મહાભારત · અધ્યાય 6.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.59.1
प्रतिज्ञाते ततस्तस्मिन्युद्धे भीष्मेण दारुणे ।
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः ॥ ६.५९.१ ॥
ત્યારે એ ભયંકર યુદ્ધમાં ભીષ્મે પ્રતિજ્ઞા કર્યા પછી મારો પુત્ર ખાસ કરીને દુઃખી અને ક્રોધિત થયો.
6.59.2
भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु भारत ।
पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.५९.२ ॥
હે ભારત! ત્યાં ભીષ્મે પાંડવો સામે શું કર્યું? અથવા પિતામહ અને પાંચાલોએ શું કર્યું? સંજય, તે મને કહે.
6.59.3
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे ॥ ६.५९.३ ॥
હે ભારત! તે દિવસનો પૂર્વાહ્ન મોટા ભાગનો વીતી ગયો અને સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં હતો ત્યારે (યુદ્ધ ચાલુ રહ્યું).
6.59.4
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्ससु ।
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ॥ ६.५९.४ ॥
મહાત્મા પાંડવો વિજય પામીને હર્ષિત થયા ત્યારે, સર્વ ધર્મોના વિશેષ જ્ઞાતા તમારા પિતા દેવવ્રત (ભીષ્મ) (આગળ વધ્યા).
6.59.5
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः ॥ ६.५९.५ ॥
વેગવાન ઘોડાઓ સાથે તેઓ પાંડવોની સેના તરફ આગળ વધ્યા; વિશાળ સેના અને તમારા પુત્રો વડે સર્વ બાજુથી રક્ષિત થઈને.
6.59.6
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत ॥ ६.५९.६ ॥
ત્યારે અમારા અને પાંડવો વચ્ચે રોમાંચક, કોલાહલભર્યું યુદ્ધ શરૂ થયું; હે ભારત, તમારા પક્ષના લોકો બેકાબૂ રીતે લડ્યા.
6.59.7
घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम् ।
महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम् ॥ ६.५९.७ ॥
ત્યાં ધનુષ્યોનો ટંકાર અને હથેળીઓના પ્રહારનો અવાજ થયો; પર્વતો ફાટતા હોય તેવો મહાન ધ્વનિ ઊઠ્યો.
6.59.8
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव ।
स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः ॥ ६.५९.८ ॥
"ઊભો રહે, હું ઊભો છું. આને ઓળખ, પાછો ફર, સ્થિર થા." "હું સ્થિર છું, પ્રહાર કર!" એવા પોકાર ચારે બાજુથી સંભળાયા.
6.59.9
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च ।
शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः ॥ ६.५९.९ ॥
સોનેરી બખ્તર, મુકુટો અને ધ્વજો પર પડતા અવાજો પર્વતો પર શિલાઓ પડતી હોય તેવા હતા.
6.59.10
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः ।
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.५९.१० ॥
પડેલાં મસ્તકો અને આભૂષણોથી શોભતા બાહુઓ ધરતી પર પહોંચીને સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં તરફડવા લાગ્યા.
6.59.11
हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः ।
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक ॥ ६.५९.११ ॥
કેટલાકના માથાં કપાઈ ગયાં, છતાં એ જ રીતે ધનુષ્ય ઉગામીને અને શસ્ત્ર પકડીને પુરુષશ્રેષ્ઠો ઊભા રહ્યા.
6.59.12
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी ।
मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा ॥ ६.५९.१२ ॥
રક્ત વહાવતી એક મહાવેગવાન નદી વહેવા લાગી; હાથીઓનાં શરીર શિલાઓ જેવાં હતાં અને માંસ-રક્તના કાદવથી તે ભયાનક હતી.
6.59.13
वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा ।
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी ॥ ६.५९.१३ ॥
ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઘોડા, માણસો અને હાથીઓના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે નદી પરલોકના સાગર તરફ મુખ કરીને હતી અને ગીધ તથા શિયાળોને આનંદ આપતી હતી.
6.59.14
न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप ।
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६.५९.१४ ॥
હે રાજન! તમારા પુત્રો અને પાંડવો વચ્ચે થયેલું આવું યુદ્ધ મેં ક્યારેય જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, હે ભારત.
6.59.15
नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः ।
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः ॥ ६.५९.१५ ॥
ત્યાં યુદ્ધમાં પડી ગયેલા યોદ્ધાઓ અને પડી ગયેલા ભૂરા પર્વત-શિખરો જેવા હાથીઓથી રથમાર્ગ સંપૂર્ણપણે ઢંકાયેલો હતો; તે માર્ગ રહ્યો નહોતો.
