મહાભારત · અધ્યાય 6.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.5.1
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६.५.१ ॥
હે સંજય, નદીઓ, પર્વતો અને જનપદોનાં નામ, તથા જે બીજા લોકો ભૂમિ પર આશ્રિત છે તેમનાં નામ પણ કહો.
6.5.2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६.५.२ ॥
હે પ્રમાણજ્ઞ સંજય, મારી પૃથ્વીનો વિસ્તાર ચારે બાજુથી અને તેનાં વનો પણ સંપૂર્ણ રીતે કહો.
6.5.3
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६.५.३ ॥
હે મહારાજ, સંક્ષેપમાં આ પાંચ મહાભૂતો છે; જગતમાં સ્થિત સર્વ તેમના જેવા જ છે એમ મનીષીઓ કહે છે.
6.5.4
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६.५.४ ॥
પૃથ્વી, જળ, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ પણ; આ સર્વ ક્રમશઃ વધુ ગુણવાળાં છે; તેમાં પૃથ્વી મુખ્ય છે.
6.5.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ॥ ६.५.५ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — આ પૃથ્વીના ગુણો તત્ત્વજ્ઞ ઋષિઓએ કહ્યા છે.
6.5.6
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ॥ ६.५.६ ॥
હે રાજન, જળમાં ચાર ગુણ છે; તેમાં ગંધ હોતો નથી. શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ અગ્નિના ત્રણ ગુણ છે. વાયુમાં શબ્દ અને સ્પર્શ બે; આકાશમાં કેવળ શબ્દ જ છે.
6.5.7
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.५.७ ॥
હે રાજન્, આ પાંચ ગુણો પાંચ મહાભૂતોમાં છે; સર્વ લોકોમાં તેઓ વર્તે છે, જેમાં પ્રાણીઓ સ્થિત છે.
6.5.8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ॥ ६.५.८ ॥
તેઓ એકબીજાને પાર ન કરે અને સમતા થાય ત્યારે—ત્યારે જ.
6.5.9
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६.५.९ ॥
પરંતુ જ્યારે તેઓ એકબીજામાં વિષમતામાં પ્રવેશે, ત્યારે દેહધારીઓ દેહો સહિત અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે; બીજી રીતે નહીં.
6.5.10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६.५.१० ॥
ક્રમશઃ તેઓ નાશ પામે છે, ક્રમશઃ જન્મે છે; સર્વ અપરિમિત છે—આ જ તેમનું ઈશ્વરી રૂપ છે.
6.5.11
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६.५.११ ॥
ત્યાં-ત્યાં પાંચ મહાભૂતમય ધાતુઓ દેખાય છે; મનુષ્યો તર્કથી તેમને પ્રમાણ તરીકે કહે છે.
6.5.12
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६.५.१२ ॥
અચિન્ત્ય ભાવો છે; તેમને તર્કથી સિદ્ધ ન કરવા; પ્રકૃતિથી પર જે છે તે જ અચિન્ત્યનું લક્ષણ છે.
6.5.13
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६.५.१३ ॥
હે કુરુનંદન, હવે હું સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરીશ. હે મહારાજ, તે ગોળાકાર દ્વીપ ચક્રની જેમ સ્થિત છે.
6.5.14
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६.५.१४ ॥
તે નદીઓના જાળાથી ઢંકાયેલ છે; મેઘ જેવા પર્વતો, વિવિધ આકારનાં નગરો અને રમણીય જનપદોથી યુક્ત છે.
6.5.15
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६.५.१५ ॥
ફૂલ-ફળથી ભરેલાં વૃક્ષોથી તે ધનધાન્યથી સમૃદ્ધ છે; ખારો સમુદ્ર તેને ચારે બાજુથી ઘેરે છે.
6.5.16
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६.५.१६ ॥
જેમ માણસ અરીસામાં પોતાનું મુખ જુએ છે, તેમ સુદર્શન દ્વીપ ચંદ્રમંડળમાં દેખાય છે.
6.5.17
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ॥ ६.५.१७ ॥
તેનાથી બમણો પ્લક્ષ દ્વીપ; તેનાથી બમણો વિશાળ શાલ્મલિ દ્વીપ; તેનો બમણો પિપ્પલ દ્વીપ; તેનાથી બમણો વિશાળ કુશ દ્વીપ. તે સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત અને પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે.
6.5.18
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ॥ ६.५.१८ ॥
પછી અન્ય જળરાશિઓ જાણવી; બાકીનાં સંક્ષેપમાં કહેવાય છે. પછી બીજાનું વર્ણન થાય છે — આ સંક્ષેપમાં સાંભળો.