महाभारत · अध्याय 6.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.54.1
मम पुत्रसमादिष्टः कलिङ्गोः वाहिनीपतिः ।
कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.५४.१ ॥
मेरे पुत्र द्वारा आदेशित कलिंग का सेनापति कैसे अद्भुत कर्मों वाले महाबली भीमसेन से लड़ा?
6.54.2
चरन्तं गदया वीर दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ॥ ६.५४.२ ॥
हे वीर, गदा लिए हुए दण्डधारी यम के समान विचरते भीमसेन से कलिंग ने अपनी सेना सहित युद्ध में लड़ाई की।
6.54.3
पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः ।
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति ॥ ६.५४.३ ॥
हे राजेन्द्र, आपके पुत्र द्वारा ऐसा आदेशित वह महाबली विशाल सेना से सुरक्षित होकर भीम के रथ की ओर चला।
6.54.4
तामापतन्तीं महतीं कलिङ्गानां महाचमूम् ।
रथाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ॥ ६.५४.४ ॥
कलिंगों की उस विशाल और महती सेना को, जो रथों, अश्वों और हाथियों से भरी थी और जिसके महान आयुध उठे हुए थे, आक्रमण करते हुए देखा गया।
6.54.5
भीमसेनः कलिङ्गानामार्च्छद्भारत वाहिनीम् ।
केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः ॥ ६.५४.५ ॥
हे भारत, भीमसेन ने कलिंगों की सेना पर आक्रमण किया, और केतुमान तथा नैषाद के साथ चेदियों सहित आते हुए को भी।
6.54.6
ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह ।
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ॥ ६.५४.६ ॥
तब क्रोधित श्रुतायु राजा केतुमान के साथ युद्ध में व्यूहबद्ध चेदि सेनाओं के बीच भीम के सामने पहुँचा।
6.54.7
रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां नराधिप ।
अयुतेन गजानां च निषादैःक सह केतुमान् ॥ ६.५४.७ ॥
हे नराधिप! कलिंगों के अनेक हज़ारों रथों, दस हज़ार हाथियों और निषादों के साथ केतुमान (आगे बढ़ा)।
6.54.8
भिमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् ।
चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपदानुगाः ॥ ६.५४.८ ॥
हे राजन्! युद्ध में चेदि, मत्स्य और करूष, जो भीमसेन के पदचिह्नों पर चल रहे थे, भीमसेन को चारों ओर से घेर रहे थे।
6.54.9
अभ्यधावन्त समरे निषादान्सह राजभिः ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ ६.५४.९ ॥
युद्ध में वे राजाओं के साथ निषादों पर टूट पड़े। तब एक भयानक, भय उत्पन्न करने वाला युद्ध आरंभ हो गया।
6.54.10
न प्राजानन्त योधाः स्वान्परस्परजिघांसया ।
घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः ॥ ६.५४.१० ॥
एक-दूसरे को मारने की इच्छा से योद्धा अपनों को भी पहचान न सके। तब भीम के विरुद्ध शत्रुओं के साथ अचानक भयानक युद्ध छिड़ गया।
6.54.11
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ।
तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत ॥ ६.५४.११ ॥
हे महाराज! जैसे इन्द्र की विशाल दैत्य-सेना के साथ युद्ध होता है, हे भारत! उस सेना के युद्ध करते समय वैसा ही (भयंकर युद्ध हुआ)।
6.54.12
बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः ।
अन्योन्यं स्म तदा योधा विकर्षन्तो विशांपते ॥ ६.५४.१२ ॥
समुद्र के गर्जन जैसा अत्यंत महान शब्द उठा। हे प्रजापति! तब योद्धा एक-दूसरे को खींचते हुए (जूझ रहे थे)।
6.54.13
महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसन्निभाम् ।
योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया ॥ ६.५४.१३ ॥
उन्होंने सारी भूमि को शशरक्त के समान लाल और चिताओं से ढका कर दिया; वध की इच्छा से वे अपने और शत्रु योद्धाओं को भी नहीं पहचान रहे थे।
6.54.14
स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः परमदुर्जयाः ।
विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह ॥ ६.५४.१४ ॥
परम दुर्जय शूरवीर अपनों को भी पकड़ने लगे; थोड़े लोगों का बहुतों के साथ भारी संघर्ष हुआ।
6.54.15
कलिङ्गैः सह चैदीनां निषादैश्च विशांपते ।
कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः ॥ ६.५४.१५ ॥
हे प्रजापालक राजन्! कलिंगों, चेदियों और निषादों के साथ मिलकर उन महाबलियों ने अपनी शक्ति भर पूरा पराक्रम दिखाया।
6.54.16
भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तनक्त चेदयः ।
सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः सन्निवृत्तेषु चेदिषु ॥ ६.५४.१६ ॥
भीमसेन को छोड़कर चेदि योद्धा लौट पड़े; जब चेदि लौट गए, तब सभी कलिंगों ने पास आकर धावा बोला।
6.54.17
स्वबाहुबलमस्थाय अभ्यवर्षन्त पाण्डवम् ।
न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.१७ ॥
अपनी भुजाओं के बल पर भरोसा करके उन्होंने पाण्डव पर बाणों की वर्षा की; किंतु महाबली भीमसेन अपने रथ के आसन से तनिक भी नहीं डगमगाए।
6.54.18
शितैरवाकिरद्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ।
कालिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ॥ ६.५४.१८ ॥
उन्होंने तीखे बाणों से कलिंगों की सेना को ढक दिया; किंतु कलिंग का वह महान धनुर्धर, और उसका पुत्र महारथी, ...
