महाभारत · अध्याय 6.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.58.1
ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे ।
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६.५८.१ ॥
तब क्रोध से भरे उन राजाओं ने युद्ध में फाल्गुन को देखकर हज़ारों रथों से चारों ओर से उसे घेर लिया।
6.58.2
अथैनं रथबृन्देन कोष्ठकीकृत्य भारत ।
शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन् ॥ ६.५८.२ ॥
फिर हे भारत, रथों के समूह से उसे कोठे की भाँति घेरकर उन्होंने हज़ारों बाणों से चारों ओर से उसे रोक दिया।
6.58.3
शक्तीश्च विमलाकस्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह ।
प्रासान्परश्वथांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि ॥ ६.५८.३ ॥
चमकते, तीखे भालों, गदाओं और परिघों के साथ, प्रासों, फरसों तथा मुद्गरों और मुसलों को भी।
6.58.4
चिक्षिषुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम् ॥ ६.५८.४ ॥
क्रोधित होकर युद्ध में वे फाल्गुन के रथ की ओर प्रहार करना चाहते थे; और शस्त्रों की वह वर्षा टिड्डियों के विस्तृत झुंड जैसी हो गई।
6.58.5
रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः ।
तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम् ॥ ६.५८.५ ॥
पार्थ ने सब ओर से स्वर्ण-अलंकृत बाणों से उन्हें रोक दिया। वहाँ बीभत्सु की उस अद्भुत, मानवातीत फुर्ती को देखकर।
6.58.6
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
साधुसाध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन् ॥ ६.५८.६ ॥
देव, दानव, गंधर्व, पिशाच, नाग और राक्षस — 'साधु, साधु!' कहकर, हे राजेंद्र, फाल्गुन का सम्मान करने लगे।
6.58.7
सात्यकिश्चाभिमन्युश्च महत्या सेकनया वृतौ ।
गान्धारान्समरे शूराञ्जग्मतुः सहसौबलान् ॥ ६.५८.७ ॥
सात्यकि और अभिमन्यु दोनों एक बड़ी बाण-वर्षा से घिरे हुए युद्ध में सहसा शूर गान्धारों और सौबलों की ओर बढ़ गए।
6.58.8
तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् ।
तिशलश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ॥ ६.५८.८ ॥
वहाँ क्रुद्ध सौबलों ने युद्ध में क्रोधपूर्वक त्रिशूलों और अनेक प्रकार के शस्त्रों से वार्ष्णेय (सात्यकि) के उत्तम रथ को काट डाला।
6.58.9
सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने भयावहे ।
अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥ ६.५८.९ ॥
परन्तु सात्यकि भयंकर युद्ध के चलते अपना रथ छोड़कर शत्रुओं को तपाने वाले अभिमन्यु के रथ पर शीघ्र ही चढ़ गए।
6.58.10
तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् ।
व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैःक सन्नतपर्वभिः ॥ ६.५८.१० ॥
एक ही रथ पर संयुक्त वे दोनों शीघ्र ही सौबलेय (शकुनि) की सेना को अपने तीखे, झुके हुए पर्वों वाले बाणों से बींधने लगे।
6.58.11
द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् ।
नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ ६.५८.११ ॥
युद्ध में प्रयत्नशील द्रोण और भीष्म ने धर्मराज की सेना को कंक पक्षी के पंखों से सजे तीखे बाणों से नष्ट करना आरंभ किया।
6.58.12
ततो धर्मसुतोक राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥ ६.५८.१२ ॥
तब धर्मपुत्र राजा (युधिष्ठिर) और पाण्डु के दोनों माद्रीपुत्रों ने समस्त सेनाओं के देखते-देखते द्रोण की सेना पर धावा बोल दिया।
6.58.13
तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम् ॥ ६.५८.१३ ॥
वहाँ एक अत्यंत महान, कोलाहलपूर्ण और रोंगटे खड़े कर देने वाला युद्ध हुआ, जैसा पूर्वकाल में देवों और असुरों का अत्यंत भयानक युद्ध हुआ था।
6.58.14
कुर्वाणौ सुमहत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ ।
दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावप्यवारयत् ॥ ६.५८.१४ ॥
भीमसेन और घटोत्कच अत्यंत महान कर्म कर रहे थे; तब दुर्योधन ने आगे बढ़कर उन दोनों को भी रोक दिया।
6.58.15
तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् ।
अतीत्य पीतरं युद्धे यदयुध्यत भारत ॥ ६.५८.१५ ॥
वहाँ हमने हिडिम्बा के पुत्र का अद्भुत पराक्रम देखा, हे भारत, जो युद्ध में अपने पिता को भी पीछे छोड़ कर लड़ रहा था।
