महाभारत · अध्याय 6.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.5.1
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६.५.१ ॥
हे संजया, नद्यांची, पर्वतांची, जनपदांची नावे आणि जे इतर भूमीवर आश्रित आहेत त्यांचीही नावे सांग.
6.5.2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६.५.२ ॥
हे प्रमाण जाणणाऱ्या संजया, माझ्या पृथ्वीचे विस्तारमान सर्व बाजूंनी आणि तिची अरण्येही पूर्णपणे सांग.
6.5.3
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६.५.३ ॥
हे महाराजा, थोडक्यात ही पाच महाभूते आहेत; जगात स्थित सर्व गोष्टी त्यांच्यासारख्याच आहेत असे ज्ञानी म्हणतात.
6.5.4
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६.५.४ ॥
पृथ्वी, आप, वायू, अग्नी आणि आकाश हीसुद्धा; हे सर्व उत्तरोत्तर अधिक गुणांचे आहेत; त्यांत पृथ्वी प्रधान आहे.
6.5.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ॥ ६.५.५ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध — हे पृथ्वीचे गुण तत्त्वज्ञ ऋषींनी सांगितले आहेत.
6.5.6
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ॥ ६.५.६ ॥
हे राजा, पाण्यात चार गुण आहेत, त्यात गंध नसतो. शब्द, स्पर्श आणि रूप हे अग्नीचे तीन गुण. वायूत शब्द व स्पर्श हे दोन; आकाशात केवळ शब्द.
6.5.7
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.५.७ ॥
हे राजा, हे पाच गुण पंचमहाभूतांमध्ये आहेत; सर्व लोकांमध्ये ते वर्तमान आहेत, ज्यांच्यात प्राणी प्रतिष्ठित आहेत.
6.5.8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ॥ ६.५.८ ॥
ते एकमेकांवर मात करीत नाहीत आणि साम्य होते, तेव्हा.
6.5.9
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६.५.९ ॥
परंतु ते एकमेकांत विषमतेत प्रवेश करतात तेव्हा देहधारी प्राणी देहांसह नाना रूपांनी प्रकट होतात; अन्यथा नाही.
6.5.10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६.५.१० ॥
क्रमाक्रमाने ते नष्ट होतात आणि क्रमाक्रमाने जन्मतात; सर्व अपरिमित आहे—हेच त्यांचे ईश्वरी रूप.
6.5.11
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६.५.११ ॥
इथे-तिथे पंचमहाभूतात्मक धातू दिसतात; मानव तर्काने त्यांना प्रमाण म्हणून सांगतात.
6.5.12
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६.५.१२ ॥
अचिन्त्य भाव आहेत; त्यांना तर्काने सिद्ध करू नये; प्रकृतीच्या पलीकडचे तेच अचिन्त्याचे लक्षण आहे.
6.5.13
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६.५.१३ ॥
हे कुरुनंदना, आता मी सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन करीन. हे महाराज, तो वर्तुळाकार द्वीप चक्राप्रमाणे वसलेला आहे.
6.5.14
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६.५.१४ ॥
ते नद्यांच्या जाळ्याने झाकलेले आहे; मेघांसारखे पर्वत, विविध आकारांची नगरे आणि रमणीय जनपदांनी ते युक्त आहे.
6.5.15
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६.५.१५ ॥
फुले व फळांनी युक्त वृक्षांनी ते धनधान्यसंपन्न आहे; लवणसमुद्र सर्व बाजूंनी त्याला वेढून आहे.
6.5.16
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६.५.१६ ॥
जसा माणूस आरशात आपले मुख पाहतो, तसा सुदर्शन द्वीप चंद्रमंडलात दिसतो.
6.5.17
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ॥ ६.५.१७ ॥
त्याच्या दुप्पट प्लक्ष द्वीप; त्याहून दुप्पट विशाल शाल्मली द्वीप; त्याचा दुप्पट पिप्पल द्वीप; त्याचा दुप्पट विशाल कुश द्वीप. तो सर्व औषधींनी युक्त व पर्वतांनी वेढलेला आहे.
6.5.18
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ॥ ६.५.१८ ॥
नंतर इतर जलाशय जाणावेत; उरलेले संक्षेपाने सांगितले जाते. मग आणखी एकाचे वर्णन होते — हे संक्षेपाने ऐका.