Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.53

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.53.1

कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः ।
उभौ समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.५३.१ ॥

संजय, महाधनुर्धर द्रोण और पांचाल-पुत्र पार्षत (धृष्टद्युम्न), दोनों युद्ध के लिए तत्पर होकर कैसे भिड़े? वह मुझे बताओ।

6.53.2

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादिति मे मतिः ।
यत्र शान्तनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम् ॥ ६.५३.२ ॥

मेरी मति यही है कि भाग्य ही पुरुषार्थ से श्रेष्ठ है, क्योंकि जहाँ शान्तनु-पुत्र भीष्म युद्ध में पाण्डव को पार न कर सके।

6.53.3

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान् ।
स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्सञ्जयौजसा ॥ ६.५३.३ ॥

भीष्म तो युद्ध में क्रोधित होकर चर-अचर सब लोकों का संहार कर सकते हैं। संजय, वे अपने पराक्रम से युद्ध में पाण्डव को कैसे पार न कर सके?

6.53.4

श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम् ।
न शक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ॥ ६.५३.४ ॥

राजन्, स्थिर होकर सुनो। यह युद्ध अत्यन्त भयंकर है। पाण्डवों को देवता भी इन्द्र सहित नहीं जीत सकते।

6.53.5

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमविध्यत ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ॥ ६.५३.५ ॥

द्रोण ने तीखे बाणों से धृष्टद्युम्न को बींध दिया, और उसके सारथि को भल्ल बाण से रथ के आसन से गिरा दिया।

6.53.6

तथाऽस्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ।
पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष ॥ ६.५३.६ ॥

उसी प्रकार, हे आर्य, क्रोधित होकर उसने धृष्टद्युम्न के चारों घोड़ों को चार उत्तम बाणों से पीड़ित किया।

6.53.7

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः ।
विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.५३.७ ॥

तब धृष्टद्युम्न ने हँसते हुए उस वीर ने नब्बे तीखे बाणों से द्रोण को बींध दिया और कहा, "ठहरो, ठहरो!"

6.53.8

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान् ।
शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम् ॥ ६.५३.८ ॥

तब फिर अमित आत्मा वाले, प्रतापी भारद्वाज (द्रोण) ने क्रोधित धृष्टद्युम्न को बाणों से ढक दिया।

6.53.9

आददे च शरं घोरं पार्षतान्तचिकीर्षकया ।
शक्राशनिसमस्पर्शं कालदण्डमिवापरम् ॥ ६.५३.९ ॥

और द्रोण ने पार्षत का अंत करने की इच्छा से एक भयंकर बाण उठाया, जो इंद्र के वज्र के समान स्पर्श वाला था, मानो दूसरा कालदण्ड हो।

6.53.10

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्येषु भारत ।
तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे ॥ ६.५३.१० ॥

हे भरत-वंशज! भारद्वाज (द्रोण) द्वारा युद्ध में उस बाण को चढ़ाया गया देखकर सभी सेनाओं में एक महान हाहाकार मच गया।

6.53.11

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम् ।
यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ६.५३.११ ॥

वहाँ हमने धृष्टद्युम्न के पौरुष का अद्भुत दृश्य देखा कि वह वीर अकेला ही युद्ध में पर्वत की तरह अचल खड़ा रहा।

6.53.12

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः ।
चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह ॥ ६.५३.१२ ॥

उस जलते हुए भयंकर बाण को, जो उसकी मृत्यु बनकर आ रहा था, उसने काट दिया और भारद्वाज पर बाणों की वर्षा छोड़ दी।

6.53.13

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ॥ ६.५३.१३ ॥

तब पाञ्चाल और पाण्डव सभी धृष्टद्युम्न का वह अत्यन्त दुष्कर कर्म देखकर जयघोष करने लगे।

6.53.14

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम् ।
द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी ॥ ६.५३.१४ ॥

तब द्रोण का वध चाहने वाले उस पराक्रमी ने स्वर्ण और वैडूर्य से सजी, अत्यन्त वेगवान शक्ति (भाला) चलाई।

