महाभारत · अध्याय 6.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.49.1
श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः ।
किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ ६.४९.१ ॥
हे वत्सा, युद्धात शत्रूंनी श्वेत सेनापती मारला गेला तेव्हा महाधनुर्धर पांचाल पांडवांसह काय करते झाले?
6.49.2
सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् ।
तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम् ॥ ६.४९.२ ॥
युद्धात पाडलेल्या श्वेत सेनापतीचे वृत्त ऐकून, त्यासाठी प्रयत्न करणारे शत्रू आणि पळून गेलेले काय करते झाले?
6.49.3
मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः ।
प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे ॥ ६.४९.३ ॥
हे संजया, विजयाचे बोल ऐकताना माझे मन आनंदते; उपाय चिंतणारे सज्जन माझ्यातून अश्रू वाहवतात.
6.49.4
स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा ।
कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता ॥ ६.४९.४ ॥
तो वीर, अनुरक्त आणि वृद्ध कुरुपती तेव्हा सदैव वैर बाळगत असे; जसा बुद्धिमान पुत्र पित्याचे वैर चालवतो.
6.49.5
तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा ।
सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति ॥ ६.४९.५ ॥
त्याच्या भीतीमुळे व उद्वेगामुळे पूर्वी तो पांडवांना शरण गेला होता; आता सर्व सैन्य सोडून एका दुर्गाचा आश्रय घेऊन तो उभा आहे.
6.49.6
पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च ।
सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः ॥ ६.४९.६ ॥
पांडवांच्या प्रतापाने दुर्गम देशात वस्ती करून, शत्रूंना सतत त्रास देत तो अनार्य वर्तनात गुंतला आहे.
6.49.7
आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः ।
ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ॥ ६.४९.७ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: हे संजया, पूर्वी नेहमी दुर्बुद्धी असलेला तो युधिष्ठिराचा भक्त असूनही कसा मारला गेला हे खरोखर आश्चर्यकारक आहे.
6.49.8
प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः ।
न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन ॥ ६.४९.८ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: माझा पुत्र, क्षुद्र आणि नरांमध्ये अधम, (सर्वांनी) त्यागलेला असूनही मानला गेला; भीष्म किंवा आचार्य कोणत्याही प्रकारे युद्ध पसंत करत नसत.
6.49.9
न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये ।
न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः ॥ ६.४९.९ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: कृप, गांधारी आणि मी, हे संजया, हे पसंत करत नाही; वासुदेव वार्ष्णेय (कृष्ण) आणि पांडव धर्मराज (युधिष्ठिर) हे पसंत करत नाहीत.
6.49.10
न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ ।
वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च ॥ ६.४९.१० ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: भीम आणि अर्जुन, आणि नरश्रेष्ठ जुळे बंधू (नकुल-सहदेव) हे पसंत करत नाहीत. मी, गांधारी आणि विदुर यांच्याकडून तो सतत अडवला जात होता.
6.49.11
जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना ।
दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय ॥ ६.४९.११ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: जमदग्नीचा पुत्र राम (परशुराम) आणि महात्मा व्यास यांनीही (त्याला अडवले). हे संजया, दुर्योधन त्यांच्याशीही सतत वाद घालत होता.
6.49.12
कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् ।
दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत् ॥ ६.४९.१२ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: कर्णाचे मत आणि सौबल (शकुनी) याचे मत स्वीकारून, तसेच दुःशासनाचेही मत स्वीकारून, पापकर्मी (दुर्योधन) पांडवांचा विचारच करत नव्हता.
6.49.13
तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय ।
श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च ॥ ६.४९.१३ ॥
हे संजया, श्वेताच्या विनाशाने आणि भीष्माच्या विजयाने त्याच्यावर घोर संकट आले आहे असे मला वाटते.
6.49.14
संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि ।
अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति ॥ ६.४९.१४ ॥
कृष्णासह संतप्त झालेल्या पार्थाने युद्धात काय केले? हे तात, अर्जुनामुळे माझी भीती अजूनही शांत होत नाही.
6.49.15
स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः ।
मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति ॥ ६.४९.१५ ॥
तो शूर कौंतेय, क्षिप्रकारी धनंजय, बाणांनी शत्रूंची शरीरे चिरडून टाकील असे मला वाटते.
6.49.16
ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले ।
अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः ॥ ६.४९.१६ ॥
इंद्राच्या धाकट्या भावासारख्या, बलात महेंद्रासमान, ज्याचा क्रोध आणि संकल्प कधी व्यर्थ जात नाही अशा त्याला पाहून तुमचे मन कसे झाले?
6.49.17
तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः ।
इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः ॥ ६.४९.१७ ॥
तसाच वेदज्ञ, शूर, अग्नी व सूर्यासमान तेजस्वी, इंद्रास्त्रे जाणणारा, अपरिमित आत्मा असलेला, युद्धात पुढे धावून जिंकणारा.