6.59.16
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष ।
शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम् ॥ ६.५९.१६ ॥
હે મારિષ! વિખરાયેલાં રંગબેરંગી બખ્તર અને શિરસ્ત્રાણોથી તે રણભૂમિ શરદ ઋતુના આકાશ જેવી શોભતી હતી.
6.59.17
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः ।
अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः ॥ ६.५९.१७ ॥
બાણોથી વીંધાયેલા કેટલાક, પોતાનાં આંતરડાં ખેંચતા છતાં પણ નિર્ભય અને ગર્વિત થઈને યુદ્ધમાં શત્રુઓ પર દોડી ગયા.
6.59.18
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल ।
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे ॥ ६.५९.१८ ॥
"હે પિતા! હે ભાઈ! હે મિત્ર! હે બંધુ! હે સખા! હે મારા મામા! મને છોડશો નહીં!" એમ યુદ્ધમાં પડેલા બીજાઓ ચીસો પાડતા હતા.
6.59.19
अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि ।
स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः ॥ ६.५९.१९ ॥
હવે આવ, આગળ આવ. કેમ ડરે છે, ક્યાં જઈશ? હું યુદ્ધમાં ઊભો છું, ડરીશ નહીં — એમ કહીને બીજાઓ બૂમો પાડવા લાગ્યા.
6.59.20
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६.५९.२० ॥
ત્યાં શંતનુનો પુત્ર ભીષ્મ, જે હંમેશાં ધનુષ્યને વર્તુળાકારે ફેરવતો, ઝેરી સર્પો જેવા સળગતા અગ્રભાગવાળા બાણો છોડ્યા.
6.59.21
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ ॥ ६.५९.२१ ॥
બાણોથી બધી દિશાઓને એક જ માર્ગ બનાવીને, વ્રતમાં દૃઢ એવા તેણે, હે ભારતશ્રેષ્ઠ, પાંડવોના રથોને નિશાન બનાવીને તેમને હણ્યા.
6.59.22
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते ॥ ६.५९.२२ ॥
તે રથના તળિયે નાચતો, હાથની ચપળતા બતાવતો, હે રાજન, અલાતચક્રની જેમ ત્યાં ત્યાં દેખાતો હતો.
6.59.23
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ।
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात् ॥ ६.५९.२३ ॥
યુદ્ધમાં તે એકલા શૂરવીરને પાંડવોએ સૃંજયો સાથે, તેની ચપળતાને કારણે, સેંકડો-હજારો રૂપે જોયો.
6.59.24
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे ।
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः ॥ ६.५९.२४ ॥
ત્યાં લોકોએ ભીષ્મને માયાથી રચાયેલા જેવા માન્યા; પૂર્વ દિશામાં તેને જોઈને પશ્ચિમ દિશામાં પણ તેને જ જોયો.
6.59.25
उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो ।
एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५९.२५ ॥
હે પ્રભુ, ઉત્તર દિશામાં અને ફરીથી દક્ષિણ દિશામાં પણ એ જ રીતે તે દેખાયો. આ રીતે યુદ્ધમાં તે શૂર ગાંગેય દેખાયો.
6.59.26
न चैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् ।
विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून् ॥ ६.५९.२६ ॥
પાંડવોમાંથી કોઈ પણ આ રીતે તેને જોઈ શકતું ન હતું. ભીષ્મના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલાં અનેક બાણો જ તેઓ જોતા હતા.
6.59.27
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् ।
व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु ॥ ६.५९.२७ ॥
યુદ્ધમાં કર્મો કરતા અને સેનાનો સંહાર કરતા તેના કારણે ત્યાં યુદ્ધમાં અનેક પ્રકારના ઘણા માણસો પોકાર કરવા લાગ્યા.
6.59.28
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव ।
शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः ॥ ६.५९.२८ ॥
અમાનુષ રૂપે વિચરતા તમારા પિતા (પિતામહ) તરફ વિધિથી પ્રેરાયેલા રાજાઓ પતંગિયાની જેમ પડવા લાગ્યા.
6.59.29
भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः ।
न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे ॥ ६.५९.२९ ॥
ભીષ્મરૂપી અગ્નિ અત્યંત ક્રોધિત થઈને વિનાશ માટે હજારો રૂપે બળ્યો. યુદ્ધમાં ભીષ્મનું કોઈ પણ બાણ નિષ્ફળ ગયું ન હતું.
6.59.30
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिनः ।
भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्रिणा ॥ ६.५९.३० ॥
મનુષ્યો, હાથીઓ અને ઘોડાઓના શરીરમાં તેમની સંખ્યાની અધિકતાને કારણે તે હળવા યોદ્ધાઓને એક જ સુંદર અગ્રભાગવાળા પાંખવાળા બાણથી વીંધતો.