6.53.15

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषिताम् ।
त्रिधा चिच्छेद समरे भारद्वाजो हसन्निव ॥ ६.५३.१५ ॥

युद्ध में अचानक झपटती हुई उस स्वर्णभूषित शक्ति को भारद्वाज (द्रोण) ने मानो हँसते हुए तीन टुकड़ों में काट डाला।

6.53.16

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतपवान् ।
ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वरः ॥ ६.५३.१६ ॥

शक्ति को नष्ट हुई देखकर प्रतापी धृष्टद्युम्न, हे जनेश्वर, द्रोण पर बाणों की वर्षा करने लगे।

6.53.17

शरवर्षं ततस्तत्तु सन्निवार्य महायशाः ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ६.५३.१७ ॥

तब उस बाण-वर्षा को पूरी तरह रोककर महायशस्वी द्रोण ने द्रुपद-पुत्र के धनुष को मध्य से काट डाला।

6.53.18

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वी महायशाः ।
द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली ॥ ६.५३.१८ ॥

धनुष कट जाने पर उस महायशस्वी और बलशाली ने युद्ध में गिरिसार (लोहे) से बनी भारी गदा द्रोण की ओर फेंकी।

6.53.19

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया ।
तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् ॥ ६.५३.१९ ॥

वह गदा वेग से छोड़ी गई, द्रोण को मारने की इच्छा से आगे बढ़ी। वहाँ हमने भारद्वाज (द्रोण) के पौरुष का अद्भुत दृश्य देखा।

6.53.20

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम् ।
व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षतम् ॥ ६.५३.२० ॥

फुर्ती से उन्होंने सोने से सजी उस गदा को दूर हटा दिया। उस गदा को हटाकर उन्होंने पार्षत (धृष्टद्युम्न) की ओर उसे फेंका।

6.53.21

भल्लान्सुनिशितान्पीतातान्रुक्मपुङ्खान्सुदारुणान् ।
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥ ६.५३.२१ ॥

सुनहरे पंखों वाले, अत्यंत तीखे और भयानक पीले भल्ल बाणों ने उसका कवच भेदकर युद्ध में रक्त पी लिया।

6.53.22

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महारथः ।
द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६.५३.२२ ॥

फिर धृष्टद्युम्न नामक महारथी ने दूसरा धनुष उठाकर युद्ध में पराक्रम के साथ आगे बढ़कर द्रोण को पाँच बाणों से बींध दिया।

6.53.23

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ ।
वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.५३.२३ ॥

रक्त से लथपथ वे दोनों नरश्रेष्ठ, हे राजन, वसंत ऋतु में खिले हुए पलाश वृक्षों की भाँति सुशोभित हो उठे।

6.53.24

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ६.५३.२४ ॥

हे राजन, तब क्रोधित होकर द्रोण ने सेना के अग्रभाग में पराक्रम के साथ आगे बढ़कर द्रुपद के पुत्र का धनुष फिर काट डाला।

6.53.25

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम् ॥ ६.५३.२५ ॥

तब उसका धनुष कट जाने पर अमेय आत्मा वाले (द्रोण) ने झुके हुए जोड़ों वाले बाणों से उसे ऐसे ढक दिया जैसे मेघ पर्वत को वर्षा से ढक देता है।

6.53.26

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीजादपातयत् ।
अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ॥ ६.५३.२६ ॥

उसके सारथी को भी भल्ल बाण से रथ के आसन से गिरा दिया। फिर उसके चारों घोड़ों को चार तीखे बाणों से (मार गिराया)।

6.53.27

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च ।
ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत् ॥ ६.५३.२७ ॥

युद्ध में (उसे) गिरा दिया और सिंह के समान गर्जना की। फिर एक और भल्ल बाण से उसके हाथ से धनुष काट डाला।

6.53.28

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवारोहत्स्व्यापयन्पौरुषं महत् ॥ ६.५३.२८ ॥

धनुष कट जाने, रथ, घोड़े और सारथी के मारे जाने पर वह गदा हाथ में लिए (रथ से) उतर पड़ा, अपने महान पौरुष को बनाए रखते हुए।

6.53.29

तामस्य विशिस्वैस्तूर्णं पातयामास भारत ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.५३.२९ ॥

