महाभारत · अध्याय 6.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.54.1
मम पुत्रसमादिष्टः कलिङ्गोः वाहिनीपतिः ।
कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.५४.१ ॥
माझ्या पुत्राने आज्ञापिलेला कलिंगांचा सेनापती अद्भुत कर्मे करणाऱ्या महाबली भीमसेनाशी कसा लढला?
6.54.2
चरन्तं गदया वीर दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ॥ ६.५४.२ ॥
हे वीरा, गदा घेऊन दंडहस्त यमासारखा फिरणाऱ्या भीमसेनाशी कलिंगाने सैन्यासह युद्ध केले.
6.54.3
पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः ।
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति ॥ ६.५४.३ ॥
हे राजेंद्रा, तुमच्या पुत्राने असे आज्ञापिलेला तो महाबली मोठ्या सैन्याने संरक्षित होऊन भीमरथाकडे निघाला.
6.54.4
तामापतन्तीं महतीं कलिङ्गानां महाचमूम् ।
रथाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ॥ ६.५४.४ ॥
कलिंगांची ती विशाल महासेना, रथ, अश्व व हत्तींनी भरलेली, मोठी शस्त्रे उगारून धावून येत होती.
6.54.5
भीमसेनः कलिङ्गानामार्च्छद्भारत वाहिनीम् ।
केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः ॥ ६.५४.५ ॥
हे भारता, भीमसेनाने कलिंगांच्या सैन्यावर हल्ला केला; केतुमान आणि नैषादी चेदींसह येत होते.
6.54.6
ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह ।
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ॥ ६.५४.६ ॥
मग संतप्त श्रुतायु राजा केतुमानासह, व्यूहरचना केलेल्या चेदी सैन्यांमध्ये युद्धात भीमाजवळ पोहोचला.
6.54.7
रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां नराधिप ।
अयुतेन गजानां च निषादैःक सह केतुमान् ॥ ६.५४.७ ॥
हे नराधिपा! कलिंगांचे अनेक हजारो रथ, दहा हजार हत्ती आणि निषादांसह केतुमान (पुढे सरसावला).
6.54.8
भिमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् ।
चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपदानुगाः ॥ ६.५४.८ ॥
हे राजा! युद्धात भीमसेनाच्या मागे चाललेल्या चेदी, मत्स्य आणि करूषांनी भीमसेनाला चहूकडून वेढले.
6.54.9
अभ्यधावन्त समरे निषादान्सह राजभिः ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ ६.५४.९ ॥
युद्धात ते राजांसह निषादांवर तुटून पडले. तेव्हा भयंकर, भय निर्माण करणारे युद्ध सुरू झाले.
6.54.10
न प्राजानन्त योधाः स्वान्परस्परजिघांसया ।
घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः ॥ ६.५४.१० ॥
एकमेकांना मारण्याच्या इच्छेने योद्ध्यांना आपलेच लोकही ओळखता आले नाहीत. तेव्हा भीमाशी शत्रूंसोबत अचानक भयंकर युद्ध झाले.
6.54.11
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ।
तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत ॥ ६.५४.११ ॥
हे महाराजा! इंद्राच्या मोठ्या दैत्यसेनेशी युद्ध होते तसे, हे भारता! त्या सैन्याचे युद्ध चालले असता (भयंकर युद्ध झाले).
6.54.12
बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः ।
अन्योन्यं स्म तदा योधा विकर्षन्तो विशांपते ॥ ६.५४.१२ ॥
समुद्र गर्जावा तसा अतिमहान आवाज झाला. हे प्रजापते! तेव्हा योद्धे एकमेकांना ओढत (लढत होते).
6.54.13
महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसन्निभाम् ।
योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया ॥ ६.५४.१३ ॥
त्यांनी सशाच्या रक्तासारख्या लालसर सर्व भूमीला चितांनी (प्रेतांनी) झाकून टाकले; वधाच्या इच्छेने ते स्वतःच्या आणि परक्या योद्ध्यांनाही ओळखत नव्हते.
6.54.14
स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः परमदुर्जयाः ।
विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह ॥ ६.५४.१४ ॥
अत्यंत दुर्जय शूर वीर आपल्या माणसांनाही धरू लागले; थोड्यांचा अनेकांशी मोठा संघर्ष झाला.
6.54.15
कलिङ्गैः सह चैदीनां निषादैश्च विशांपते ।
कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः ॥ ६.५४.१५ ॥
हे प्रजापते! कलिंग, चेदी आणि निषादांसह त्या महाबलवानांनी आपल्या शक्तीनुसार पराक्रम गाजवला.
