महाभारत · अध्याय 6.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.52.1
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च ।
कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ ६.५२.१ ॥
अशा प्रकारे माझे आणि इतरांचे सैन्य व्यूहात उभे राहिले असता, प्रहार करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ वीरांनी कसे युद्ध केले?
6.52.2
तथा व्यूढेष्वनीकेषु सन्नद्धरुचिरध्वजाः ।
तावकाः पाण्डवैः सार्धं यथाऽयुध्यन्त तच्छृणु।
अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम् ॥ ६.५२.२ ॥
त्याच प्रकारे सैन्ये व्यूहात उभी राहिली असता, चिलखत धारण केलेले आणि सुंदर ध्वज असलेले आपले वीर पांडवांशी कसे लढले ते ऐका. सागरासारखे अपार सैन्य पाहून—
6.52.3
तेषां मध्ये स्थितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युद्ध्यध्वमिति दंशिताः ॥ ६.५२.३ ॥
हे राजा, त्यांच्या मध्ये उभा असलेला आपला पुत्र दुर्योधन, चिलखत घातलेल्या आपल्या सर्व वीरांना म्हणाला, "युद्ध करा."
6.52.4
ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ६.५२.४ ॥
त्या सर्वांनी क्रूर निश्चय धरून, प्राणाची आसक्ती सोडून, उंच ध्वज फडकवत पांडवांवर चाल केली.
6.52.5
ततो युद्धं समभवत्तुमुलं रोमहर्षणम् ।
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥ ६.५२.५ ॥
तेव्हा अंगावर काटा आणणारे घोर युद्ध सुरू झाले; आपले आणि शत्रूंचे रथ व हत्ती एकमेकांत मिसळले.
6.52.6
मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजिताःक ।
सन्निपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च ॥ ६.५२.६ ॥
रथींनी सोडलेले सोनेरी पिसांचे, चांगले धारदार, न बोथट झालेल्या टोकांचे बाण हत्ती आणि घोड्यांवर येऊन कोसळले.
6.52.7
तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः ।
अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः ॥ ६.५२.७ ॥
याप्रमाणे युद्ध सुरू झाले असता, धनुष्य उचलून कवचधारी महाबाहू भीष्म, भयंकर पराक्रमी, पुढे सरसावले.
6.52.8
सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे ।
कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ ६.५२.८ ॥
सौभद्र (अभिमन्यू), भीमसेन, महारथी सात्यकी, कैकेय, विराट आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न यांच्याकडे (भीष्म चालून गेले).
6.52.9
एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभिभूः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥ ६.५२.९ ॥
या नरवीरांमध्ये आणि चेदी-मत्स्यांमध्ये अजेय असलेल्या वृद्ध कुरुपितामहांनी बाणांचा वर्षाव केला.
6.52.10
अभिद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥ ६.५२.१० ॥
तेव्हा त्या वीरांच्या संगमात व्यूह भंगला; सर्व सैन्यांमध्ये मोठा गोंधळ उडाला.
6.52.11
सादिनो ध्वजिनश्चैव हतप्रवरवाजिनः ।
विप्रद्रुतरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ६.५२.११ ॥
घोडेस्वार आणि ध्वजधारी योद्धे, ज्यांचे उत्तम घोडे मारले गेले आणि ज्यांच्या रथसेना विखुरून पळाल्या, असे पांडव त्या स्थितीला आले.
6.52.12
अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः ॥ ६.५२.१२ ॥
पण नरव्याघ्र अर्जुनाने महारथी भीष्मांना पाहून क्रुद्ध होऊन वार्ष्णेयाला (कृष्णाला) म्हटले, "जिथे पितामह आहेत तिथे चला."
6.52.13
एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् ।
नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥ ६.५२.१३ ॥
हे वार्ष्णेया, अत्यंत संतप्त झालेले हे भीष्म दुर्योधनाच्या हितासाठी तत्पर होऊन माझ्या सैन्याचा निश्चितपणे नाश करतील.
6.52.14
एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन ।
धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः ॥ ६.५२.१४ ॥
हे जनार्दना, हे द्रोण, कृप, शल्य, विकर्ण; दुर्योधनाला पुढे ठेवून धृतराष्ट्राचे पुत्रही एकत्र आहेत.
6.52.15
पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना ।
सोऽहं भीष्मं वधिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन ॥ ६.५२.१५ ॥
दृढधन्वा रक्षण करत असता ते पांचालांना ठार मारतील; म्हणून हे जनार्दना, सैन्याच्या हितासाठी मी भीष्मांचा वध करीन.