6.49.18
वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः ।
सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः ॥ ६.४९.१८ ॥
वज्राच्या स्पर्शासारखी रूपे असलेली अस्त्रे प्रयोगात आणणारा, हाती तलवार फिरवणारा तो महारथी गर्जना करू लागला.
6.49.19
स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली ।
धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते ॥ ६.४९.१९ ॥
हे संजया, महाप्राज्ञ आणि बलवान द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न, युद्धात श्वेत पाडला गेला तेव्हा काय केले?
6.49.20
पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः ।
मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६.४९.२० ॥
पूर्वी सेनापतीच्या अपराधाने आणि त्याच्या वधामुळे, महात्मा पांडवांचे मन पेटले असेल असे मला वाटते.
6.49.21
तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि ।
कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.४९.२१ ॥
त्यांच्या क्रोधाचा विचार दिवसा आणि रात्री करीत मला शांती मिळत नाही; हे दुर्योधनाने केलेले आहे. हे संजया, हे महायुद्ध कसे घडले? सर्व सांग.
6.49.22
श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् ।
न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि ॥ ६.४९.२२ ॥
हे राजा, स्थिर होऊन ऐका. हा तुझा मोठा अपराध आहे. हा दोष दुर्योधनावर लादू नकोस.
6.49.23
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव ।
संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा ॥ ६.४९.२३ ॥
पाणी गेल्यावर बांध घालणे, किंवा घर पेटलेले असताना विहीर खणणे, जसे व्यर्थ, तसाच तुझा विचारही व्यर्थ आहे.
6.49.24
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे ।
तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत ॥ ६.४९.२४ ॥
त्या भयंकर दिवसाचा पूर्वाह्न बराचसा उलटल्यावर, तुमच्या लोकांमध्ये आणि शत्रूंमध्ये पुन्हा युद्ध सुरू झाले.
6.49.25
श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् ।
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् ॥ ६.४९.२५ ॥
विराटाचा सेनापती श्वेत मारला गेलेला पाहून, आणि कृतवर्म्यासह शल्य स्थिरपणे उभा असलेला पाहून—
6.49.26
शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ।
स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली ॥ ६.४९.२६ ॥
शंख क्रोधाने तुपाने यज्ञाग्नीसारखा भडकला; त्या बलवान वीराने इंद्रधनुष्यासारखे मोठे धनुष्य ताणले.
6.49.27
अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं युधि ।
महता रथसङ्घेन समन्तात्परिरक्षितः ॥ ६.४९.२७ ॥
युद्धात मद्रराज शल्याला मारण्याच्या इच्छेने तो त्याच्यावर धावून गेला; चहूबाजूंनी मोठ्या रथसमूहाने संरक्षित होऊन.
6.49.28
सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् ॥ ६.४९.२८ ॥
बाणांचा वर्षाव करीत तो शल्याच्या रथाकडे गेला; मत्त हत्तीच्या पराक्रमाने तो धावून येत आहे हे पाहून—
6.49.29
तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् ।
मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ ६.४९.२९ ॥
तुमच्या पक्षाचे सात रथी चहूबाजूंनी मद्रराजाला वेढून उभे राहिले; मृत्यूच्या दाढांमध्ये गेलेल्याला वाचवू इच्छिणारे.
6.49.30
बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः ।
तथा रुक्मरथो राजन्पुत्रः शल्यस्य मानितः ॥ ६.४९.३० ॥
कौसल्य बृहद्बल आणि मागध जयत्सेन; हे राजा, शल्याचा मानित पुत्र रुक्मरथ—
6.49.31
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणःक ।
बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६.४९.३१ ॥
अवंतीचे दोन राजपुत्र विंद आणि अनुविंद, कंबोजाचा राजा सुदक्षिण, आणि बृहत्क्षत्राचा वारस सैंधव जयद्रथ.
6.49.32
नानाधातुविचित्राणि कार्मुकाणि महात्मनाम् ।
विस्फारितान्यदृश्यन्त तोयदेष्विव विद्युतः ॥ ६.४९.३२ ॥
महात्म्यांची धनुष्ये विविध धातूंनी विचित्र होती; ताणली असता मेघांमधील विजांसारखी दिसली.
6.49.33
ते तु बाणमयं वर्षं शङ्खमूर्ध्निं न्यपातयन् ।
निदाघान्तेऽनिलोद्धृता मेघा इव नगे जलम् ॥ ६.४९.३३ ॥
त्यांनी शंखाच्या मस्तकावर बाणांचा वर्षाव केला; उन्हाळ्याच्या अखेरीस वाऱ्याने उठलेले मेघ पर्वतावर पाणी ओततात तसा.
6.49.34
ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः ।
धनूंषि तेषामाच्छिद्य ननर्द पृतनापतिः ॥ ६.४९.३४ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या महाधनुर्धर सेनापतीने तीक्ष्ण सात भल्लांनी त्यांची धनुष्ये तोडून गर्जना केली.
6.49.35
ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा ।
तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे ॥ ६.४९.३५ ॥
मग महाबाहू भीष्म मेघासारखे गर्जून, ताडाच्या झाडाएवढे धनुष्य घेऊन रणात शंखावर धावून गेले.