6.54.16
भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तनक्त चेदयः ।
सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः सन्निवृत्तेषु चेदिषु ॥ ६.५४.१६ ॥
भीमसेनाला सोडून चेदी परत फिरले; चेदी परत फिरल्यावर सर्व कलिंग जवळ येऊन हल्ला केला.
6.54.17
स्वबाहुबलमस्थाय अभ्यवर्षन्त पाण्डवम् ।
न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.१७ ॥
आपल्या बाहुबळावर विश्वास ठेवून त्यांनी पांडवावर बाणांचा वर्षाव केला; परंतु महाबलवान भीमसेन रथाच्या आसनावरून तिळमात्रही हलला नाही.
6.54.18
शितैरवाकिरद्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ।
कालिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ॥ ६.५४.१८ ॥
त्याने तीक्ष्ण बाणांनी कलिंगांच्या सेनेला झाकून टाकले; परंतु कलिंगाचा तो महाधनुर्धर आणि त्याचा पुत्र महारथी...
6.54.19
शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ।
ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः ॥ ६.५४.१९ ॥
शक्रदेव नावाने प्रसिद्ध असलेल्याने पाण्डवाला (भीमाला) बाणांनी प्रहार केला. तेव्हा महाबाहू भीमाने आपले सुंदर धनुष्य हलवले.
6.54.20
योधयामास कालिङ्गं स्वबाहुबलमाश्रितः ।
शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून् ॥ ६.५४.२० ॥
स्वतःच्या बाहुबलावर विसंबून त्याने कलिंग योद्ध्याशी युद्ध केले. शक्रदेवाने युद्धात अनेक बाण सोडले.
6.54.21
अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः ।
तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भीमसेनमरिन्दमम् ॥ ६.५४.२१ ॥
युद्धात त्याने भीमसेनाचे घोडे बाणांनी मारले. तेथे रथहीन झालेल्या शत्रुदमन भीमसेनाला पाहून—
6.54.22
शक्रदेवोऽभिदुद्राव शरैरवकिरञ्सितैः ।
भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबलः ॥ ६.५४.२२ ॥
शक्रदेव तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करत भीमावर धावून गेला. हे राजेंद्रा! महाबली शक्रदेवाने भीमावर.
6.54.23
ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ।
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.२३ ॥
उन्हाळ्याच्या शेवटी मेघ जसा वर्षाव करतो तसा त्याने बाणांचा वर्षाव केला. घोडे मेल्यावर रथात उभा असलेला महाबली भीमसेन—
6.54.24
शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ।
स तया निहतो राजन्कालिङ्गतनयो रथात् ॥ ६.५४.२४ ॥
त्याने शक्रदेवावर पूर्णतः पोलादाची गदा फेकली. हे राजन्! त्या गदेने कलिंगाचा पुत्र रथातून ठार झाला.
6.54.25
विरथः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ।
कहतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ ६.५४.२५ ॥
रथाविना सारथ्यासह तो भूमीवर उतरला. आपला पुत्र मारला गेलेला पाहून कलिंगांचा अधिपती.
6.54.26
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ।
अयुतेन गजानां च निषादैः परिवारितः।
ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदां ॥ ६.५४.२६ ॥
अनेक हजारो रथांनी भीमाच्या दिशा अडवल्या. दहा हजार हत्ती आणि माहूत त्याला वेढून उभे होते. तेव्हा भीमाने आपली जड, वेगवान महागदा टाकून दिली.
6.54.27
निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ।
चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ ॥ ६.५४.२७ ॥
भयानक तलवार घेऊन, भयंकर कर्म करण्याच्या इच्छेने तो उभा राहिला. हे राजा, हे पुरुषश्रेष्ठा, अतुलनीय वृषभचर्माची ढालही त्याने घेतली.
6.54.28
नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ।
कालिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य च ॥ ६.५४.२८ ॥
नक्षत्रे आणि अर्धचंद्रांनी, सोन्याने सजवलेली ती ढाल. तेव्हा कलिंगाचा राजा क्रोधित होऊन, धनुष्याची दोरी पुसून.
6.54.29
प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ॥ ६.५४.२९ ॥
सर्पविषासारखा एक भयंकर बाण घेऊन, वधाची इच्छा धरून त्या जनेश्वराने भीमसेनावर सोडला.
6.54.30
तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् ।
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना ॥ ६.५४.३० ॥
वेगाने येणाऱ्या त्या तीक्ष्ण बाणाचे, हे राजा, भीमसेनाने विशाल तलवारीने दोन तुकडे केले.