6.52.16
तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजय ।
एष त्वां प्रापयिष्यामि पितामहरथं प्रति ॥ ६.५२.१६ ॥
वासुदेव त्याला म्हणाले, 'हे धनंजया, सज्ज हो; हा मी तुला पितामहांच्या रथाकडे नेईन.'
6.52.17
एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम् ।
प्रापयामास भीष्मस्य रथं प्रति जनेश्वर ॥ ६.५२.१७ ॥
असे बोलून, हे जनेश्वरा, शौरींनी त्या जगप्रसिद्ध रथाला भीष्मांच्या रथाकडे नेले.
6.52.18
चलद्बहुपातकेन बलाकावर्णवाजिना ।
समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना ॥ ६.५२.१८ ॥
फडफडणाऱ्या अनेक पताकांनी, बगळ्यांच्या रंगाच्या घोड्यांनी, उंच फडकणाऱ्या अत्यंत भयंकर गर्जणाऱ्या वानरध्वजाने युक्त.
6.52.19
महता मेघनादेन रथेनामिततेजसा ।
विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः ॥ ६.५२.१९ ॥
अमित तेजस्वी पाण्डव (अर्जुन) मेघगर्जनासारख्या महान रथाने कौरवसेना आणि शूरसेनांचा संहार करीत होता.
6.52.20
प्रायाच्छरणदः शीघ्रं सुहृदां हर्षवर्धनः ।
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ ६.५२.२० ॥
शरण देणारा व मित्रांचा हर्ष वाढवणारा (कृष्ण) वेगाने पुढे गेला; वेगाने धावून येणाऱ्या त्याच्याकडे, मदाने भरलेल्या हत्तीप्रमाणे.
6.52.21
त्रसयनतं रणे शूरान्मर्दयन्तं च सायकैः ।
सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः ।
सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम् ॥ ६.५२.२१ ॥
रणांगणात शूरांना भीतीने व बाणांनी चिरडत चाललेल्या त्याच्यासमोर, सैंधव-प्रमुख, प्राच्य, सौवीर व केकय वीरांनी संरक्षित शंतनुपुत्र भीष्म अचानक पुढे आले.
6.52.22
को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात् ।
द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथी संयातुमर्हति ॥ ६.५२.२२ ॥
गांडीवधारी (अर्जुन) याच्याशी कुरु-पितामह (भीष्म) वगळता कोणता रथी युद्ध करण्यास समर्थ आहे, किंवा द्रोण व कर्ण यांच्याशिवाय?
6.52.23
ततो भीष्मो महाराज सर्वलोकमहारथः ।
अर्जुनं सप्ततसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत् ॥ ६.५२.२३ ॥
तेव्हा, हे महाराज, सर्वलोकमहारथी भीष्माने अर्जुनाला सत्तर-सत्तर (म्हणजे चारशे नव्वद) नाराच बाणांनी झाकून टाकले.
6.52.24
द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः ।
दुर्योधनश्रतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः ॥ ६.५२.२४ ॥
द्रोणाने पंचवीस, कृपाने पन्नास, दुर्योधनाने चौसष्ट आणि शल्याने नऊ बाणांनी (अर्जुनावर प्रहार केला).
6.52.25
सैन्धवो नवभिश्चैव शकुनिश्चापि पञ्चभिः ।
विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम् ॥ ६.५२.२५ ॥
सैंधवाने नऊ, शकुनीने पाच आणि विकर्णाने दहा भल्लांनी, हे राजा, पांडवाला विद्ध केले.
6.52.26
स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः ।
न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः ॥ ६.५२.२६ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी सर्व बाजूंनी विद्ध झालेला तो महाधनुर्धर महाबाहू व्यथित झाला नाही, जणू पर्वत फुटत आहे.
6.52.27
स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः ॥ ६.५२.२७ ॥
त्या नरव्याघ्राने भीष्माला पंचवीस, कृपाला नऊ, द्रोणाला साठ आणि विकर्णाला तीन बाणांनी विद्ध केले.
6.52.28
शल्यं चैव त्रिभिर्बाणै राजानं चैव पञ्चभिः ।
प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ ॥ ६.५२.२८ ॥
शल्याला तीन बाणांनी आणि राजाला पाच बाणांनी अमेयात्मा किरीटीने प्रत्युत्तर देऊन विद्ध केले, हे भरतर्षभ.
6.52.29
तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च परिवव्रुर्धनंजयम् ॥ ६.५२.२९ ॥
त्या धनंजयाला सात्यकी, विराट, धृष्टद्युम्न, पार्षत, सौभद्र आणि द्रौपदीचे पुत्र यांनी वेढले.
