महाभारत · अध्याय 6.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.51.1
क्रौञ्चं दृष्ट्वा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव ।
रक्षमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा ॥ ६.५१.१ ॥
तब अपने पुत्र ने अभेद्य क्रौञ्च व्यूह को देखा, जिसकी रक्षा अमित तेजस्वी पार्थ (अर्जुन) कर रहे थे, जो अत्यन्त भयंकर था।
6.51.2
आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव ।
सौमदत्तिं विकर्णं च सोऽश्वत्थामानमेव च ॥ ६.५१.२ ॥
हे राजन्, आचार्य (द्रोण) के पास जाकर, कृप और शल्य के पास, सौमदत्ति (भूरिश्रवा) और विकर्ण के पास, और अश्वत्थामा के पास भी (वह गया)।
6.51.3
दुःशाकसनादीन्भ्रातॄंश्च सर्वनेव च भारत ।
अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान् ॥ ६.५१.३ ॥
हे भरतवंशी, दुःशासन आदि भाइयों और सभी को, तथा युद्ध के लिए एकत्रित हुए अन्य अनेक वीरों को (वह गया)।
6.51.4
प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ६.५१.४ ॥
समय पर आपके पुत्र ने उत्साह बढ़ाते हुए यह वचन कहा: "आप सभी अनेक प्रकार के शस्त्र धारण करने वाले और युद्ध में निपुण हैं।"
6.51.5
एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः ॥ ६.५१.५ ॥
आप सभी महारथी तो एक-एक करके भी पाण्डु-पुत्रों को उनकी सेना सहित युद्ध में मारने में समर्थ हैं, फिर संगठित होकर तो कहना ही क्या।
6.51.6
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तमिदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ ६.५१.६ ॥
भीष्म द्वारा रक्षित हमारी यह सेना अपर्याप्त है, और भीम द्वारा रक्षित इनकी यह सेना पर्याप्त है।
6.51.7
संस्थानाः शूरसेनाश्च वेत्रिकाः कुकुरास्तथा ।
आरोचकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा ॥ ६.५१.७ ॥
संस्थान, शूरसेन, वेत्रिक, कुकुर तथा आरोचक, त्रिगर्त, मद्रक और यवन भी (आए)।
6.51.8
शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च ।
विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः ॥ ६.५१.८ ॥
शत्रुंजय, दुःशासन तथा वीर विकर्ण के साथ, और नन्द-उपनन्द के साथ (वे भी आए)।
6.51.9
चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पारिभद्रकैः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः ॥ ६.५१.९ ॥
चित्रसेन के साथ, पारिभद्रकों के साथ मिलकर, सेना को आगे रखते हुए, वे भीष्म की ही रक्षा करें।
6.51.10
ततो भीष्मश्च द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिष ।
अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधकम् ॥ ६.५१.१० ॥
तब हे मान्य! भीष्म, द्रोण और आपके पुत्रों ने पाण्डवों को रोकने वाला महाव्यूह रचा।
6.51.11
भीष्मः सैन्येन महता समनन्तात्परिवारितः ।
ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सरराडिव ॥ ६.५१.११ ॥
महान सेना से चारों ओर घिरे भीष्म, सरराट् (समुद्र) की भाँति विशाल वाहिनी को खींचते हुए आगे बढ़े।
6.51.12
तमन्वायान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशांपते ॥ ६.५१.१२ ॥
हे विशांपते! उनके पीछे महाधनुर्धर, प्रतापी भारद्वाज (द्रोण) कुन्तलों, दशार्णों और मागधों के साथ चले।
6.51.13
विदमर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि ।
सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममहावशोभिनम् ॥ ६.५१.१३ ॥
विदर्भ, मेकल और कर्णप्रावरण देशों के सैनिक भी पूरी सेना के साथ मिलकर भीष्म की ओर बढ़े, जो महान युद्ध में शोभायमान थे।
6.51.14
गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः ।
शकुनिश्च स्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम् ॥ ६.५१.१४ ॥
गांधार, सिन्धु-सौवीर, शिबि और वसाति देश के योद्धा तथा शकुनि अपनी सेना के साथ युद्ध में शोभायमान भीष्म की ओर बढ़े।
6.51.15
ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः ।
