महाभारत · अध्याय 6.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.57.1
ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेषु परेषु च ।
धनञ्जयो रथानीकमवधीत्तव भारत ॥ ६.५७.१ ॥
तेव्हा तुमच्या आणि शत्रूच्या सैन्यांची व्यूहरचना झाली असता, हे भारता, धनंजयाने तुमच्या रथसेनेचा संहार केला.
6.57.2
शरैरथिरथो युद्धे दारयन्रथयूथपान् ।
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ॥ ६.५७.२ ॥
युद्धात महारथी पार्थाने बाणांनी रथयूथपतींना फाडले; युगान्ती कालाने मारले जावे तसे ते पार्थाकडून मारले जात होते.
6.57.3
धार्तराष्ट्रा रणे यत्नात्पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् ।
प्रार्थयाना यशो दीप्तां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ६.५७.३ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी युद्धात प्रयत्नपूर्वक पांडवांशी लढा दिला; तेजस्वी यशाची इच्छा धरून, मृत्यूलाच परत येण्याचा मार्ग मानून.
6.57.4
एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् ।
बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चासञ्जन्त संयुगे ॥ ६.५७.४ ॥
एकाग्रचित्त होऊन, हे राजा, त्यांनी पांडवांच्या सेनेला अनेक वेळा भंगले; आणि ते युद्धात चिकटून राहिले.
6.57.5
द्रवद्भिरथभग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च ।
पाण्डवैः कौरवेयैश्च न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.५७.५ ॥
पळणाऱ्यांमध्ये, रथ मोडलेल्यांमध्ये आणि परतून लढणाऱ्यांमध्ये पांडव व कौरव कोणीच ओळखता आले नाहीत.
6.57.6
उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम् ।
न दिशः प्रदिशो वापि जज्ञिरेऽत्र समागताः ॥ ६.५७.६ ॥
भूमीवरून धूळ उठून सूर्याला झाकून टाकले; येथे जमलेल्यांना दिशा किंवा उपदिशा कळेनात.
6.57.7
अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे ।
अवर्तत तदा युद्धं तत्र तत्र विशांपते ॥ ६.५७.७ ॥
तेव्हा युद्धात अनुमानाने, खुणांनी, नाव-गोत्राने ओळखून तिथे तिथे युद्ध चालले, हे प्रजापते.
6.57.8
न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथञ्चन ।
रक्षितः सत्यसन्धेन भारद्वाजेन संयुगे ॥ ६.५७.८ ॥
तेथे कौरवांची व्यूहरचना कोणत्याही प्रकारे भंगली नाही; सत्यसंध भारद्वाजपुत्राने युद्धात तिचे रक्षण केले.
6.57.9
तथैव पाण्डवानां च रक्षितः सव्यसाचिना ।
नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः ॥ ६.५७.९ ॥
त्याचप्रमाणे पांडवांचा महाव्यूह सव्यसाची अर्जुनाने रक्षिला होता; भीमाने चांगले रक्षण केल्याने तो भंगला नाही.
6.57.10
सेनाग्रादपि निष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः ।
उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः ॥ ६.५७.१० ॥
सेनेच्या अग्रभागातूनही बाहेर पडून तेथे माणसे लढली; हे राजा, दोन्ही सेनांचे रथ आणि हत्ती एकमेकांत मिसळले.
6.57.11
हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे ।
ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च प्रासैरपि च संयुगे ॥ ६.५७.११ ॥
महायुद्धात घोडेस्वार घोडेस्वारांना पाडत होते; चमकणाऱ्या ऋष्टि व प्रासांनीही युद्धात ते पाडले जात होते.
6.57.12
रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैःक ।
पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे ॥ ६.५७.१२ ॥
एक रथी दुसऱ्या रथीजवळ जाऊन सोनेरी अलंकार असलेल्या बाणांनी त्या अतिभयंकर युद्धात त्याला पाडत असे.
6.57.13
गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः ।
संसक्तान्पातयामासुस्तव तेषां च सर्वशः ॥ ६.५७.१३ ॥
हत्तीवरील योद्धे हत्तीवरील योद्ध्यांना नाराच, बाण आणि तोमरांनी पाडू लागले; एकमेकांत गुंतलेले ते आपल्या बाजूने व त्यांच्या बाजूने सर्वत्र असेच पडले.