6.58.16
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम् ।
हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः ॥ ६.५८.१६ ॥
परन्तु क्रुद्ध भीमसेन ने असहिष्णु दुर्योधन की छाती में बाण मारा, मानो हँसते हुए पाण्डुपुत्र ने ऐसा किया हो।
6.58.17
ततो दुर्योधननो राजा प्रहारवरपीडितः ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥ ६.५८.१७ ॥
तब राजा दुर्योधन उस श्रेष्ठ प्रहार से पीड़ित होकर रथ के आसन पर बैठ गए और मूर्च्छित हो गए।
6.58.18
तं विसंज्ञं विदित्वा तु त्वरमाणोऽस्य सारथिः ।
अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभज्यत ॥ ६.५८.१८ ॥
उसे मूर्च्छित जानकर उसके सारथी ने शीघ्रता से उसे युद्ध से दूर ले गया; हे राजन्, तब सेना भाग गई।
6.58.19
ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः ।
निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः ॥ ६.५८.१९ ॥
तब भीम ने चारों ओर भागती उस कौरव सेना को तीखे बाणों से मारते हुए पीछे से उसका पीछा किया।
6.58.20
पार्षतश्च रथश्रोष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः ।
द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः ॥ ६.५८.२० ॥
पार्षत (धृष्टद्युम्न) और रथश्रेष्ठ धर्मपुत्र पाण्डव ने द्रोण और गाङ्गेय भीष्म के देखते-देखते उस सेना पर आक्रमण किया।
6.58.21
जघ्नतुर्विशिकैस्तीक्ष्णैः परानीकविनाशनैः ।
द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे ॥ ६.५८.२१ ॥
शत्रु-सेना का नाश करने वाले उन तीखे बाणों से दोनों ने प्रहार किया, और युद्ध में तुम्हारे पुत्र की वह सेना भागने लगी।
6.58.22
नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
वार्यमाणं च भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ६.५८.२२ ॥
महारथी भीष्म और द्रोण उसे रोक नहीं सके; भीष्म और महात्मा द्रोण के द्वारा रोके जाने पर भी (सेना नहीं रुकी)।
6.58.23
विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः ।
ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततःक ॥ ६.५८.२३ ॥
द्रोण और भीष्म के देखते-देखते वह सेना भाग रही थी; तब सहस्रों रथों के इधर-उधर भागते समय…
6.58.24
तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुङ्गवौ ।
सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः ॥ ६.५८.२४ ॥
सौभद्र और शिनि-वंश के श्रेष्ठ वीर (सात्यकि), एक ही रथ पर खड़े होकर, युद्ध में सौबल (शकुनि) की सेना को चारों ओर से काटने लगे।
6.58.25
शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुङ्गवौ ।
अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले ॥ ६.५८.२५ ॥
तब वे दोनों शैनेय और कुरुश्रेष्ठ अर्जुन ऐसे शोभित हुए, जैसे अमावस्या की रात में आकाश में चन्द्रमा और सूर्य।
6.58.26
अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशांपते ।
ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः ॥ ६.५८.२६ ॥
तब क्रोधित अर्जुन ने, हे प्रजापति, आपकी सेना पर बाणों की वर्षा ऐसे की जैसे मेघ धाराओं की वर्षा करता है।
6.58.27
वध्यमानं ततस्तत्र शरैः पार्थस्य संयुगे ।
दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम् ॥ ६.५८.२७ ॥
पार्थ के बाणों से वहाँ मारी जाती हुई कौरव सेना, विषाद और भय से काँपती हुई, भाग निकली।
6.58.28
द्रवतस्तान्समालक्ष्य भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ ॥ ६.५८.२८ ॥
उन्हें भागते देखकर महारथी भीष्म और द्रोण, दुर्योधन के हित की इच्छा से क्रोधित होकर, उन्हें रोक लिया।
6.58.29
ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशांपते ।
न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणां समन्ततः ॥ ६.५८.२९ ॥
तब हे प्रजापति, राजा दुर्योधन ने आश्वासन देकर उस भागती हुई सेना को चारों ओर से लौटा दिया।
6.58.30
यत्र यत्र हि पुत्रं ते ये ये पश्यन्ति भारत ।
तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महरथाः ॥ ६.५८.३० ॥
हे भारत, जहाँ-जहाँ और जो-जो क्षत्रिय आपके पुत्र को देखते थे, वहीं-वहीं वे महारथी लौट पड़े।
6.58.31
तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः ।
अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जया चावतस्थिरे ॥ ६.५८.३१ ॥