6.54.19
शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ।
ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः ॥ ६.५४.१९ ॥
शक्रदेव नाम से प्रसिद्ध उसने पाण्डव (भीम) को बाणों से मारा। तब महाबाहु भीम ने अपना सुंदर धनुष हिलाया।
6.54.20
योधयामास कालिङ्गं स्वबाहुबलमाश्रितः ।
शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून् ॥ ६.५४.२० ॥
उसने अपने बाहुबल पर भरोसा करके कालिंग योद्धा से युद्ध किया। और शक्रदेव ने युद्ध में अनेक बाण छोड़े।
6.54.21
अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः ।
तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भीमसेनमरिन्दमम् ॥ ६.५४.२१ ॥
युद्ध में उसने भीमसेन के घोड़ों को बाणों से मार गिराया। वहाँ शत्रुओं का दमन करने वाले भीमसेन को रथहीन देखकर—
6.54.22
शक्रदेवोऽभिदुद्राव शरैरवकिरञ्सितैः ।
भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबलः ॥ ६.५४.२२ ॥
शक्रदेव ने तीखे बाणों की वर्षा करते हुए भीम पर आक्रमण किया। हे राजेंद्र! महाबली शक्रदेव ने भीम के ऊपर।
6.54.23
ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ।
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.२३ ॥
जैसे ग्रीष्म के अंत में मेघ वर्षा करता है, वैसे ही उसने बाणों की वर्षा की। घोड़ों के मारे जाने पर रथ पर खड़े महाबली भीमसेन—
6.54.24
शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ।
स तया निहतो राजन्कालिङ्गतनयो रथात् ॥ ६.५४.२४ ॥
उसने शक्रदेव पर सम्पूर्ण लोहे की बनी गदा फेंकी। हे राजन्! उस गदा से कालिंगराज का पुत्र रथ से मारा गिरा।
6.54.25
विरथः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ।
कहतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ ६.५४.२५ ॥
सारथी के साथ रथहीन होकर वह धरती पर उतर आया। अपने पुत्र को मारा गया देखकर कलिंगों का वह राजा।
6.54.26
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ।
अयुतेन गजानां च निषादैः परिवारितः।
ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदां ॥ ६.५४.२६ ॥
अनेक हज़ारों रथों ने भीम के सब दिशाओं को रोक दिया। दस हज़ार हाथियों और महावतों से वह घिरा हुआ था। तब भीम ने अपनी भारी और वेगवती महागदा को त्याग दिया।
6.54.27
निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ।
चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ ॥ ६.५४.२७ ॥
भयानक तलवार उठाकर वह भयंकर कर्म करने की इच्छा से भरा। और हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, उसने अनुपम वृषभचर्म की ढाल भी ले ली।
6.54.28
नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ।
कालिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य च ॥ ६.५४.२८ ॥
नक्षत्रों और अर्धचन्द्रों से, जो सोने से बने थे, सजी वह ढाल थी। तब कलिंग का राजा क्रोधित होकर अपनी धनुष की डोरी को पोंछकर।
6.54.29
प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ॥ ६.५४.२९ ॥
और एक भयानक बाण लेकर, जो सर्प-विष के समान था, उस जनेश्वर ने वध की इच्छा से भीमसेन पर छोड़ा।
6.54.30
तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् ।
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना ॥ ६.५४.३० ॥
वेग से आते हुए उस प्रेरित, तीखे बाण को, हे राजन, भीमसेन ने विशाल तलवार से दो टुकड़े कर काट डाला।
6.54.31
उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ।
कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे ॥ ६.५४.३१ ॥
कलिंगराज संतुष्ट होकर सेना को भयभीत करता हुआ ज़ोर से चिल्लाया। फिर क्रोधित होकर वह युद्ध में भीमसेन के विरुद्ध बढ़ा।
6.54.32
तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ।
तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः ॥ ६.५४.३२ ॥
उसने शीघ्र ही चौदह पत्थर पर तेज़ किए गए भाले फेंके। पर उस महाबाहु पाण्डव ने उन्हें आकाश में ही पहुँचने से पहले रोक दिया।
6.54.33
चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना ।
नित्यत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश ॥ ६.५४.३३ ॥
हे राजन्, भीम ने घबराए बिना, अपनी उत्तम तलवार से तुरंत ही युद्ध में चौदहों भालों को काट डाला।
6.54.34
भानुमन्तं ततो भीमः प्राद्रवत्पुरुषर्षभः ।
भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन् ॥ ६.५४.३४ ॥
तब पुरुषश्रेष्ठ भीम भानुमान् की ओर दौड़ पड़े। फिर भानुमान् ने भी भीम को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
6.54.35
ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ।
न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे ॥ ६.५४.३५ ॥
भीम ने भारी गर्जना करते हुए आकाश को गुंजा दिया। किंतु महायुद्ध में भीम ने उस सिंहनाद को सहन नहीं किया।
6.54.36
ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः ।
तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी ॥ ६.५४.३६ ॥
तब महान शब्द के साथ भीम महाध्वनि से गरज उठे। उस गर्जन से कलिंगों की सेना भयभीत हो गई।
6.54.37
न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ।
ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम् ॥ ६.५४.३७ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध में उन्होंने भीम को साधारण मनुष्य नहीं माना। तब महाबाहु भीम ने विशाल स्वर से गर्जना की।
6.54.38
सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ।
आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष ॥ ६.५४.३८ ॥
तलवार लिए वेग से छलाँग लगाकर भीम दाँतों के सहारे उस श्रेष्ठ हाथी पर चढ़ गए, और हे मारिष, गजराज के मध्य भाग पर जा बैठे।
6.54.39
ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद्द्वीधा ।
खङ्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ॥ ६.५४.३९ ॥
तब कलिंग योद्धा ने एक शक्ति (भाला) चलाई, परंतु भीम ने उसे तलवार से बीच से दो टुकड़े कर दिया, और फिर भानुमान् को भी बीच से काट डाला।
6.54.40
सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिन्दमः ।
गुरुभारसहे स्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ॥ ६.५४.४० ॥
शत्रुओं का दमन करने वाले उन्होंने अन्य शस्त्र से लड़ने वाले राजपुत्र को मारकर, हाथी के भारी भार सहने वाले कंधे पर तलवार से प्रहार किया।
6.54.41
छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः ।
आरुगणः सिन्धुवेगन सानुमानिव पर्वतः ॥ ६.५४.४१ ॥
कंधा कटा हुआ वह गजयूथपति गर्जना करते हुए गिर पड़ा, मानो सिंधु नदी के वेग से कोई शिखरयुक्त पर्वत टूट कर गिर पड़ा हो।
6.54.42
ततस्तस्मादप्लुत्य गजाद्भारत भारतः ।
खङ्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः ॥ ६.५४.४२ ॥
फिर हे भरतवंशी, उस हाथी से कूदकर हाथ में तलवार लिए, निर्भय मन वाले, अच्छी तरह कवच धारण किए भारत (भीम) भूमि पर खड़े हो गए।
6.54.43
स चचार बहून्मार्गानभितः पातयन्गजान् ।
अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५४.४३ ॥
वह अनेक मार्गों पर चला, चारों ओर हाथियों को गिराता हुआ, और घुमाए गए अग्निचक्र के समान सब ओर दिखाई देने लगा।
6.54.44
अश्वबृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।
पदातीनां च सङ्घेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः। ॥ ६.५४.४४ ॥
घोड़ों के दलों में, हाथियों में, रथ-सेनाओं में और पैदल सैनिकों के समूहों में वह विजयी होकर प्रहार करता रहा, रक्त से भीगा हुआ।
6.54.45
श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः ।
छिन्दंस्तेषाकं शरीराणि शिरांसि च महाबलः ॥ ६.५४.४५ ॥
भीम श्येन पक्षी के समान रणभूमि में शत्रुओं के बीच विचरण करता रहा, बल से उग्र और महाबली, उनके शरीरों और सिरों को काटता हुआ।
6.54.46
खङघ्गेकन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ।
पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः ॥ ६.५४.४६ ॥
