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये ॥ ६.४९.४४ ॥
હે રાજન! પોતાના પ્રિય સંબંધી (દ્રુપદ) પર અનેક બાણો વરસાવતો, શિશિર ઋતુના અંતે અગ્નિથી બળેલા વનોની જેમ.
6.49.45
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह ।
अत्यतिष्ठद्रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ ६.४९.४५ ॥
દ્રુપદની સેનાઓ બાણોથી બળેલી દેખાઈ; યુદ્ધમાં ભીષ્મ ધૂમાડા વિનાના અગ્નિની જેમ ઊભો રહ્યો.
6.49.46
मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा ।
न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ॥ ६.४९.४६ ॥
મધ્યાહ્ને તેજથી તપતા સૂર્યની જેમ, પાંડવ પક્ષના યોદ્ધાઓ ભીષ્મ તરફ જોઈ શક્યા નહીં.
6.49.47
वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ॥ ६.४९.४७ ॥
ભયથી પીડાયેલા પાંડવોએ ચારે તરફ જોયું; ઠંડીથી પીડિત ગાયોની જેમ તેમને કોઈ રક્ષક મળ્યો નહીં.
6.49.48
सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता ।
सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः ॥ ६.४९.४८ ॥
ગાંગેયના (ભીષ્મના) બાણોથી પીડિત એ યુધિષ્ઠિરની સેના, ગોપતિની શ્વેત ગાયને સિંહે ફાડી નાખી હોય તેમ વિખેરાઈ ગઈ.
6.49.49
हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते ।
हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत ॥ ६.४९.४९ ॥
સૈન્ય હણાયું, વિખેરાઈને ભાગ્યું, ઉત્સાહ વિનાનું અને કચડાયેલું થયું ત્યારે પાંડવ સૈન્યોમાં મોટો હાહાકાર થયો, હે ભારત.
6.49.50
ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६.४९.५० ॥
ત્યારે શંતનુના પુત્ર ભીષ્મે, સદા વર્તુળાકારે ધનુષ્ય ખેંચીને, ઝેરી સર્પો સમાન સળગતા અગ્રભાગવાળા બાણો છોડ્યા.
6.49.51
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥ ६.४९.५१ ॥
બાણોથી બધી દિશાઓને એક માર્ગ બનાવીને, વ્રતમાં દૃઢ રહીને, દરેક દિશામાં લક્ષ્ય સાધીને તેમણે પાંડવોના રથોને હણ્યા, હે ભારત.
6.49.52
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः ।
प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.४९.५२ ॥
ત્યારે સૈન્યો ચારે બાજુ ભાંગી ને કચડાઈ ગયાં, અને સૂર્ય અસ્ત થતાં કંઈ પણ ઓળખાયું નહીં.
6.49.53
भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे ।
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ६.४९.५३ ॥
મહાયુદ્ધમાં ભીષ્મને પ્રચંડ રીતે ઊભરતા જોઈને પૃથાના પુત્રોએ સૈન્યને પાછું વાળ્યું, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.