6.52.30
ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् ।
अभ्यवर्तत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः ॥ ६.५२.३० ॥
मग गांगेयाच्या (भीष्माच्या) प्रिय असलेल्या महाधनुर्धर द्रोणाकडे सोमकांसह संयुक्त झालेला पांचाल्य पुढे सरसावला.
6.52.31
भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो राजन्विव्याध पाण्डवम् ।
अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त पाण्डवाः ॥ ६.५२.३१ ॥
रथी वीरांमध्ये श्रेष्ठ भीष्मांनी, हे राजा, पांडवाला ऐंशी तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले; तेव्हा पांडव आक्रोश करू लागले.
6.52.32
तेषां तु निनदं श्रुत्वा सहितानां प्रहृष्टवत् ।
प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहः प्रतापवान् ॥ ६.५२.३२ ॥
त्यांची गर्जना ऐकून, जणू आनंदित होऊन, पराक्रमी नरसिंह एकत्र जमलेल्यांच्या मध्यभागी शिरला.
6.52.33
तेषां महारथानां स मध्यं प्राप्य धनंजयः ।
चिक्रीड धनुषा राजँल्लक्षं कृत्वा महारथान् ॥ ६.५२.३३ ॥
त्या महारथींच्या मध्यभागी पोहोचलेला धनंजय, हे राजा, महारथींनाच लक्ष्य करून धनुष्याने खेळू लागला.
6.52.34
क्षत्रियाणां शिरांस्युग्रैः कृन्तञ्शस्त्रैर्महारथः ।
शून्यान्कृत्वा रथोपस्थान्व्यचरत्फल्गुनस्तदा । ॥ ६.५२.३४ ॥
क्षत्रियांची डोकी भयंकर शस्त्रांनी छाटत, रथांचे आसन रिकामे करत, तेव्हा तो महारथी फाल्गुन फिरू लागला.
6.52.35
ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः ।
पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे ॥ ६.५२.३५ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन, जनेश्वर, युद्धात पार्थाकडून आपले सैन्य पीडले जात असल्याचे पाहून भीष्मांना म्हणाला.
6.52.36
एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली ।
यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति।
त्वयि जीवति गाङ्गेय द्रोणे च रथिनां वरे ॥ ६.५२.३६ ॥
कृष्णासह असलेला हा बलवान पांडुपुत्र आमच्या लढणाऱ्या सर्व सैन्यांचे मूळच तोडत आहे. हे गांगेया, तू जिवंत असताना आणि रथींमध्ये श्रेष्ठ द्रोणही असताना—
6.52.37
त्वत्कृते चैव कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो विशांपते ।
न युध्यति रणे पार्थान्हितकामः सदा मम।
स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः ॥ ६.५२.३७ ॥
तुमच्यामुळेच कर्णानेही शस्त्रे खाली ठेवली आहेत, हे राजा. माझे हित इच्छून तो रणात पांडवांशी सदैव लढत नाही. म्हणून हे गांगेया, फल्गुन (अर्जुन) मारला जाईल असे कर.
6.52.38
एवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
धिक् क्षात्रं धर्ममित्युक्त्वा प्रायात्पार्थं रथं प्रति ॥ ६.५२.३८ ॥
असे सांगितले गेल्यावर, हे राजा, तुमचे पिता देवव्रत 'क्षात्रधर्माला धिक्कार' असे म्हणून पार्थाच्या रथाकडे गेले.
6.52.39
उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च मारिषत ॥ ६.५२.३९ ॥
हे राजा, पांढऱ्या घोड्यांचे ते दोघे भिडलेले पाहून राजांनी मोठे सिंहनाद केले; हे मारिष, शंख फुंकले.
6.52.40
द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः ।
परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष ॥ ६.५२.४० ॥
द्रोणपुत्र, दुर्योधन आणि तुमचा मुलगा विकर्ण, हे मारिष, रणात भीष्मांना वेढून युद्धासाठी उभे राहिले.
6.52.41
तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.५२.४१ ॥
तसेच सर्व पांडव धनंजयाला (अर्जुनाला) वेढून महायुद्धासाठी उभे राहिले; मग युद्ध सुरू झाले.
6.52.42
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्च्छन्नवभिः शरैः ।
तमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मभेदिभिः ॥ ६.५२.४२ ॥
गांगेय (भीष्म) यांनी रणात पार्थाला नऊ बाणांनी घायाळ केले; अर्जुनाने मर्मभेदी दहा बाणांनी त्यांना प्रत्युत्तर दिले.
6.52.43
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः ॥ ६.५२.४३ ॥
तेव्हा समरश्लाघी पांडुपुत्र अर्जुनाने सुप्रयुक्त सहस्र बाणांनी भीष्माच्या दिशा रोखल्या.