अश्वातर्केर्विकर्णैश्च तथा चाम्बष्ठकोसलैः ॥ ६.५१.१५ ॥
तब राजा दुर्योधन अपने सभी भाइयों के साथ, अश्वातर्क, विकर्ण तथा अम्बष्ठ और कोसल सैनिकों के साथ आगे बढ़ा।
6.51.16
दरदैश्च शकैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ।
अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम् ॥ ६.५१.१६ ॥
दरद, शक, क्षुद्रक और मालव सैनिकों के साथ प्रसन्न होकर उन्होंने सौबलेय (शकुनि) की सेना की रक्षा की।
6.51.17
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिषः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन् ॥ ६.५१.१७ ॥
भूरिश्रवा, शल, शल्य, भगदत्त और मारिष तथा अवन्ती के विन्द-अनुविन्द ने बाईं ओर की रक्षा की।
6.51.18
सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च दक्षिणं पक्षमास्थिताः ॥ ६.५१.१८ ॥
सोमदत्त-पुत्र (भूरिश्रवा), सुशर्मा, काम्बोज सुदक्षिण, श्रुतायु और अच्युतायु दाहिने पक्ष में खड़े हुए।
6.51.19
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्टे व्यवस्थिताः ॥ ६.५१.१९ ॥
अश्वत्थामा, कृप और सात्वत कृतवर्मा भी एक विशाल सेना के साथ सेना के पिछले भाग में खड़े थे।
6.51.20
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः ।
केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ ६.५१.२० ॥
उस सेना के पीछे की रक्षा के लिए विभिन्न देशों के राजा नियुक्त थे, जैसे केतुमान, वसुदान और काश्य का पुत्र अभिभू।
6.51.21
ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांस्तथोन्नदन् ॥ ६.५१.२१ ॥
तब हे भरतवंशी, आपके सभी योद्धा हर्षित होकर युद्ध के लिए आनंद से शंख बजाने लगे और सिंह की भाँति गर्जना करने लगे।
6.51.22
तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ ६.५१.२२ ॥
उन हर्षित योद्धाओं की ध्वनि सुनकर वृद्ध कुरु-पितामह भीष्म ने ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया और प्रतापी होकर शंख बजाया।
6.51.23
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः ।
आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६.५१.२३ ॥
तब शंख, भेरी, पेशी और विविध आनक, दोनों पक्षों द्वारा बजाए गए, और वह ध्वनि अत्यंत तुमुल हो गई।
6.51.24
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ ॥ ६.५१.२४ ॥
तब श्वेत अश्वों से जुते हुए विशाल रथ पर खड़े दो श्रेष्ठ शंखों वाले योद्धाओं ने, जो स्वर्ण और रत्नों से सुसज्जित थे, शंख बजाए।
6.51.25
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ६.५१.२५ ॥
हृषीकेश ने पाञ्चजन्य, धनंजय ने देवदत्त, और भयंकर कर्म करने वाले वृकोदर ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।
6.51.26
अन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ ६.५१.२६ ॥
राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अनन्तविजय, और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक बजाए।
6.51.27
काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ ६.५१.२७ ॥
काशिराज, शैब्य, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट और महारथी सात्यकि भी।
6.51.28
पाञ्चाल्याश्च महेष्वासा द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
सर्वे दध्युर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ६.५१.२८ ॥
पाञ्चाल के महाधनुर्धर और द्रौपदी के पाँचों पुत्र, सबने महाशंख बजाए और सिंहनाद किए।
6.51.29
स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ ६.५१.२९ ॥
वीरों द्वारा बजाया गया वह अत्यंत महान घोष तुमुल बनकर आकाश और पृथ्वी को गुँजाने लगा।
6.51.30
एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः ।
पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ॥ ६.५१.३० ॥
इस प्रकार हे महाराज, प्रसन्न कौरव और पाण्डव फिर युद्ध के लिए एक-दूसरे को तपाते हुए आमने-सामने आ गए।