युद्ध में अकेला पैदल योद्धा तीखी धार वाली तलवार से हाथी-योद्धाओं के बीच क्रोधित होकर शत्रुओं का भय बढ़ाता हुआ।
6.54.47
संमाहयामास स तान्कालान्तकयमोपमः ।
मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् ॥ ६.५४.४७ ॥
वह, काल और यम के समान, उन्हें भ्रमित कर देता था; और वे मूढ़ होकर युद्ध में उसी की ओर गर्जते हुए दौड़ पड़ते थे।
6.54.48
सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ।
निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च ॥ ६.५४.४८ ॥
महायुद्ध में अत्युत्तम वेग से तलवार लिए विचरते हुए उसने युद्ध में रथियों के रथों की ईषाएँ और जुए भी काट डाले।
6.54.49
जघान रथिनश्चापि बलवान्रिपुमर्दनः ।
भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५४.४९ ॥
बलवान् और शत्रुओं का मर्दन करने वाले भीमसेन ने रथियों को भी मार गिराया; वे अनेक मार्गों में विचरते हुए दिखाई दिए।
6.54.50
भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम् ।
संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः ॥ ६.५४.५० ॥
पाण्डुपुत्र ने घूमना, प्रहार करना, चक्कर लगाना, कूदना, आगे बढ़ना, उछलना, झपटना और धावा बोलना—ये सब दिखाए।
6.54.51
केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना ।
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥ ६.५४.५१ ॥
कुछ लोग महात्मा पाण्डुपुत्र की तीखी तलवार से कट गए; मर्मस्थलों के भिद जाने से वे चीखे और प्राणहीन होकर गिर पड़े।
6.54.52
छइन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथाऽपरे ।
वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः । ॥ ६.५४.५२ ॥
हे भारत! दाँतों के अग्रभाग और सूँड़ टूट चुके, मस्तक-कुम्भ फट चुके थे; दूसरे हाथी सवारों से विहीन होकर अपनी ही सेना को रौंदने लगे।
6.54.53
निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ।
छिन्नांश्च तोमरान्राजन्महामात्रशिरांसि च ॥ ६.५४.५३ ॥
हे राजन्! वे हाथी भी बड़ी गर्जना करते हुए धरती पर गिर पड़े; टूटे हुए तोमर और महावतों के सिर भी (धरती पर बिखर गए)।
6.54.54
परिस्तोमान्विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा ॥ ६.५४.५४ ॥
विचित्र परिस्तोम, सोने-सी चमकती कक्ष्याएँ, गले के आभूषण, शक्तियाँ, पताकाएँ तथा शव भी (वहाँ पड़े थे)।
6.54.55
तूणीरानथ यन्त्राणि धनूंषि च ।
भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाङ्कुशैः सह ॥ ६.५४.५५ ॥
तरकश, यंत्र, धनुष और चमकते भिन्दिपाल, तथा अंकुशों सहित प्रतोद।
6.54.56
घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भान्त्सरूनपि ।
पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥ ६.५४.५६ ॥
हे राजन्, विविध घंटियाँ, भीतर सोने वाले स्तंभ भी; गिरते और गिराए गए हाथी, सवारों सहित, हमने देखे।
6.54.57
छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चाप वारणैः ।
आसीद्भूमिःक समास्तीर्णा पतितैर्भूधरैरिव ॥ ६.५४.५७ ॥
कटे अंगों और आवरणों वाले, मारे गए हाथियों से धरती ढकी थी, मानो गिरे हुए पर्वतों से।
6.54.58
विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्महाबलः ।
अश्वारोहवरांश्चैव पातयामास संयुगे ॥ ६.५४.५८ ॥
इस प्रकार महाबली ने महान हाथियों को कुचल डाला, घोड़ों को रौंद डाला, और युद्ध में श्रेष्ठ घुड़सवारों को भी गिरा दिया।
6.54.59
तद्धोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत ।
खलीनान्यथ योक्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६.५४.५९ ॥
हे भारत, उसका और उनका वह युद्ध भयंकर हो गया; लगाम, जुए और सोने से दमकती कसें।
6.54.60
परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ।
कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च ॥ ६.५४.६० ॥
परिस्तोम, प्रास, बहुमूल्य ऋष्टियाँ, कवच, ढाल और रंग-बिरंगे बिछावन भी।
6.54.61
तत्रतत्रापविद्धआनि व्यदृश्यन्त महाहवे ।
प्रासैर्यन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा ॥ ६.५४.६१ ॥