6.59.31
गजं कंकटसन्नद्धं वज्रेणेव शिलोच्चयम् ।
द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि ॥ ६.५९.३१ ॥
કંકટજાળથી સજ્જ હાથીને, વજ્ર જેમ શિલાસમૂહને, બે-ત્રણ ગજારોહકોને, એકઠા થયેલા કવચધારીઓને (ભીષ્મે પાડ્યા).
6.59.32
नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव ।
यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन ॥ ६.५९.३२ ॥
તમારા પિતા (ભીષ્મ) એ સારી રીતે છોડેલા નારાચથી હણ્યા; યુદ્ધમાં નરવ્યાઘ્ર ભીષ્મની સામે જે કોઈ આવ્યો, (તે મરાયો).
6.59.33
मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते ।
एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः ॥ ६.५९.३३ ॥
તેને મેં ક્ષણભર જોયો, તે ભૂમિ પર પડેલો દેખાય છે; આ રીતે ધર્મરાજની એ મહાસેના વધાઈ રહી હતી.
6.59.34
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत संहस्रधा ।
प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता ॥ ६.५९.३४ ॥
અતુલ પરાક્રમી ભીષ્મે (તે સેનાને) હજાર ટુકડા કરી વિખેરી; બાણોની વર્ષાથી પીડિત થયેલી એ મહાસેના કાંપી ઊઠી.
6.59.35
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिनः ।
यतमानाऽपि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ॥ ६.५९.३५ ॥
વાસુદેવ, પાર્થ (અર્જુન) અને શિખંડી જોઈ રહ્યા હતા, પ્રયત્ન કરવા છતાં તે વીરો ભાગતા મહારથીઓને રોકી ન શક્યા.
6.59.36
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ।
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ॥ ६.५९.३६ ॥
ભીષ્મના બાણોથી પીડિતોને તેઓ રોકી ન શક્યા; મહેન્દ્ર સમાન પરાક્રમી (ભીષ્મ) વડે એ મહાસેના વધાઈ રહી હતી.
6.59.37
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ।
आविद्धरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् ॥ ६.५९.३७ ॥
હે મહારાજ, તે સેના ભાંગી પડી; બે યોદ્ધાઓ પણ સાથે દોડી શક્યા નહીં. હાથી અને ઘોડા ઘવાઈને પડ્યા; ધ્વજો અને રથના કૂબર ભૂમિ પર પડ્યા.
6.59.38
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ।
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ॥ ६.५९.३८ ॥
પાંડુપુત્રોની તે સેના હાહાકારથી બેભાન બની ગઈ; ત્યાં પિતાએ પુત્રને અને પુત્રે પિતાને માર્યા.
6.59.39
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ।
विमुच्य कवचान्यन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ॥ ६.५९.३९ ॥
દૈવબળથી પ્રેરાયેલા મિત્રે પોતાના પ્રિય મિત્રને બૂમ પાડી; પાંડુપુત્રના બીજા સૈનિકોએ બખ્તર ફેંકી દીધાં.
6.59.40
विनुक्तकेशा धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ।
तद्गोकुलमिवोद्धान्तमुद्धान्तरथयूथपम् ॥ ६.५९.४० ॥
હે ભારત, વિખરાયેલા વાળવાળા સૈનિકો દોડતા દેખાયા; તે સેના ગાયોના ટોળાની જેમ ભડકીને વિખેરાઈ ગઈ, રથસમૂહના નાયકો પણ વિખેરાયા.
6.59.41
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ।
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः ॥ ६.५९.४१ ॥
ત્યારે પાંડુપુત્રની સેના આર્ત સ્વરમાં દેખાઈ; ભાંગી પડતી તે સેનાને જોઈને યાદવનંદન (કૃષ્ણ)...
6.59.42
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ।
असं स कालः संप्राप्तः पार्थ पस्तेऽभिकाङ्क्षितः ॥ ६.५९.४२ ॥
તેમણે (કૃષ્ણે) શ્રેષ્ઠ રથ રોકીને બીભત્સુ પાર્થ (અર્જુન)ને કહ્યું: "હે પાર્થ, તું જેની ઇચ્છા રાખતો હતો તે સમય હવે આવી ગયો છે..."
6.59.43
प्रहरस्व नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ।
यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे । ॥ ६.५९.४३ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, જો મોહથી તું મૂંઝાયો ન હોય તો પ્રહાર કર. હે વીર, પૂર્વે રાજાઓના સમાગમમાં તેં જે કહ્યું હતું (તે પૂરું કર).
6.59.44
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥ ६.५९.४४ ॥
ભીષ્મ-દ્રોણ જેમાં મુખ્ય છે એવા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રના સર્વ સૈનિકોને, તેમના અનુચરો સહિત, જેઓ યુદ્ધમાં મારી સામે લડશે, તેમને હું હણીશ.
