ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.5.1
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६.५.१ ॥
ਹੇ ਸੰਜਯ, ਨਦੀਆਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦੱਸੋ।
6.5.2
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६.५.२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸੰਜਯ, ਮੇਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
6.5.3
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६.५.३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ; ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
6.5.4
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६.५.४ ॥
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ; ਇਹ ਸਭ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।
6.5.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ॥ ६.५.५ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਤੱਤਵੇਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
6.5.6
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ॥ ६.५.६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਛੋਹ ਦੋ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ।
6.5.7
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ॥ ६.५.७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਥਿਤ ਹਨ।
6.5.8
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ॥ ६.५.८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਹੋਵੇ—ਤਦ।
6.5.9
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६.५.९ ॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਖਮਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
6.5.10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६.५.१० ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਅਪਰਿਮਿਤ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰੀ ਰੂਪ ਹੈ।
6.5.11
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६.५.११ ॥
ਥਾਂ-ਥਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਧਾਤੂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
6.5.12
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६.५.१२ ॥
ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਭਾਵ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
6.5.13
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६.५.१३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਗੋਲ ਦੀਪ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।
6.5.14
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६.५.१४ ॥
ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਬਤਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
6.5.15
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६.५.१५ ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।
6.5.16
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६.५.१६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀਪ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
6.5.17
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ॥ ६.५.१७ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਪਲਕਸ਼ ਦੀਪ; ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੀਪ; ਉਸਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਪਿੱਪਲ ਦੀਪ; ਉਸਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੁਸ਼ ਦੀਪ। ਉਹ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
6.5.18
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ॥ ६.५.१८ ॥
ਫਿਰ ਹੋਰ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਜਾਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।