वहाँ-वहाँ महायुद्ध में फेंके हुए भाले, विचित्र यंत्र और चमकते शस्त्र दिखाई दे रहे थे।
6.54.62
स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव ।
आप्लुत्य रथिनः काश्चित्परामृश्य महाबलः ॥ ६.५४.६२ ॥
उस महाबली ने रथियों पर कूदकर कुछ को पकड़ा और धरती को रंग-बिरंगे फूलों से ढकी हुई जैसी बना दिया।
6.54.63
पातयामास खङ्गेन सध्वजानपि पाण्डवः ।
मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनःक ॥ ६.५४.६३ ॥
पाण्डुपुत्र ने तलवार से ध्वजों सहित उन्हें गिरा दिया; दिशाओं में बार-बार उछलते और भागते उन यशस्वी योद्धाओं को भी।
6.54.64
मार्गांश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः ।
स जघान पदा कांश्चिद्व्याक्षिप्यान्यानपोथयत् ॥ ६.५४.६४ ॥
रण में लोग उसकी विचित्र गतियों को देखकर चकित रह गए। उसने कुछ को पैर से मारा और दूसरों को फेंककर कुचल डाला।
6.54.65
खह्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ।
ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले ॥ ६.५४.६५ ॥
उसने तलवार से दूसरों को काट डाला, गर्जना से दूसरों को डराया, और अपनी जाँघों के वेग से अन्यों को भूमि पर गिरा दिया।
6.54.66
अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः ।
एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् ॥ ६.५४.६६ ॥
दूसरे उसे देखकर भय से मृत्यु को प्राप्त हो गए। इस प्रकार तेजस्वी कलिंगों की वह विशाल सेना (नष्ट हो गई)।
6.54.67
परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ।
ततः कालिङ्गयैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ ॥ ६.५४.६७ ॥
युद्ध में भीष्म को घेरकर उन्होंने भीमसेन पर धावा बोल दिया। तब, हे भरतश्रेष्ठ, कलिंग सेना के अग्रभाग में…
6.54.68
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ।
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः । ॥ ६.५४.६८ ॥
श्रुतायु को देखकर भीमसेन उसकी ओर बढ़े। उन्हें आते देख कलिंग ने नौ बाणों से…
6.54.69
भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ ६.५४.६९ ॥
अमित आत्मा वाले उस (कलिंग) ने भीमसेन की छाती पर प्रहार किया। कलिंग के बाणों से आहत भीमसेन अंकुश से पीड़ित हाथी के समान हो गए।
6.54.70
भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोदेनाग्निरिवैधितः ।
अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६.५४.७० ॥
भीमसेन क्रोध से प्रज्वलित हो उठे, जैसे अग्नि प्रदीप्त हो जाती है। तब अशोक ने स्वर्ण से सजा हुआ रथ लेकर…
6.54.71
भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ।
तामरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः ॥ ६.५४.७१ ॥
रथ-सारथि ने भीम को रथ से वहाँ पहुँचाया। उस रथ पर शीघ्र चढ़कर शत्रुसंहारक कौन्तेय…
6.54.72
कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ।
ततः श्रुतायुर्बलावान्भीमाय निशिताञ्शरान् ॥ ६.५४.७२ ॥
वे कलिंग की ओर दौड़े और बोले, "ठहरो, ठहरो!" तब बलवान श्रुतायु ने भीम पर तीखे बाण चलाए।
6.54.73
प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ६.५४.७३ ॥
क्रोध से भरकर उसने अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए अपने उत्तम धनुष से छोड़े गए नौ तीखे बाण चलाए।
6.54.74
समाहतो महाराज कलिङ्गेन महात्मना ।
संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥ ६.५४.७४ ॥
हे महाराज, उस महात्मा कलिंग के द्वारा प्रहार पाकर भीम दंड से मारे गए सर्प की तरह अत्यंत चीख उठे।
6.54.75
क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः ।
कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ॥ ६.५४.७५ ॥
क्रोधित होकर, बलवानों में श्रेष्ठ पृथापुत्र भीम ने धनुष को बलपूर्वक खींचकर सात लोहे के बाणों से कलिंग को मार गिराया।
6.54.76
क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ ।
सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ६.५४.७६ ॥