6.54.31
उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ।
कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे ॥ ६.५४.३१ ॥
आनंदित झालेला तो सैन्याला भीती घालत मोठ्याने ओरडला. मग संतापलेला कलिंगराज युद्धात भीमसेनाच्या दिशेने धावला.
6.54.32
तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ।
तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः ॥ ६.५४.३२ ॥
त्याने लगेच दगडावर धार लावलेले चौदा भाले फेकले. पण महाबाहू पाण्डवाने ते पोहोचण्यापूर्वीच आकाशातच रोखले.
6.54.33
चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना ।
नित्यत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश ॥ ६.५४.३३ ॥
हे राजा, भीमाने विचलित न होता आपल्या उत्तम तलवारीने युद्धात ते चौदाही भाले लगेच तोडले.
6.54.34
भानुमन्तं ततो भीमः प्राद्रवत्पुरुषर्षभः ।
भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन् ॥ ६.५४.३४ ॥
मग पुरुषश्रेष्ठ भीम भानुमानाकडे धावला. तेव्हा भानुमानाने भीमाला बाणांच्या वर्षावात झाकून टाकले.
6.54.35
ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ।
न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे ॥ ६.५४.३५ ॥
भीमाने प्रचंड गर्जना करून आकाश दुमदुमवले. पण महायुद्धात भीमाने ते सिंहगर्जन सहन केले नाही.
6.54.36
ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः ।
तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी ॥ ६.५४.३६ ॥
मग मोठ्या आवाजात भीम प्रचंड गर्जला. त्या गर्जनेने कलिंगांची सेना भयभीत झाली.
6.54.37
न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ।
ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम् ॥ ६.५४.३७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, युद्धात त्यांनी भीमाला सामान्य मानव मानले नाही. तेव्हा महाबाहू भीम मोठ्या गर्जनेने गरजला.
6.54.38
सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ।
आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष ॥ ६.५४.३८ ॥
तलवार घेऊन वेगाने उडी मारून दातांना धरून त्या श्रेष्ठ हत्तीवर चढला. हे मारिष, मग त्या गजराजाच्या मध्यभागी तो चढला.
6.54.39
ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद्द्वीधा ।
खङ्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ॥ ६.५४.३९ ॥
तेव्हा कलिंग वीराने एक शक्ती (भाला) फेकला; भीमाने ती तलवारीने मध्यातून दोन तुकडे केली, आणि मग भानुमानलाही मध्यातून कापले.
6.54.40
सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिन्दमः ।
गुरुभारसहे स्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ॥ ६.५४.४० ॥
शत्रूंचे दमन करणाऱ्या त्याने दुसऱ्या शस्त्रधारी राजपुत्राला ठार करून, हत्तीच्या जड ओझे वाहणाऱ्या खांद्यावर तलवारीने प्रहार केला.
6.54.41
छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः ।
आरुगणः सिन्धुवेगन सानुमानिव पर्वतः ॥ ६.५४.४१ ॥
खांदा तुटलेला तो गजयूथपती गर्जना करत कोसळला—जणू सिंधू नदीच्या वेगाने शिखरासह पर्वत ढासळावा.
6.54.42
ततस्तस्मादप्लुत्य गजाद्भारत भारतः ।
खङ्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः ॥ ६.५४.४२ ॥
हे भरतवंशजा, मग त्या हत्तीवरून उडी मारून, हातात तलवार घेऊन, निर्भय मनाचा, उत्तम कवच धारण केलेला भारत (भीम) भूमीवर उभा राहिला.
6.54.43
स चचार बहून्मार्गानभितः पातयन्गजान् ।
अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५४.४३ ॥
तो अनेक मार्गांवर फिरला, सर्वत्र हत्तींना पाडत; फिरवलेल्या अग्निचक्राप्रमाणे सर्वत्र दिसू लागला.
6.54.44
अश्वबृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।
पदातीनां च सङ्घेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः। ॥ ६.५४.४४ ॥
घोड्यांच्या तुकड्यांत, हत्तींत, रथसेनांत आणि पायदळाच्या समूहांत तो प्रभावी ठरून प्रहार करत होता, रक्ताने भिजलेला.
6.54.45
श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः ।
छिन्दंस्तेषाकं शरीराणि शिरांसि च महाबलः ॥ ६.५४.४५ ॥
भीम युद्धात शत्रूंच्या मध्ये ससाण्याप्रमाणे फिरत होता; बलाने उग्र, महाबलवान, त्यांची शरीरे आणि मस्तके छेदत.