हे भारत! उसने शीघ्र ही तीखे बाणों से उसकी (गदा) गिरा दी। रथ से न उतरे हुए (मनुष्य) के लिए यह अद्भुत-सा प्रतीत हुआ।

6.53.30

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत् ।
खङ्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली ॥ ६.५३.३० ॥

तब उस बलवान, सुंदर भुजाओं वाले (वीर) ने विशाल ढाल, शतचन्द्र से अलंकृत और दीप्तिमान, तथा विशाल दिव्य खड्ग उठा लिया।

6.53.31

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधाकाङ्क्षया ।
आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम् ॥ ६.५३.३१ ॥

द्रोण के वध की इच्छा से वह वेग से उस पर टूट पड़ा, जैसे मांस का अभिलाषी सिंह वन में मदमत्त हाथी पर झपटता है।

6.53.32

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् ।
लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत ॥ ६.५३.३२ ॥

वहाँ हमने भारद्वाज (द्रोण) के पराक्रम, फुर्ती, अस्त्रों के प्रयोग और भुजाओं के बल का अद्भुत रूप देखा, हे भरतवंशी।

6.53.33

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम् ।
न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे ॥ ६.५३.३३ ॥

क्योंकि उन्होंने बाणों की वर्षा से पार्षत (धृष्टद्युम्न) को रोक दिया था, इसलिए बलवान होते हुए भी वह युद्ध में आगे नहीं बढ़ सका।

6.53.34

निवारितस्तु द्रोणेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
न्यावारयच्छरौघांस्तांश्चर्मणा कृतहस्तवत् ॥ ६.५३.३४ ॥

द्रोण से रोके जाने पर भी महारथी धृष्टद्युम्न ने उन बाणों की धाराओं को अपनी ढाल से ऐसे रोक दिया जैसे कोई निपुण योद्धा करता है।

6.53.35

ततो भीमो महाबाहुः सहसाऽभ्यपतद्बली ।
साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः ॥ ६.५३.३५ ॥

तब महाबाहु और बलवान भीम अचानक टूट पड़ा, युद्ध में महात्मा पार्षत (धृष्टद्युम्न) की सहायता करने के लिए।

6.53.36

स द्रोमं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः ।
पार्षतं च रथं तूर्णं स्वकमारोहयत्तदा ॥ ६.५३.३६ ॥

हे राजन्, उसने तीखे बाणों से सात बाण द्रोण को बेधे, और तुरंत पार्षत को अपने ही रथ पर चढ़ा लिया।

6.53.37

ततो दुर्योधनो राजन्कलिङ्गं समचोदयत् ।
सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे ॥ ६.५३.३७ ॥

तब हे राजन्, दुर्योधन ने भारद्वाज (द्रोण) की रक्षा के लिए विशाल सेना से युक्त कलिंगों को आगे बढ़ने की प्रेरणा दी।

6.53.38

ततः सा महती सेन कलिङ्गानां जनेश्वर ।
भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ॥ ६.५३.३८ ॥

तब हे जनेश्वर, तुम्हारे पुत्र की आज्ञा से कलिंगों की वह विशाल सेना शीघ्र ही भीम की ओर बढ़ी।

6.53.39

पाञ्चाल्यमथ संत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः ।
विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयामास संयुगे ॥ ६.५३.३९ ॥

फिर पाञ्चाल सेना को छोड़कर रथियों में श्रेष्ठ द्रोण ने भी युद्ध में वृद्ध विराट और द्रुपद को रोका।

6.53.40

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजानमभ्ययात् ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ६.५३.४० ॥

धृष्टद्युम्न भी युद्ध में धर्मराज (युधिष्ठिर) की ओर बढ़ा। तब रोंगटे खड़े कर देने वाला भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया।

6.53.41

कलिङ्गानां च समरे भीष्मस्य च महात्मनः ।
जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयावहम् ॥ ६.५३.४१ ॥

कलिंगों और महात्मा भीष्म के बीच उस युद्ध में संसार का विनाश करने वाला, भयानक रूप और भय उत्पन्न करने वाला (संग्राम हुआ)।