क्षुरप्र बाणों से उसने कलिंग के दोनों महाबली रथरक्षकों, सत्यदेव और सत्य को यमलोक भेज दिया।
6.54.77
ततः पुनमेयात्मा नासचैर्निशितैस्त्रिभिः ।
केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ॥ ६.५४.७७ ॥
फिर संयमी आत्मा भीम ने युद्ध में तीन तीखे नासिकाबाणों से केतुमान को यमलोक पहुँचा दिया।
6.54.78
ततः कलिङ्गाः सन्नद्धा भीमसेनममर्षणम् ।
अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥ ६.५४.७८ ॥
तब सन्नद्ध कलिंग क्षत्रियों ने असहिष्णु भीमसेन को सहस्रों सेना-टुकड़ियों से घेरकर रोक लिया।
6.54.79
ततः शक्तिगदाखङ्गतोमरर्ष्टिपरश्वथैः ।
कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन् ॥ ६.५४.७९ ॥
तब कलिंग योद्धाओं ने शक्ति, गदा, खड्ग, तोमर, ऋष्टि और परशु से हे राजन्, भीमसेन पर वर्षा कर दी।
6.54.80
संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः ॥ ६.५४.८० ॥
उस भयंकर बाण-वर्षा को रोककर उस महाबली ने शीघ्रता से गदा उठाई और आगे बढ़कर आक्रमण किया।
6.54.81
भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् ।
पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः ॥ ६.५४.८१ ॥
भीम ने सात सौ वीरों को यमलोक पहुँचाया, और फिर शत्रुमर्दन ने दो हज़ार कलिंगों को भी।
6.54.82
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् ।
एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनःपुनः ॥ ६.५४.८२ ॥
उसने उन्हें मृत्युलोक भेजा, और वह अद्भुत-सा प्रतीत हुआ। इस प्रकार वह कलिंगों की उन सेनाओं को बारंबार (नष्ट करता रहा)।
6.54.83
बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम् ।
हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे ॥ ६.५४.८३ ॥
युद्ध में भीष्म, महारथी, को देखकर उसने शीघ्र ही (सेना को) चीर डाला। पाण्डव द्वारा रण में हाथी जिनके सवार मारे गए थे, वैसे कर दिए गए।
6.54.84
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव ।
मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥ ६.५४.८४ ॥
सेनाओं में वे (कलिंग) बिखर गए, जैसे वायु से आहत मेघ; बाणों से पीड़ित होकर चीखते हुए वे अपनी ही सेनाओं को रौंदते भागे।
6.54.85
ततो भीमो महाबाहुः खङ्गहस्तो महाभुजःक ।
संप्रहृष्टो महाघोषं शङ्खं प्राध्मापयद्बली ॥ ६.५४.८५ ॥
तब महाबाहु भीम ने हाथ में तलवार लिए, अत्यन्त हर्षित होकर बलवान् होते हुए महान् घोष वाला शङ्ख बजाया।
6.54.86
सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ।
मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप ॥ ६.५४.८६ ॥
हे शत्रुतापन! उसने सभी कलिङ्ग सेनाओं के मनों को एक साथ कंपा दिया, और कलिङ्गों में मोह प्रवेश कर गया।
6.54.87
प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ।
भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वशः ॥ ६.५४.८७ ॥
हे राजन्! युद्ध में भीम के कारण सेनाएँ और वाहन सब ओर से वैसे ही काँप उठे, जैसे गजराज के कारण काँप उठते हैं।
6.54.88
मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः ।
मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समपद्यत ॥ ६.५४.८८ ॥
अनेक मार्गों पर विचरते, इधर-उधर दौड़ते और बार-बार उछलते हुए (सैनिकों) में भी मोह उत्पन्न हो गया।
6.54.89
भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत ।
क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः ॥ ६.५४.८९ ॥
भीमसेन के भय से त्रस्त सेना भी काँप उठी, जैसे विशाल सरोवर ग्राह के द्वारा मथे जाने पर काँप उठता है।
6.54.90
त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा ।
पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः ॥ ६.५४.९० ॥
अद्भुत कर्म करने वाले भीम द्वारा सबको त्रस्त कर दिए जाने पर, जो लोग लौट रहे थे वे भी झुंड बनाकर भाग निकले।
6.54.91
सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः ।
अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ॥ ६.५४.९१ ॥