6.54.46
खङघ्गेकन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ।
पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः ॥ ६.५४.४६ ॥
युद्धात तीक्ष्ण धारेची तलवार घेऊन एकटा पायदळ योद्धा, हत्ती-योद्ध्यांमध्ये संतप्त होऊन, शत्रूंचे भय वाढवत.
6.54.47
संमाहयामास स तान्कालान्तकयमोपमः ।
मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् ॥ ६.५४.४७ ॥
तो काळ आणि यमासारखा त्यांना गोंधळात टाकत होता; मूढ होऊन ते युद्धात त्यालाच गर्जत धावत होते.
6.54.48
सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ।
निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च ॥ ६.५४.४८ ॥
महायुद्धात उत्तम वेगाने तलवार घेऊन फिरताना, त्याने युद्धात रथींच्या रथांचे दांडे आणि जू तोडून टाकले.
6.54.49
जघान रथिनश्चापि बलवान्रिपुमर्दनः ।
भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५४.४९ ॥
बलवान आणि शत्रुमर्दन करणाऱ्या भीमसेनाने रथींनाही ठार केले; तो अनेक मार्गांवर फिरताना दिसला.
6.54.50
भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम् ।
संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः ॥ ६.५४.५० ॥
पांडवाने फिरणे, प्रहार करणे, गरगरा फिरणे, उडी मारणे, पुढे सरसावणे, झेप घेणे, झडप घालणे आणि धावा करणे दाखवले.
6.54.51
केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना ।
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥ ६.५४.५१ ॥
काही महात्मा पांडवाच्या धारदार तलवारीने कापले गेले; मर्मस्थाने भेदली जाऊन ते ओरडून निष्प्राण होऊन पडले.
6.54.52
छइन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथाऽपरे ।
वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः । ॥ ६.५४.५२ ॥
हे भारता! दातांची टोके आणि सोंडा तुटलेले, मस्तककुंभ फुटलेले इतर हत्ती स्वार नसताना आपल्याच सैन्याला तुडवू लागले.
6.54.53
निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ।
छिन्नांश्च तोमरान्राजन्महामात्रशिरांसि च ॥ ६.५४.५३ ॥
हे राजा! मोठ्या गर्जना करत हत्ती भूमीवर कोसळले; तुटलेले तोमर आणि महावतांची मस्तकेही पडली.
6.54.54
परिस्तोमान्विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा ॥ ६.५४.५४ ॥
विचित्र परिस्तोम, सोन्यासारखे चमकणारे कक्ष्य, गळ्यातील अलंकार, शक्ती, पताका आणि प्रेतेही तेथे पडली होती.
6.54.55
तूणीरानथ यन्त्राणि धनूंषि च ।
भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाङ्कुशैः सह ॥ ६.५४.५५ ॥
भाते, यंत्रे, धनुष्ये, चमकणारे भिंदिपाल आणि अंकुशांसह तोत्रे.
6.54.56
घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भान्त्सरूनपि ।
पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥ ६.५४.५६ ॥
हे राजा, विविध घंटा आणि आत सोने भरलेले खांबही; पडणारे आणि पाडलेले हत्ती त्यांच्या स्वारांसह आम्ही पाहिले.
6.54.57
छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चाप वारणैः ।
आसीद्भूमिःक समास्तीर्णा पतितैर्भूधरैरिव ॥ ६.५४.५७ ॥
तुटलेल्या अवयवांनी आणि आवरणांनी युक्त, मारलेल्या हत्तींनी भूमी पडलेल्या पर्वतांसारखी पसरली होती.
6.54.58
विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्महाबलः ।
अश्वारोहवरांश्चैव पातयामास संयुगे ॥ ६.५४.५८ ॥
अशा प्रकारे महाबलाने मोठे हत्ती चिरडले, घोडे तुडवले आणि युद्धात श्रेष्ठ घोडेस्वारांनाही पाडले.
6.54.59
तद्धोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत ।
खलीनान्यथ योक्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६.५४.५९ ॥
हे भारता, त्याचे आणि त्यांचे ते युद्ध भयंकर झाले; लगाम, जू आणि सोन्यासारखे चमकणारे पट्टे.
6.54.60
परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ।
कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च ॥ ६.५४.६० ॥
परिस्तोम, प्रास, बहुमूल्य ऋष्टी, चिलखते, ढाली आणि रंगीत आच्छादने.