6.57.14
कश्चिदुत्पत्य समरे वस्वारणमास्थितः ।
केशपक्षे परामृश्य जहार समरे शिरः ॥ ६.५७.१४ ॥
कोणीतरी युद्धात उडी घेऊन वसु-आरणात (हत्तींच्या युद्धात) उभा राहिला आणि केस धरून युद्धात मस्तक छाटून नेले.
6.57.15
अन्ये द्विरददन्ताग्रनिर्भिन्नहृदया रणे ।
वेमुश्च रुधिरं वीरा निःश्वसन्तः समन्ततः ॥ ६.५७.१५ ॥
इतर वीर, रणांगणात हत्तींच्या दातांच्या टोकांनी हृदय भेदलेले, दीर्घ निःश्वास सोडत चहूकडे रक्त ओकू लागले.
6.57.16
कश्चित्करिविषाणस्थो वीरो रणविशारदाः ।
प्रावेपच्छक्तिनिर्भिन्नो गजशिक्षास्त्रवेदिना ॥ ६.५७.१६ ॥
हत्तीच्या सुळ्यावर उभा असलेला एक वीर, रणनिपुण, गजशिक्षेची अस्त्रे जाणणाऱ्याच्या शक्तीच्या प्रहाराने विद्ध होऊन थरथरला.
6.57.17
पत्तिमङ्घा रणे पक्तीन्भिमन्दिपालपरश्वथैः ।
न्यतापतयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः ॥ ६.५७.१७ ॥
पायदळ रणांगणात भिंदिपाल, पाल आणि परशू घेऊन रांगांवर तुटून पडले; हर्षाने, एकमेकांचे अपराध करणारे ते खाली कोसळत गेले.
6.57.18
रथी च समरे राजन्नासाद्य गजयूथपम् ।
स गजं पातयामास गजी च रथिनां वरम् ॥ ६.५७.१८ ॥
हे राजा! रणांगणात एका रथीने गजयूथपतीजवळ जाऊन त्या हत्तीला पाडले; आणि हत्तीवरील योद्ध्याने रथींमध्ये श्रेष्ठाला पाडले.
6.57.19
रथिनं च हयारोहः प्रासेन भरतर्षभ ।
पातयामास समरे रथी च हयसादिनम् ॥ ६.५७.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! घोडेस्वाराने भाल्याने रथीला पाडले; आणि रथीने युद्धात घोडेस्वाराला पाडले.
6.57.20
पदाती रथिनं सङ्ख्ये रथी चापि पदातिनम् ।
न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि ॥ ६.५७.२० ॥
पायदळ सैनिकाने युद्धात रथीला आणि रथीने पायदळ सैनिकाला तीक्ष्ण शस्त्रांनी पाडले; दोन्ही सेनांमध्ये.
6.57.21
गजारोहा हयारोहान्पातयांचक्रिरे तदा ।
हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.५७.२१ ॥
तेव्हा गजारोहींनी घोडेस्वारांना पाडले, आणि घोडेस्वारांनी हत्तींवरील योद्ध्यांना पाडले; ते अद्भुतासारखे झाले.
6.57.22
गजारोहवरैश्चापि तत्रतत्र पदातयः ।
पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः ॥ ६.५७.२२ ॥
ठिकठिकाणी श्रेष्ठ गजारोहींनी पायदळ सैनिक पाडलेले दिसले; आणि त्यांच्याकडूनच गजयोद्धेही पाडले गेले.
6.57.23
पत्तिसङ्घा हयारोहैः सादिसङ्घाश्च पत्तिभिः ।
पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.५७.२३ ॥
घोडेस्वारांकडून पायदळाचे समूह आणि पायदळांकडून घोडदळाचे समूह पाडले जात असल्याचे दिसले—शेकडो आणि हजारो.
6.57.24
ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा ।
प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा ॥ ६.५७.२४ ॥
तेथे फेकलेल्या ध्वजा, धनुष्य, तोमर, भाले, गदा, परिघ आणि कंपन (शस्त्रे) यांनी (रणभूमी भरली होती).
6.57.25
शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि ।
निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा ॥ ६.५७.२५ ॥
शक्ती, विचित्र कवचे, कणप, अंकुश, चमचमणारी तलवारी आणि सोन्याच्या पंखांचे बाण यांनी (रणभूमी भरली होती).