सभी कलिंग योद्धाओं के बीच पांडवों के सेनापति पार्षत ने अपनी अन्य सेना-टुकड़ियों से कहा, "युद्ध करो।"
6.54.92
सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः ।
भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥ ६.५४.९२ ॥
सेनापति के वचन सुनकर शिखंडी के नेतृत्व में सेना-समूह प्रहार करने वाले रथ-दलों के साथ भीम की ओर ही बढ़ चले।
6.54.93
धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः ।
महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥ ६.५४.९३ ॥
धर्मराज पांडव ने उन सबको संभाला और पीछे से मेघ-वर्ण के विशाल हाथी-दल के साथ उन्हें सहारा दिया।
6.54.94
एवं संनोद्य सर्वामि स्वान्यनीकानि पार्षतः ।
भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णि सत्पुरुषैर्वृतः ॥ ६.५४.९४ ॥
इस प्रकार अपनी सभी अन्य सेना-टुकड़ियों को प्रोत्साहित कर, सत्पुरुषों से घिरे पार्षत ने भीमसेन के पिछले भाग को थाम लिया।
6.54.95
न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते ।
भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥ ६.५४.९५ ॥
निश्चय ही संसार में पांचाल-राज के लिए भीम और सात्यकि से बढ़कर प्राणों से भी प्रिय कोई और नहीं है।
6.54.96
सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः ।
भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥ ६.५४.९६ ॥
शत्रुओं का संहार करने वाले, शत्रु-वीरों के हंता पार्षत ने कलिंग-योद्धाओं के बीच विचरते हुए महाबाहु भीमसेन को देखा।
6.54.97
ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः ।
शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥ ६.५४.९७ ॥
हे राजन्, वह परंतप हर्षित होकर अनेक प्रकार से गर्जना करने लगा। युद्ध में उसने शंख बजाया और सिंह के समान गर्जन किया।
6.54.98
स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते ।
कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् । ॥ ६.५४.९८ ॥
और पारावत-अश्वों वाले उस रथ पर, जो सोने से सजा था, कोविदार-ध्वज देखकर भीमसेन को सांत्वना मिली।
6.54.99
धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ।
भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥ ६.५४.९९ ॥
परंतु धृष्टद्युम्न ने कलिंगों से घिरे उस भीमसेन को देखा, और अमेय आत्मा वाला वह युद्ध में उसकी रक्षा के लिए आगे बढ़ा।
6.54.100
तौ दूरात्सात्यकिं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ । ॥ ६.५४.१०० ॥
उन दोनों, धृष्टद्युम्न और वृकोदर, ने दूर से सात्यकि को देखा और युद्ध में उन मनस्वी वीरों ने कलिंगों से युद्ध किया।
6.54.101
स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः ।
पार्थपार्षतयोः पार्षिं जग्राह पुरुषर्षभः ॥ ६.५४.१०१ ॥
वहाँ जाकर उस शैनेय ने, जो विजयियों में श्रेष्ठ और पुरुषों में वृषभ था, शीघ्रता से अर्जुन और पार्षत के पार्श्वभाग को पकड़ लिया।
6.54.102
स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।
आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत ॥ ६.५४.१०२ ॥
वह दारुण कर्म करके, धनुष उठाए, रौद्र रूप धारण किए हुए, कलिंगों की ओर देखने लगा।
6.54.103
कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् ।
रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ ६.५४.१०३ ॥
कलिंगों से उत्पन्न, मांस और रक्त के कीचड़ से भरी, रक्त बहाने वाली एक नदी को भीम ने वहाँ बहा दिया।
6.54.104
अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् ।
तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.१०४ ॥
कलिंगों और पांडवों की सेना के बीच की उस दुस्तर धारा को महाबली भीमसेन पार कर गए।
6.54.105
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप ।
कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः कसह युध्यते ॥ ६.५४.१०५ ॥
हे राजन्! भीमसेन को इस प्रकार देखकर आपके लोग चिल्ला उठे—“यह तो भयानक रूप में काल है, जो कलिंगों के साथ युद्ध कर रहा है!”