6.54.61
तत्रतत्रापविद्धआनि व्यदृश्यन्त महाहवे ।
प्रासैर्यन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा ॥ ६.५४.६१ ॥
महायुद्धात तिथे-तिथे फेकलेले भाले, विचित्र यंत्रे आणि निर्मळ शस्त्रे दिसत होती.
6.54.62
स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव ।
आप्लुत्य रथिनः काश्चित्परामृश्य महाबलः ॥ ६.५४.६२ ॥
त्या महाबलाने रथींवर उडी घेऊन काहींना पकडले, आणि पृथ्वी रंगीबेरंगी फुलांनी आच्छादल्यासारखी केली.
6.54.63
पातयामास खङ्गेन सध्वजानपि पाण्डवः ।
मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनःक ॥ ६.५४.६३ ॥
पांडवाने तलवारीने ध्वजांसह त्यांना पाडले; दिशादिशांत वारंवार उड्या मारत पळणाऱ्या त्या यशस्वींनाही.
6.54.64
मार्गांश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः ।
स जघान पदा कांश्चिद्व्याक्षिप्यान्यानपोथयत् ॥ ६.५४.६४ ॥
रणात त्याच्या विचित्र गती पाहून लोक थक्क झाले. त्याने काहींना पायाने तुडवले; इतरांना फेकून चिरडले.
6.54.65
खह्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ।
ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले ॥ ६.५४.६५ ॥
त्याने तलवारीने काहींना कापले; गर्जनेने इतरांना भयभीत केले; आणि मांड्यांच्या वेगाने इतरांना जमिनीवर पाडले.
6.54.66
अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः ।
एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् ॥ ६.५४.६६ ॥
इतर त्याला पाहून भयाने मृत्यू पावले. अशा प्रकारे वेगवान व शूर कलिंगांची ती प्रचंड सेना (नष्ट झाली).
6.54.67
परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ।
ततः कालिङ्गयैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ ॥ ६.५४.६७ ॥
युद्धात भीष्मांना वेढा घालून त्यांनी भीमसेनावर धाव घेतली. तेव्हा, हे भरतर्षभा, कलिंग सैन्याच्या अग्रभागी…
6.54.68
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ।
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः । ॥ ६.५४.६८ ॥
श्रुतायुषाला पाहून भीमसेन त्याच्याकडे पुढे सरसावला. त्याला येताना पाहून कलिंगाने नऊ बाणांनी…
6.54.69
भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ ६.५४.६९ ॥
अमेय आत्म्याच्या त्याने भीमसेनाच्या छातीवर प्रहार केला. कलिंगाच्या बाणांनी घायाळ झालेले भीमसेन अंकुशाने पीडित हत्तीसारखे झाले.
6.54.70
भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोदेनाग्निरिवैधितः ।
अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६.५४.७० ॥
भीमसेन क्रोधाने अग्नीसारखे प्रज्वलित झाले. तेव्हा अशोकाने सोन्याने सजवलेला रथ घेऊन…
6.54.71
भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ।
तामरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः ॥ ६.५४.७१ ॥
रथसारथ्याने भीमाला रथाने तिथे आणले. त्या रथावर त्वरित आरूढ होऊन कुंतीपुत्र, शत्रुसंहारक…
6.54.72
कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ।
ततः श्रुतायुर्बलावान्भीमाय निशिताञ्शरान् ॥ ६.५४.७२ ॥
तो कलिंगाकडे धावला आणि "थांब, थांब!" असे म्हणाला. तेव्हा बलवान श्रुतायुषाने भीमावर तीक्ष्ण बाण सोडले.
6.54.73
प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ६.५४.७३ ॥
क्रोधाने भरून आपल्या हाताची चपळाई दाखवत त्याने उत्तम धनुष्यातून सोडलेले नऊ तीक्ष्ण बाण पाठवले.
6.54.74
समाहतो महाराज कलिङ्गेन महात्मना ।
संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥ ६.५४.७४ ॥
हे महाराज, त्या महात्मा कलिंगाच्या प्रहाराने आघात पावलेला भीम दंडाने मारलेल्या सर्पासारखा अत्यंत ओरडला.
6.54.75
क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः ।
कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ॥ ६.५४.७५ ॥
संतप्त होऊन, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ पार्थ भीमाने धनुष्य जोराने ओढून सात लोखंडी बाणांनी कलिंगाला ठार मारले.
6.54.76
क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ ।
सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ६.५४.७६ ॥
क्षुरप्र बाणांनी त्याने कलिंगाचे दोन महाबली रथरक्षक सत्यदेव आणि सत्य यांना यमसदनी पाठवले.