6.57.26
परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता ॥ ६.५७.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! बहुमूल्य परिस्तोम, कुथा आणि कांबळ्यांनी व माळांनी चित्रित झाल्यासारखी पृथ्वी शोभत होती.
6.57.27
नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥ ६.५७.२७ ॥
त्या महायुद्धात पडलेल्या माणसे, घोडे आणि हत्तींच्या देहांनी पृथ्वी अगम्य रूपाची झाली, मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरली.
6.57.28
प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः ।
दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर ॥ ६.५७.२८ ॥
युद्धरक्ताने शिंपलेली भूमीवरची धूळ शांत झाली; हे जनेश्वरा, सर्व दिशा निर्मळ झाल्या.
6.57.29
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत ॥ ६.५७.२९ ॥
हे भारता! चोहीकडे असंख्य धडे उभी राहिली; जगाच्या विनाशाची चिन्हे म्हणून.
6.57.30
तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः ॥ ६.५७.३० ॥
त्या अत्यंत भयंकर, अत्यंत दारुण युद्धात चोहीकडे धावणारे रथी दिसत होते.
6.57.31
ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
पुरुमित्रो जयो भोजः शल्यश्चापि ससौबलः ॥ ६.५७.३१ ॥
नंतर भीष्म, द्रोण, सैंधव जयद्रथ, पुरुमित्र, जय, भोज आणि शल्य हेही सौबलासह (युद्धात उतरले).
6.57.32
एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः ।
पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुःस्म पुनःपुनः ॥ ६.५७.३२ ॥
युद्धात अजिंक्य, सिंहासारखा पराक्रम असलेल्या यांनी पांडवांची सेना वारंवार मोडली.
6.57.33
तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः ।
सात्यकिश्चेकितानश्च द्रोपदेयाश्च भारत ॥ ६.५७.३३ ॥
तसेच भीमसेन, राक्षस घटोत्कच, सात्यकी, एकितान आणि हे भारता, द्रौपदीचे पुत्रही (युद्धात होते).
6.57.34
तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः ।
द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव ॥ ६.५७.३४ ॥
सर्व राजांसह असलेल्या तुमच्या लोकांना आणि तुमच्या पुत्रांना देवांनी दानवांना पळवावे तसे युद्धात पळवून लावले.
6.57.35
तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः ।
रक्तोक्षिता घोररूपा विरेर्जुर्दानवा इव ॥ ६.५७.३५ ॥
अशा प्रकारे ते क्षत्रियश्रेष्ठ युद्धात एकमेकांवर प्रहार करत, रक्ताने माखलेले, भयंकर रूपाचे दानवांसारखे चमकत होते.
6.57.36
विनिर्जित्य रिपून्वीरा सेकनयोरुभयोरपि ।
व्यदृस्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले ॥ ६.५७.३६ ॥
शत्रूंना जिंकणारे वीर, युद्धभूमीच्या दोन्ही बाजूंचे महारथी आकाशात ग्रहांसारखे दिसत होते.
6.57.37
ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अभ्ययात्पाण्डवं युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम् ॥ ६.५७.३७ ॥
तेव्हा आपला पुत्र दुर्योधन हजार रथांसह युद्धात पांडवावर आणि राक्षस घटोत्कचावर चाल करून गेला.
6.57.38
तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह ।
द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ प्रत्युद्ययुररिन्दमौ ॥ ६.५७.३८ ॥
त्याचप्रमाणे सर्व पांडव मोठ्या सेनेसह युद्धात प्रयत्नशील शत्रुदमन द्रोण व भीष्म यांच्यासमोर धावून गेले.
6.57.39
किरीटी च ययौ क्रुद्धः समन्तात्पार्थिवोत्तमान् ।
आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम् ॥ ६.५७.३९ ॥
किरीटी अर्जुन क्रोधाने चारही बाजूंनी श्रेष्ठ राजांकडे धावला; आर्जुनी (अभिमन्यू) आणि सात्यकी सौबल सैन्याकडे गेले.
6.57.40
ततः प्रववृते भूयः संग्रामो रोमहर्षणः ।
तावकानां परेषां च समरे विजयैषिणाम् ॥ ६.५७.४० ॥
तेव्हा पुन्हा अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले; आपल्या बाजूचे आणि शत्रूचे योद्धे विजयाच्या इच्छेने लढले.