उन्हें लौटते देखकर दूसरे लोग भी, हे राजन्, आपस की होड़ से और लज्जा से खड़े रह गए।
6.58.32
पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशांपते ।
पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति ॥ ६.५८.३२ ॥
हे प्रजापति, फिर से लौटते हुए उनका वेग वैसा हो गया जैसे चन्द्रमा के उदय की ओर बढ़ते समुद्र का उफान होता है।
6.58.33
अन्निवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वचः ॥ ६.५८.३३ ॥
फिर उन्हें लौटते न देखकर राजा सुयोधन ने शीघ्र जाकर शान्तनु के पुत्र भीष्म से यह वचन कहा।
6.58.34
पितामह निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत ।
नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव ॥ ६.५८.३४ ॥
हे पितामह, जो मैं आपसे कहता हूँ वह सुनिए। हे भरतवंशी, हे कौरव, आपके जीवित रहते मुझे यह उचित नहीं लगता।
6.58.35
द्रोणो चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृञ्जने ।
कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद्वरूथिनी ॥ ६.५८.३५ ॥
अस्त्रविदों में श्रेष्ठ द्रोण, उनके पुत्र और मित्रों सहित, तथा महाधनुर्धर कृप भी, जिनकी सेना भाग रही है।
6.58.36
न पाण्डवान्प्रतिलांस्तव मन्ये कथंचन ।
तथा द्रोणस्य सङ्ग्रमे द्रौमेश्चैव कृपस्य च ॥ ६.५८.३६ ॥
मैं नहीं मानता कि आपके पक्ष के लोग किसी भी प्रकार पाण्डवों के सामने टिक पाएँगे; वैसे ही संग्राम में द्रोण, द्रौणि और कृप के सामने भी नहीं।
6.58.37
अनुग्राह्याः पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह ।
यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम् ॥ ६.५८.३७ ॥
हे पितामह, पाण्डु के पुत्र निश्चय ही आपकी कृपा के योग्य हैं, जो आप हे वीर, इस मारी जा रही सेना को सहन कर रहे हैं।
6.58.38
सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे ।
न योत्स्ये पाण्डवान्सङ्ख्ये नापि पार्षतसात्यकी ॥ ६.५८.३८ ॥
राजन्, मैं तो पहले ही युद्ध के आरम्भ में आपसे कहा गया हूँ कि मैं युद्ध में पाण्डवों से नहीं लड़ूँगा, न पार्षत और सात्यकि से।
6.58.39
श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च ।
कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि ॥ ६.५८.३९ ॥
लेकिन आपके लिए आचार्य और कृप के वचन सुनकर, कर्ण के साथ, तब वे निश्चय ही यह सोचने लगे कि अब क्या करना चाहिए।
6.58.40
यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे ।
विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ ॥ ६.५८.४० ॥
यदि इस युद्ध में आप दोनों मुझे त्याज्य न समझते हो, तो हे पुरुषश्रेष्ठों, अपने पराक्रम के अनुरूप युद्ध करो।
6.58.41
एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः ।
अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥ ६.५८.४१ ॥
यह वचन सुनकर भीष्म बार-बार हँसते हुए, क्रोध से अपनी आँखें घुमाकर, आपके पुत्र से बोले।
6.58.42
बहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वचः ।
अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः ॥ ६.५८.४२ ॥
हे राजन्, मैंने तुम्हें बार-बार सत्य और हितकर वचन कहे हैं कि युद्ध में पाण्डव देवताओं से भी, इन्द्र सहित, अजेय हैं।
6.58.43
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य गतायुषा ।
करिष्यामि यथाशक्ति पश्येदानीं सबान्धवः ॥ ६.५८.४३ ॥
जो कुछ मुझ वृद्ध और आयुहीन से आज हो सकता है, मैं अपनी शक्ति के अनुसार वही करूँगा। अब बन्धुओं सहित देखो।
6.58.44
अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान्सह बन्धुभिः ।
सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६.५८.४४ ॥
आज मैं अकेला ही सेनाओं और बन्धुओं सहित पाण्डु के पुत्रों को रोक दूँगा, जब सब लोग देखेंगे।
6.58.45
एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भृशम् ॥ ६.५८.४५ ॥
हे जनेश्वर, भीष्म के ऐसा कहने पर आपके पुत्रों ने प्रसन्नता से युक्त होकर शंख बजाए और भेरियाँ खूब पीटीं।
6.58.46
पाण्डवा हि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत् ।
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन् ॥ ६.५८.४६ ॥
हे राजन्, तब पाण्डवों ने उस महान् घोष को सुनकर शंख बजाए और भेरियाँ तथा मुरज भी बजा दिए।