6.54.77
ततः पुनमेयात्मा नासचैर्निशितैस्त्रिभिः ।
केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ॥ ६.५४.७७ ॥
नंतर संयमी आत्मा भीमाने युद्धात तीन तीक्ष्ण नासिक बाणांनी केतुमानाला यमसदनी पाठवले.
6.54.78
ततः कलिङ्गाः सन्नद्धा भीमसेनममर्षणम् ।
अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥ ६.५४.७८ ॥
नंतर सज्ज झालेल्या कलिंग क्षत्रियांनी असहिष्णू भीमसेनाला हजारो सैन्यतुकड्यांनी वेढून अडवले.
6.54.79
ततः शक्तिगदाखङ्गतोमरर्ष्टिपरश्वथैः ।
कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन् ॥ ६.५४.७९ ॥
नंतर कलिंगांनी शक्ती, गदा, खड्ग, तोमर, ऋष्टी आणि परशू यांनी, हे राजन्, भीमसेनावर वर्षाव केला.
6.54.80
संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः ॥ ६.५४.८० ॥
त्या भयंकर शरवर्षावाला रोखून, त्या महाबलाने वेगाने गदा उचलली आणि पुढे झेप घेतली.
6.54.81
भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् ।
पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः ॥ ६.५४.८१ ॥
भीमाने सातशे वीरांना यमसदनाला पाठवले; पुन्हा शत्रुमर्दनाने दोन हजार कलिंगांनाही पाठवले.
6.54.82
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् ।
एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनःपुनः ॥ ६.५४.८२ ॥
त्याने त्यांना मृत्युलोकात पाठवले; ते अद्भुतासारखे झाले. अशा प्रकारे त्याने कलिंगांच्या त्या सैन्यांना पुन्हा पुन्हा...
6.54.83
बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम् ।
हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे ॥ ६.५४.८३ ॥
युद्धात महारथी भीष्माला पाहून त्याने वेगाने भेदले; रणात पांडवाने आरोहकांना ठार केलेले हत्ती केले गेले.
6.54.84
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव ।
मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥ ६.५४.८४ ॥
सैन्यांमध्ये ते वाऱ्याने आदळलेल्या ढगांसारखे विखुरले; बाणांनी पीडित होऊन ओरडत स्वतःच्याच सैन्याला तुडवत...
6.54.85
ततो भीमो महाबाहुः खङ्गहस्तो महाभुजःक ।
संप्रहृष्टो महाघोषं शङ्खं प्राध्मापयद्बली ॥ ६.५४.८५ ॥
तेव्हा महाबाहू भीम, हातात तलवार घेऊन, अत्यंत हर्षित होऊन, महान घोषाचा शंख बलपूर्वक वाजवू लागला.
6.54.86
सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ।
मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप ॥ ६.५४.८६ ॥
हे परंतपा! त्याने सर्व कलिंग सैन्यांची मने एकाच वेळी कंपित केली; कलिंगांमध्ये मोहही शिरला.
6.54.87
प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ।
भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वशः ॥ ६.५४.८७ ॥
हे राजा! युद्धात भीमामुळे सैन्ये आणि वाहने गजेंद्राच्या आघातासारखी सर्वत्र थरथरली.
6.54.88
मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः ।
मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समपद्यत ॥ ६.५४.८८ ॥
अनेक मार्गांवर फिरताना, इकडे-तिकडे धावताना, वारंवार उडय़ा मारताना गोंधळ निर्माण झाला.
6.54.89
भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत ।
क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः ॥ ६.५४.८९ ॥
भीमसेनाच्या भयाने त्रस्त झालेले सैन्यही कंपित झाले, जसे मगराने ढवळलेले मोठे सरोवर.
6.54.90
त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा ।
पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः ॥ ६.५४.९० ॥
अद्भुत कर्म करणाऱ्या भीमाने सर्वांना भयभीत केल्यावर, परत येणारे लोकही गटागटाने पळू लागले.
6.54.91
सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः ।
अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ॥ ६.५४.९१ ॥
सर्व कलिंग योद्ध्यांमध्ये पांडवांचा सेनापती पार्षत आपल्या इतर सेनातुकड्यांना म्हणाला, "युद्ध करा."
6.54.92
सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः ।
भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥ ६.५४.९२ ॥
सेनापतीचे वचन ऐकून शिखंडीच्या नेतृत्वाखालील गण प्रहार करणाऱ्या रथसेनांसह भीमाच्या दिशेनेच पुढे सरसावले.
