महाभारत · अध्याय 6.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.5.1
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६.५.१ ॥
हे संजय, नदियों, पर्वतों और जनपदों के नाम बताओ, तथा जो अन्य लोग भूमि पर आश्रित हैं (उनके नाम भी)।
6.5.2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६.५.२ ॥
हे प्रमाणों के ज्ञाता संजय, मेरी पृथ्वी का विस्तार सब ओर से और उसके वनों को भी पूर्ण रूप से बताओ।
6.5.3
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६.५.३ ॥
हे महाराज, संक्षेप में ये पाँच महाभूत हैं; जगत में स्थित सब (वस्तुएँ) इन्हीं के समान हैं, ऐसा मनीषी कहते हैं।
6.5.4
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६.५.४ ॥
पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि और आकाश भी; ये सब उत्तरोत्तर अधिक गुणों वाले हैं, उनमें पृथ्वी प्रधान है।
6.5.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ॥ ६.५.५ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गंध — पृथ्वी के ये गुण तत्त्वज्ञ ऋषियों ने कहे हैं।
6.5.6
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ॥ ६.५.६ ॥
हे राजन, जल में चार गुण हैं, उसमें गंध नहीं होती; शब्द, स्पर्श और रूप अग्नि के तीन गुण हैं; वायु में शब्द और स्पर्श दो गुण हैं, और आकाश में केवल शब्द ही है।
6.5.7
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.५.७ ॥
हे राजन्, ये पाँच गुण पाँच महाभूतों में रहते हैं, और सभी लोकों में विद्यमान हैं, जिनमें प्राणी प्रतिष्ठित हैं।
6.5.8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ॥ ६.५.८ ॥
जब वे परस्पर एक-दूसरे पर प्रभुत्व नहीं जमाते और साम्य होता है, तब (सृष्टि स्थिर रहती है)।
6.5.9
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६.५.९ ॥
परन्तु जब वे परस्पर विषमता में प्रवेश करते हैं, तब देहधारी प्राणी देहों के साथ नाना रूपों में प्रकट होते हैं, अन्यथा नहीं।
6.5.10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६.५.१० ॥
क्रमशः वे नष्ट होते हैं और क्रमशः उत्पन्न होते हैं; सभी अपरिमित हैं—यही इनका ईश्वरीय रूप है।
6.5.11
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६.५.११ ॥
यहाँ-वहाँ पाँच भूतों से बने तत्त्व दिखाई देते हैं; मनुष्य तर्क से उन्हें प्रमाण मानकर कहते हैं।
6.5.12
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६.५.१२ ॥
जो भाव अचिन्त्य हैं, उन्हें तर्क से सिद्ध नहीं करना चाहिए; जो प्रकृति से परे है, वही अचिन्त्य का लक्षण है।
6.5.13
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६.५.१३ ॥
हे कुरुनन्दन, अब मैं सुदर्शन द्वीप का वर्णन करूँगा। हे महाराज, वह गोलाकार द्वीप चक्र के समान स्थित है।
6.5.14
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६.५.१४ ॥
वह नदियों के जाल से ढका है, मेघों के समान पर्वतों से, विविध आकारों के सुंदर नगरों से और जनपदों से भी युक्त है।
6.5.15
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६.५.१५ ॥
वृक्षों से, जो फूलों और फलों से युक्त हैं, वह धन-धान्य से समृद्ध है; लवण-समुद्र उसे चारों ओर से घेरे हुए है।
6.5.16
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६.५.१६ ॥
जैसे मनुष्य दर्पण में अपना मुख देखता है, वैसे ही सुदर्शन द्वीप चन्द्रमण्डल में दिखाई देता है।
6.5.17
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ॥ ६.५.१७ ॥
फिर इससे दुगुना प्लक्ष द्वीप है, और उससे दुगुना विशाल शाल्मलि द्वीप है; उसका दुगुना पिप्पल द्वीप है, और उसका दुगुना विशाल कुश द्वीप है। वह सब औषधियों से युक्त और पर्वतों से घिरा है।
6.5.18
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ॥ ६.५.१८ ॥
फिर अन्य जल-समुद्र जानने चाहिए; शेष का संक्षेप कहा जाता है। फिर अन्य का वर्णन होता है—इसे संक्षेप में सुनो।