6.52.44
शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन मारिष ।
वारयामास पार्थस्य भीष्मः शान्तनवस्तदा ॥ ६.५२.४४ ॥
हे मारिष, तेव्हा शंतनुपुत्र भीष्मांनी त्या शरजालाला स्वतःच्या शरजालाने रोखले.
6.52.45
उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ ।
निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ ६.५२.४५ ॥
दोघेही अत्यंत हर्षित, युद्धात आनंद घेणारे, प्रत्युत्तर इच्छिणारे होऊन समानपणे लढले.
6.52.46
भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि शङ्घशः ।
शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैःक ॥ ६.५२.४६ ॥
भीष्मांच्या धनुष्यातून सुटलेली शरजाले शेकडोंनी अर्जुनाच्या बाणांनी तुटून पडताना दिसली.
6.52.47
तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि सर्वशः ।
गाङ्गेयशरनुन्नानि प्रापतन्त महीतले ॥ ६.५२.४७ ॥
तसेच अर्जुनाने सोडलेली शरजाले सर्वत्र गांगेयाच्या बाणांनी आदळून भूमीवर कोसळली.
6.52.48
अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैः ।
भीष्मोपि समरे पार्थं विव्याध निशितैः शरैः । ॥ ६.५२.४८ ॥
अर्जुनाने पंचवीस तीक्ष्ण बाणांनी भीष्मांना आघात केला; भीष्मांनीही युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी पार्थाला विंधले.
6.52.49
अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ ।
रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिन्दमौ ॥ ६.५२.४९ ॥
एकमेकांचे घोडे विंधून, अतिबलवान ध्वज आणि रथिकांची रथचक्रे घेऊन ते दोन्ही शत्रुदमन वीर खेळल्यासारखे करू लागले.
6.52.50
ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः ।
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ६.५२.५० ॥
तेव्हा हे महाराज, क्रुद्ध झालेले भीष्म, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ, यांनी वासुदेवाला तीन बाणांनी छातीच्या मध्यभागी प्रहार केला.
6.52.51
भीष्मचापच्युतैस्तैस्तु निर्विद्धो मधुसूदनः ।
विरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः ॥ ६.५२.५१ ॥
भीष्मांच्या धनुष्यातून सुटलेल्या त्याच बाणांनी विद्ध झालेले मधुसूदन, हे राजा, रणांगणात फुललेल्या पळसाच्या झाडासारखे शोभू लागले.
6.52.52
ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम् ।
सारथिं कुरुवृद्धस्य निर्बिभेद शितैः शरैः ॥ ६.५२.५२ ॥
तेव्हा अर्जुन अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि माधवाला विद्ध झालेले पाहून, कुरुवृद्धाच्या (भीष्माच्या) सारथ्याला तीक्ष्ण बाणांनी भेदले.
6.52.53
यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति ।
न शक्नुतां तदाऽन्योन्यमभिसन्धातुमाहवे ॥ ६.५२.५३ ॥
ते दोन्ही वीर एकमेकांचा वध करण्यासाठी प्रयत्न करीत होते, परंतु युद्धात त्या वेळी एकमेकांना लक्ष्य करून आघात करू शकले नाहीत.
6.52.54
तौ मण्डलानि चित्राणि गतत्प्रत्यागतानि च ।
अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात् ॥ ६.५२.५४ ॥
त्या दोघांनी सारथ्यांच्या कौशल्याने आणि चपळाईने, पुढे-मागे फिरणाऱ्या अद्भुत मंडल-गती अनेक प्रकारे दाखवल्या.
6.52.55
अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ परस्परम् ।
राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः ॥ ६.५२.५५ ॥
प्रहारांमध्ये संधी शोधत ते दोघे एकमेकांवर लक्ष ठेवून होते. राजा, मधल्या मार्गावर उभे राहून ते वारंवार स्थिर राहिले.
6.52.56
उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं च चक्रतुः ।
तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥ ६.५२.५६ ॥
दोघांनी सिंहगर्जनेत मिसळलेला शंखध्वनी केला. तसेच त्या दोन महारथींनी धनुष्याचाही टणत्कार केला.
6.52.57
तयोः शङ्खनिनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
दारिता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च ॥ ६.५२.५७ ॥
त्यांच्या शंखनादाने आणि रथचक्रांच्या गर्जनेने पृथ्वी अचानक फाटल्यासारखी थरथरली आणि निनादली.
6.52.58
नोभयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभ ।
बलिनौ युद्धदुर्धर्षावन्योन्यसदृशावुभौ ॥ ६.५२.५८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्या दोघांमध्ये कोणताही फरक दिसला नाही. दोघे बलवान, युद्धात अजिंक्य आणि एकमेकांसारखे होते.