6.49.36
तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् ।
संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ॥ ६.४९.३६ ॥
त्या महाधनुर्धर, महाबलवानाला उठताना पाहून पांडवांचे सैन्य घाबरले, वाऱ्याच्या वेगाने आदळलेल्या नावेसारखे.
6.49.37
ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः ।
भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.४९.३७ ॥
तेव्हा अर्जुन त्वरेने शंखासमोर आला. 'आज याला भीष्मापासून वाचवायचे आहे' असा विचार करून तेव्हा युद्ध सुरू झाले.
6.49.38
हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् ।
तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः ॥ ६.४९.३८ ॥
युद्ध करणाऱ्या योद्ध्यांमध्ये मोठा हाहाकार उठला. 'तेज तेजात मिसळले' असे म्हणत ते विस्मयात पडले.
6.49.39
अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् ।
शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ ॥ ६.४९.३९ ॥
तेव्हा गदा हाती घेऊन शल्य महारथातून खाली उतरला आणि हे भरतश्रेष्ठा, शंखाचे चार घोडे त्याने ठार मारले.
6.49.40
स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खङ्गमादाय विद्रुतः ।
बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत ॥ ६.४९.४० ॥
घोडे मारले गेलेल्या रथातून तो तलवार घेऊन लवकर पळाला; बीभत्सूच्या (अर्जुनाच्या) रथावर पोहोचून त्याला पुन्हा शांती मिळाली.
6.49.41
ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः ।
यैरन्तरीक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता ॥ ६.४९.४१ ॥
तेव्हा भीष्माच्या रथातून पंखधारी बाण त्वरेने उडाले; त्यांनी आकाश आणि पृथ्वी सर्वत्र झाकून टाकली.
6.49.42
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः ॥ ६.४९.४२ ॥
पांचाल, मत्स्य, केकय आणि प्रभद्रक यांनाही प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीष्माने बाणांनी पाडले.
6.49.43
उत्सृज्य समरे राजन्पाण्डवं सव्यसाचिनम् ।
अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् ॥ ६.४९.४३ ॥
हे राजा! युद्धात पाण्डुपुत्र सव्यसाची (अर्जुन) यांना सोडून, सैन्याने वेढलेल्या पांचाल्य द्रुपदावर त्याने धाव घेतली.
6.49.44
प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् ।
अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये ॥ ६.४९.४४ ॥
हे राजा! आपला प्रिय नातेवाईक (द्रुपद) याच्यावर अनेक बाण वर्षवत, शिशिर ऋतूच्या अखेरीस अग्नीने जाळलेल्या वनांप्रमाणे.
6.49.45
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह ।
अत्यतिष्ठद्रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ ६.४९.४५ ॥
द्रुपदाचे सैन्य बाणांनी दग्ध झालेले दिसले; युद्धात भीष्म धुररहित अग्नीसारखा उभा राहिला.
6.49.46
मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा ।
न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ॥ ६.४९.४६ ॥
मध्यान्ही तेजाने तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, पांडव पक्षाचे योद्धे भीष्माकडे पाहू शकले नाहीत.
6.49.47
वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ॥ ६.४९.४७ ॥
भयाने पीडित झालेल्या पांडवांनी चहूकडे पाहिले; थंडीने त्रस्त गाईंप्रमाणे त्यांना कोणी रक्षक सापडला नाही.
6.49.48
सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता ।
सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः ॥ ६.४९.४८ ॥
गांगेयाच्या (भीष्माच्या) बाणांनी पीडित झालेले युधिष्ठिराचे ते सैन्य, गोपतीच्या पांढऱ्या गाईला सिंहाने फाडल्याप्रमाणे छिन्नविच्छिन्न झाले.
6.49.49
हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते ।
हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत ॥ ६.४९.४९ ॥
सैन्य मारले गेले, विखुरून पळाले, उत्साहहीन होऊन चिरडले गेले, तेव्हा पांडव सैन्यात मोठा हाहाकार उडाला, हे भारता.
6.49.50
ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६.४९.५० ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म, सदैव मंडलाकार धनुष्य ओढून, विषारी सर्पांप्रमाणे प्रज्वलित टोकांचे बाण सोडू लागला.
6.49.51
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥ ६.४९.५१ ॥
बाणांनी सर्व दिशा एकाच मार्गाच्या करत, व्रतनिष्ठ राहून, प्रत्येक दिशेला लक्ष्य साधत त्याने पांडवांचे रथ पाडले, हे भारता.
6.49.52
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः ।
प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.४९.५२ ॥
तेव्हा सर्वत्र सैन्य भग्न व चिरडलेले झाले, आणि सूर्य मावळल्यावर काहीही ओळखता येईना.
6.49.53
भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे ।
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ६.४९.५३ ॥
महायुद्धात भीष्म उग्रपणे उसळून येताना पाहून पृथेच्या पुत्रांनी सैन्य माघारी वळवले, हे भरतश्रेष्ठा.