Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.5

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.5.1

नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६.५.१ ॥

हे संजय, नदियों, पर्वतों और जनपदों के नाम बताओ, तथा जो अन्य लोग भूमि पर आश्रित हैं (उनके नाम भी)।

6.5.2

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६.५.२ ॥

हे प्रमाणों के ज्ञाता संजय, मेरी पृथ्वी का विस्तार सब ओर से और उसके वनों को भी पूर्ण रूप से बताओ।

6.5.3

पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६.५.३ ॥

हे महाराज, संक्षेप में ये पाँच महाभूत हैं; जगत में स्थित सब (वस्तुएँ) इन्हीं के समान हैं, ऐसा मनीषी कहते हैं।

6.5.4

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६.५.४ ॥

पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि और आकाश भी; ये सब उत्तरोत्तर अधिक गुणों वाले हैं, उनमें पृथ्वी प्रधान है।

6.5.5

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ॥ ६.५.५ ॥

शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गंध — पृथ्वी के ये गुण तत्त्वज्ञ ऋषियों ने कहे हैं।

6.5.6

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ॥ ६.५.६ ॥

हे राजन, जल में चार गुण हैं, उसमें गंध नहीं होती; शब्द, स्पर्श और रूप अग्नि के तीन गुण हैं; वायु में शब्द और स्पर्श दो गुण हैं, और आकाश में केवल शब्द ही है।

6.5.7

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.५.७ ॥

हे राजन्, ये पाँच गुण पाँच महाभूतों में रहते हैं, और सभी लोकों में विद्यमान हैं, जिनमें प्राणी प्रतिष्ठित हैं।

6.5.8

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ॥ ६.५.८ ॥

जब वे परस्पर एक-दूसरे पर प्रभुत्व नहीं जमाते और साम्य होता है, तब (सृष्टि स्थिर रहती है)।

6.5.9

यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६.५.९ ॥

परन्तु जब वे परस्पर विषमता में प्रवेश करते हैं, तब देहधारी प्राणी देहों के साथ नाना रूपों में प्रकट होते हैं, अन्यथा नहीं।

6.5.10

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६.५.१० ॥

क्रमशः वे नष्ट होते हैं और क्रमशः उत्पन्न होते हैं; सभी अपरिमित हैं—यही इनका ईश्वरीय रूप है।

6.5.11

तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६.५.११ ॥

यहाँ-वहाँ पाँच भूतों से बने तत्त्व दिखाई देते हैं; मनुष्य तर्क से उन्हें प्रमाण मानकर कहते हैं।

6.5.12

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६.५.१२ ॥

जो भाव अचिन्त्य हैं, उन्हें तर्क से सिद्ध नहीं करना चाहिए; जो प्रकृति से परे है, वही अचिन्त्य का लक्षण है।

6.5.13

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६.५.१३ ॥

हे कुरुनन्दन, अब मैं सुदर्शन द्वीप का वर्णन करूँगा। हे महाराज, वह गोलाकार द्वीप चक्र के समान स्थित है।

6.5.14

नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६.५.१४ ॥

वह नदियों के जाल से ढका है, मेघों के समान पर्वतों से, विविध आकारों के सुंदर नगरों से और जनपदों से भी युक्त है।

6.5.15

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६.५.१५ ॥

वृक्षों से, जो फूलों और फलों से युक्त हैं, वह धन-धान्य से समृद्ध है; लवण-समुद्र उसे चारों ओर से घेरे हुए है।

6.5.16

यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६.५.१६ ॥

जैसे मनुष्य दर्पण में अपना मुख देखता है, वैसे ही सुदर्शन द्वीप चन्द्रमण्डल में दिखाई देता है।

6.5.17

द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ॥ ६.५.१७ ॥

फिर इससे दुगुना प्लक्ष द्वीप है, और उससे दुगुना विशाल शाल्मलि द्वीप है; उसका दुगुना पिप्पल द्वीप है, और उसका दुगुना विशाल कुश द्वीप है। वह सब औषधियों से युक्त और पर्वतों से घिरा है।

6.5.18

आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ॥ ६.५.१८ ॥

फिर अन्य जल-समुद्र जानने चाहिए; शेष का संक्षेप कहा जाता है। फिर अन्य का वर्णन होता है—इसे संक्षेप में सुनो।