6.54.93
धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः ।
महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥ ६.५४.९३ ॥
धर्मराज पांडवाने त्या सर्वांना सावरले; मागून मेघवर्ण अशा मोठ्या गजसेनेसह त्यांना आधार दिला.
6.54.94
एवं संनोद्य सर्वामि स्वान्यनीकानि पार्षतः ।
भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णि सत्पुरुषैर्वृतः ॥ ६.५४.९४ ॥
अशाप्रकारे आपल्या इतर सर्व सेनातुकड्यांना प्रोत्साहन देऊन, सत्पुरुषांनी वेढलेल्या पार्षताने भीमसेनाचा पृष्ठभाग सांभाळला.
6.54.95
न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते ।
भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥ ६.५४.९५ ॥
खरोखर जगात पांचालराजाला भीम आणि सात्यकी यांच्याहून प्राणांपेक्षाही प्रिय असा दुसरा कोणी नाही.
6.54.96
सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः ।
भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥ ६.५४.९६ ॥
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, शत्रुवीरांना ठार मारणाऱ्या पार्षताने कलिंगांमध्ये संचार करणाऱ्या महाबाहू भीमसेनाला पाहिले.
6.54.97
ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः ।
शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥ ६.५४.९७ ॥
हे राजा, शत्रूंना तापविणारा हर्षित होऊन अनेक प्रकारे गर्जला. रणात त्याने शंख फुंकला आणि सिंहनाद केला.
6.54.98
स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते ।
कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् । ॥ ६.५४.९८ ॥
सोन्याने सजवलेल्या, पारावत घोड्यांच्या त्या रथावरील कोविदार ध्वज पाहून भीमसेनाला धीर आला.
6.54.99
धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ।
भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥ ६.५४.९९ ॥
पण कलिंगांनी घेरलेल्या भीमसेनाला पाहून अमेयात्मा धृष्टद्युम्न त्याच्या रक्षणासाठी रणात पुढे धावला.
6.54.100
तौ दूरात्सात्यकिं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ । ॥ ६.५४.१०० ॥
ते दोघे, धृष्टद्युम्न आणि वृकोदर, दुरून सात्यकीला पाहून रणात कलिंगांशी लढले; ते मनस्वी वीर.
6.54.101
स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः ।
पार्थपार्षतयोः पार्षिं जग्राह पुरुषर्षभः ॥ ६.५४.१०१ ॥
तेथे वेगाने जाऊन शैनेय, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि पुरुषांमधील वृषभ, याने पार्थ आणि पार्षताच्या बाजूला धरले.
6.54.102
स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।
आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत ॥ ६.५४.१०२ ॥
भयंकर कर्म करून, धनुष्य उचलून, रौद्र रूप धारण करून त्याने कलिंगांकडे पाहिले.
6.54.103
कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् ।
रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ ६.५४.१०३ ॥
कलिंगांपासून उत्पन्न झालेली, मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरलेली, रक्त वाहणारी एक नदी तेथे भीमाने वाहवली.
6.54.104
अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् ।
तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥ ६.५४.१०४ ॥
कलिंग आणि पांडवांच्या सैन्यांच्या मधील त्या दुस्तर प्रवाहाला महाबलवान भीमसेन पार करून गेला.
6.54.105
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप ।
कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः कसह युध्यते ॥ ६.५४.१०५ ॥
हे राजा, भीमसेनाला तसे पाहून तुझे लोक ओरडले—"हा तर भयंकर रूपातील काळच, कलिंगांशी युद्ध करत आहे!"
6.54.106
ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे ।
अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समंततः ॥ ६.५४.१०६ ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म रणांगणात तो गर्जनेचा आवाज ऐकून, सैन्याची चहूबाजूंनी व्यूहरचना करून, त्वरेने भीमाकडे धावला.
6.54.107
तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६.५४.१०७ ॥
सात्यकी, भीमसेन आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न त्याच्याकडे धावले आणि भीष्माच्या सोन्याने सजवलेल्या रथावर तुटून पडले.
6.54.108
परिवार्य तु ते सर्वे गाङ्गेयं तरसा रणे ।
त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्च्छुरोजसा ॥ ६.५४.१०८ ॥
ते सर्व रणांगणात गांगेयाला वेगाने वेढून, प्रत्येकाने तीन-तीन भयंकर बाणांनी भीष्माला जोराने प्रहार केला.
6.54.109
प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव ।
यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥ ६.५४.१०९ ॥
तुमचे पिता देवव्रत यांनी प्रयत्न करणाऱ्या त्या सर्व महाधनुर्धरांना सरळ जाणाऱ्या बाणांनी तीन-तीन करून प्रत्युत्तर दिले.