6.52.59
चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः ।
तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरेक ॥ ६.५२.५९ ॥
तेथे कौरवांनी केवळ चिन्हावरूनच भीष्मांना ओळखले. तसेच पांडुपुत्रांनी केवळ चिन्हावरूनच पार्थाला (अर्जुनाला) ओळखले.
6.52.60
तयोर्नृवरयोर्दृष्ट्वा तादृशं तं पराक्रमम् ।
विस्कमयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारतसंयुगे ॥ ६.५२.६० ॥
त्या दोन नरश्रेष्ठांचा तसा पराक्रम पाहून भारतयुद्धात सर्व प्राणी आश्चर्यचकित झाले.
6.52.61
न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत ।
धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित् ॥ ६.५२.६१ ॥
हे भारता, युद्धात त्या दोघांमध्ये कोणीही कोणतीही उणीव (दोषाची संधी) पाहिली नाही; धर्मात स्थिर असलेल्या माणसात जसे कुठेही पाप नसते तसे.
6.52.62
उभौ च शरजालेन तावदृश्यो बभूवतुः ।
प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे ॥ ६.५२.६२ ॥
युद्धात दोघेही बाणांच्या जाळ्याने झाकले जाऊन अदृश्य झाले; मग लगेच दोघेही पुन्हा दिसू लागले.
6.52.63
तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्चर्षिभिः सह ।
अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥ ६.५२.६३ ॥
तेथे देव, गंधर्व, चारण ऋषींसह त्या दोघांचा पराक्रम पाहून एकमेकांशी बोलू लागले.
6.52.64
न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ कथंचन ।
सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि महारथौ ॥ ६.५२.६४ ॥
युद्धात संतापलेल्या या दोन महारथींना कोणत्याही प्रकारे जिंकता येणार नाही, देव, असुर, गंधर्व आणि सर्व लोकांसह जरी ते एकत्र आले तरी.
6.52.65
आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम् ।
नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन ॥ ६.५२.६५ ॥
जगात हे युद्ध एक आश्चर्य आहे, अत्यंत अद्भुत; अशी युद्धे पुन्हा कधीही होणार नाहीत.
6.52.66
न हि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता ।
सधनुः सरथः साश्वः प्रवपन्सायकान्रणे ॥ ६.५२.६६ ॥
युद्धात बुद्धिमान पार्थ (अर्जुन) याच्याकडून भीष्माला जिंकता येत नाही; धनुष्य, रथ व घोड्यांसह युद्धात बाण वर्षाव करत असताना.
6.52.67
तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम् ।
न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम् ॥ ६.५२.६७ ॥
तसेच युद्धात देवांनाही जिंकता न येणाऱ्या पांडवाला, धनुर्धराला, भीष्म रणात जिंकण्याचे धाडस करणार नाहीत.
6.52.68
आलोकादपि युद्धं हि सममेतद्भविष्यति ।
इति स्म वाचोऽश्रूयन्त प्रोच्चरन्त्यकस्ततस्ततः।
गाङ्गेयार्जुनयोः सङ्ख्ये स्तवयुक्ता विशांपते ॥ ६.५२.६८ ॥
"हे युद्ध केवळ पाहण्यानेही समान होईल" असे शब्द ऐकू येत होते; इकडे-तिकडे मोठ्याने ओरडत. हे राजा, गांगेय आणि अर्जुन यांच्या युद्धात स्तुतींनी भरलेले शब्द होते.
6.52.69
त्वदीयास्तु तदा योधाः पाण्डवेयाश्च भारत ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र समागमे ॥ ६.५२.६९ ॥
हे भारता, तेव्हा तुमचे योद्धे आणि पांडवांचे योद्धे त्या संगमात युद्धात एकमेकांना मारू लागले.
6.52.70
शितधारैस्तथा स्वङ्गैर्विमलैश्च परश्वधैः ।
शरैरन्यैश्च बहुभिः सस्त्रैर्नानाविधैरपि ॥ ६.५२.७० ॥
धारदार, उत्तम तलवारी, निर्मळ परशू, बाण आणि इतर अनेक प्रकारच्या शस्त्रांनी.
6.52.71
उभयोः सेनयोः शूरा न्यकृन्तन्त परस्परम् ।
वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणे।
द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः ॥ ६.५२.७१ ॥
दोन्ही सैन्यांचे शूर एकमेकांना कापू लागले. त्या भयानक, अतिदारुण युद्धात, हे राजा, द्रोण आणि पांचाल्य यांच्यात मोठी चकमक झाली.