6.54.106
ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे ।
अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समंततः ॥ ६.५४.१०६ ॥
तब शांतनु के पुत्र भीष्म युद्ध में उस गर्जना को सुनकर, सेना को चारों ओर व्यूह में सजाकर, शीघ्र भीम की ओर बढ़े।
6.54.107
तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६.५४.१०७ ॥
उस भीष्म की ओर सात्यकि, भीमसेन और पृषत के पुत्र धृष्टद्युम्न ने दौड़कर भीष्म के सोने से सजे रथ पर आक्रमण किया।
6.54.108
परिवार्य तु ते सर्वे गाङ्गेयं तरसा रणे ।
त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्च्छुरोजसा ॥ ६.५४.१०८ ॥
पर उन सबने गंगापुत्र भीष्म को रण में चारों ओर से घेरकर वेग से तीन-तीन भयानक बाणों से बलपूर्वक भीष्म पर प्रहार किया।
6.54.109
प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव ।
यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥ ६.५४.१०९ ॥
आपके पिता देवव्रत ने उन सभी महान धनुर्धरों को, जो प्रयत्न कर रहे थे, तीन-तीन सीधे जाने वाले बाणों से प्रत्युत्तर में बींध दिया।
6.54.110
ततः शरसहस्रेण सन्निवार्य महारथान् ।
हयान्काञ्चनसन्नाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः ॥ ६.५४.११० ॥
फिर हज़ार बाणों से महारथियों को रोककर उन्होंने सोने के कवच वाले भीम के घोड़ों को बाणों से मार गिराया।
6.54.111
हताश्वे स रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥ ६.५४.१११ ॥
घोड़ों के मारे जाने पर रथ पर खड़े प्रतापी भीमसेन ने वेग से गाङ्गेय के रथ की ओर शक्ति फेंकी।
6.54.112
अप्राप्तामथ तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत ॥ ६.५४.११२ ॥
फिर वह शक्ति पहुँचने से पहले ही आपके पिता देवव्रत ने युद्ध में उसे तीन टुकड़ों में काट दिया और वह धरती पर बिखर गई।
6.54.113
ततः शैक्यायसीं गुर्वी प्रगृह्य बलवान्गदाम् ।
भीमसेनस्ततस्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ॥ ६.५४.११३ ॥
फिर हे मनुजश्रेष्ठ, बलवान भीमसेन ने इस्पात की बनी भारी गदा उठाई और तुरंत कूद पड़े।
6.54.114
सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया ।
गाङ्गेयसारथिं तूर्णं पातयामास सायकैः ॥ ६.५४.११४ ॥
फिर सात्यकि ने भी भीम का प्रिय करने की इच्छा से तुरंत गाङ्गेय के सारथी को बाणों से गिरा दिया।
6.54.115
भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः ।
वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ॥ ६.५४.११५ ॥
किन्तु उस सारथी के मारे जाने पर रथियों में श्रेष्ठ भीष्म को वायु के समान वेगवान घोड़े रणभूमि से दूर ले गए।
6.54.116
भीमसेनस्ततो राजन्नपयाते महाव्रते ।
प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः ॥ ६.५४.११६ ॥
हे राजन्, तब महाव्रती भीष्म के चले जाने पर भीमसेन उसी प्रकार प्रज्वलित हो उठे, जैसे सूखी घास को जलाती हुई ईंधन से भड़की अग्नि।
6.54.117
स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत ।
नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ ॥ ६.५४.११७ ॥
उसने समस्त कलिंगों को मारकर सेना के बीच में खड़ा रहा; हे भरतश्रेष्ठ, आपके कुछ योद्धा भी उसका सामना करने का साहस नहीं कर सके।
6.54.118
धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाहक यशस्विनम् ॥ ६.५४.११८ ॥
रथियों में श्रेष्ठ धृष्टद्युम्न ने उस यशस्वी वीर को अपने रथ पर बिठाकर, सभी सेनाओं के देखते-देखते, वहाँ से दूर ले गए।
6.54.119
संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ ।
धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम् ॥ ६.५४.११९ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, पाञ्चालों और मत्स्यों से सम्मानित होते हुए वह धृष्टद्युम्न को गले लगाकर फिर सात्यकि के पास पहुँचा।
6.54.120
अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ ६.५४.१२० ॥
तब सत्यपराक्रमी सात्यकि ने, यदुकुल के व्याघ्र ने, धृष्टद्युम्न के देखते हुए भीमसेन को हर्षित करते हुए कहा।
6.54.121
दिष्ट्या कालिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान ।
शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ॥ ६.५४.१२१ ॥
सौभाग्य से कलिंगराज, राजपुत्र केतुमान, शक्रदेव और कलिंग के लोग युद्ध में मारे गए।
6.54.122
स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः ।
महापुरुषभूयिष्ठो धीरयोधनिषेवितः ॥ ६.५४.१२२ ॥
अपनी भुजाओं के बल और वीर्य से, हाथियों, घोड़ों और रथों से भरा हुआ, महान पुरुषों से परिपूर्ण और धीर योद्धाओं से सेवित।
6.54.123
महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया ।
एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिन्दम।
रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ॥ ६.५४.१२३ ॥
कलिंगों की महान व्यूह-रचना आपने अकेले ही कुचल डाली। ऐसा कहकर शिनि के पौत्र, दीर्घबाहु, शत्रुओं के दमनकर्ता ने अपने रथ से दूसरे रथ की ओर दौड़कर पाण्डव को गले लगा लिया।
6.54.124
ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथः ।
तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत् ॥ ६.५४.१२४ ॥
तब अपने रथ पर चढ़कर वह महारथी फिर से क्रोध में भरकर आपके सैनिकों का वध करने लगा और भीम की सेना पर टूट पड़ा।