6.54.110
ततः शरसहस्रेण सन्निवार्य महारथान् ।
हयान्काञ्चनसन्नाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः ॥ ६.५४.११० ॥
नंतर हजार बाणांनी महारथींना अडवून भीमाचे सोन्याचे कवच घातलेले घोडे बाणांनी मारले.
6.54.111
हताश्वे स रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥ ६.५४.१११ ॥
घोडे मारले गेलेल्या रथावर उभ्या असलेल्या प्रतापी भीमसेनाने वेगाने गाङ्गेयाच्या रथाच्या दिशेने शक्ती फेकली.
6.54.112
अप्राप्तामथ तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत ॥ ६.५४.११२ ॥
ती शक्ती पोहोचण्यापूर्वीच तुमचे पिता देवव्रत यांनी युद्धात तिचे तीन तुकडे केले; ती जमिनीवर चुरडली गेली.
6.54.113
ततः शैक्यायसीं गुर्वी प्रगृह्य बलवान्गदाम् ।
भीमसेनस्ततस्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ॥ ६.५४.११३ ॥
हे मनुजश्रेष्ठा, नंतर बलवान भीमसेनाने पोलादाची जड गदा घेऊन लगेच उडी घेतली.
6.54.114
सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया ।
गाङ्गेयसारथिं तूर्णं पातयामास सायकैः ॥ ६.५४.११४ ॥
नंतर सात्यकीनेही भीमाचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने गाङ्गेयाच्या सारथ्याला बाणांनी तत्काळ पाडले.
6.54.115
भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः ।
वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ॥ ६.५४.११५ ॥
तो सारथी मारला गेल्यावर, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीष्मांना वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी रणांगणातून दूर नेले.
6.54.116
भीमसेनस्ततो राजन्नपयाते महाव्रते ।
प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः ॥ ६.५४.११६ ॥
हे राजा, तेव्हा महाव्रती भीष्म निघून गेल्यावर भीमसेन सुक्या गवताला जाळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाला.
6.54.117
स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत ।
नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ ॥ ६.५४.११७ ॥
त्याने सर्व कलिंगांना ठार मारून सैन्याच्या मध्यभागी उभा राहिला; हे भरतश्रेष्ठा, तुमच्या कोणीही त्याचा सामना करण्याचे धाडस केले नाही.
6.54.118
धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाहक यशस्विनम् ॥ ६.५४.११८ ॥
रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या धृष्टद्युम्नाने त्या यशस्वी वीराला आपल्या रथात घेऊन, सर्व सैन्याच्या डोळ्यांदेखत तेथून दूर नेले.
6.54.119
संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ ।
धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम् ॥ ६.५४.११९ ॥
हे भरतर्षभा, पांचाल आणि मत्स्य यांच्याकडून सन्मानित होऊन त्याने धृष्टद्युम्नाला आलिंगन दिले आणि मग सात्यकीकडे गेला.
6.54.120
अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ ६.५४.१२० ॥
मग सत्यपराक्रमी सात्यकी, यदुकुलातील व्याघ्र, धृष्टद्युम्न पाहत असताना भीमसेनाला आनंदित करत म्हणाला.
6.54.121
दिष्ट्या कालिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान ।
शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ॥ ६.५४.१२१ ॥
सुदैवाने कलिंगराज, राजपुत्र केतुमान, शक्रदेव, कलिंग आणि कलिंगजन युद्धात मारले गेले.
6.54.122
स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः ।
महापुरुषभूयिष्ठो धीरयोधनिषेवितः ॥ ६.५४.१२२ ॥
स्वतःच्या बाहुबलाने व पराक्रमाने, हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेले, महापुरुषांनी युक्त, धीर योद्ध्यांनी सेवित.
6.54.123
महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया ।
एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिन्दम।
रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ॥ ६.५४.१२३ ॥
कलिंगांची महान व्यूहरचना तुम्ही एकट्याने चिरडून टाकलीत. असे बोलून शिनीचा नातू, दीर्घबाहू, शत्रुदमन आपल्या रथातून दुसऱ्या रथाकडे धावत गेला आणि पांडवाला आलिंगन दिले.
6.54.124
ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथः ।
तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत् ॥ ६.५४.१२४ ॥
मग आपल्या रथावर आरूढ होऊन तो महारथी पुन्हा क्रोधाने तुमच्या सैनिकांचा वध करू लागला आणि भीमाच्या सैन्यावर चालून गेला.