6.59.45
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम ।
बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं ततस्ततः ॥ ६.५९.४५ ॥
હે કૌન્તેય, અરિંદમ, એ સત્ય વચનને પૂરું કર. હે બીભત્સુ, જો, તારી પોતાની સેના આમતેમ ભાંગી રહી છે.
6.59.46
द्रवतश्च महीपालान्पश्य यौधिष्ठिरे बले ।
दृष्ट्वा हि भीष्मं समरे व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ६.५९.४६ ॥
યુધિષ્ઠિરની સેનામાં ભાગતા રાજાઓને જો. યુદ્ધમાં મોં ખોલેલા યમ જેવા ભીષ્મને જોઈને જ (તેઓ ભાગે છે).
6.59.47
भयार्ताः प्रपलायन्ते सिंहात्क्षुद्रमृगा इव ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः ॥ ६.५९.४७ ॥
ભયથી પીડાઈને તેઓ સિંહથી નાનાં હરણો ભાગે તેમ ભાગે છે. આમ કહેવાયેલા ધનંજયે વાસુદેવને ઉત્તર આપ્યો.
6.59.48
नोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाहे तद्वलार्णवम् ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ ६.५९.४८ ॥
ભીષ્મ છે ત્યાં ઘોડા હાંકો. તે સેનાસાગરમાં હું પ્રવેશું છું. અજેય, વૃદ્ધ કુરુ-પિતામહને હું પાડી નાખીશ.
6.59.49
ततोऽश्वान्रजतप्रकख्यान्नोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव ॥ ६.५९.४९ ॥
ત્યારે માધવે ચાંદી જેવા ચમકતા ઘોડાઓને હાંક્યા, હે રાજન, જ્યાં ભીષ્મનો રથ હતો, જે સૂર્યની જેમ જોવો મુશ્કેલ હતો.
6.59.50
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे ॥ ६.५९.५० ॥
ત્યારે યુધિષ્ઠિરની તે મહાન સેના ફરી પાછી વળી; યુદ્ધમાં ભીષ્મ તરફ ધસી રહેલા મહાબાહુ પાર્થને જોઈને.
6.59.51
ततो भीष्मःक कुरुश्रेष्ठ सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनञ्जयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६.५९.५१ ॥
ત્યારે હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ભીષ્મ સિંહની જેમ વારંવાર ગર્જના કરતા ધનંજયના રથને બાણોની વર્ષાથી તરત ઢાંકી દેવા લાગ્યા.
6.59.52
क्षणेन स रथस्तस्य सहयः कसहसारथिः ।
शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते ॥ ६.५९.५२ ॥
ક્ષણમાં તેનો તે રથ, ઘોડા, ધ્વજ અને સારથિ સહિત, મોટા બાણવર્ષાથી ઢંકાઈને દેખાતો બંધ થયો.
6.59.53
वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान् ।
चोदयामास तानश्वान्विभिन्नान्भीष्मसायकैः ॥ ६.५९.५३ ॥
પરંતુ વાસુદેવ, વિચલિત થયા વિના, ધૈર્ય ધારણ કરીને, સત્ત્વશાળી બનીને, ભીષ્મના બાણોથી વીંધાયેલા તે ઘોડાઓને હાંકતા રહ્યા.
6.59.54
ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्वा त्रिभिः शरैः ॥ ६.५९.५४ ॥
ત્યારે પાર્થે મેઘગર્જના જેવો અવાજ કરતું દિવ્ય ધનુષ ઉપાડીને ત્રણ બાણોથી ભીષ્મનું ધનુષ્ય કાપીને પાડી નાખ્યું.
6.59.55
स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमिषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ ६.५९.५५ ॥
ધનુષ્ય તૂટી ગયેલા એ કૌરવે ફરી બીજું મોટું ધનુષ્ય લીધું; પળવારમાં તમારા પિતાએ તેને પણછ ચડાવી.
6.59.56
विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥ ६.५९.५६ ॥
પછી તેણે બંને ભુજાઓથી મેઘગર્જના જેવો અવાજ કરતું ધનુષ્ય ખેંચ્યું; ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલા અર્જુને તે પણ કાપી નાખ્યું.
6.59.57
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन ॥ ६.५९.५७ ॥
શંતનુના પુત્રે તેની એ કુશળતાની પ્રશંસા કરી: 'સાધુ પાર્થ! સાધુ મહાબાહો! સાધુ પાંડુનંદન!'
6.59.58
त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय ।
प्रीतोऽस्मि सुभृशं पुत्र कुरु युद्धं मया सह ॥ ६.५९.५८ ॥
'ધનંજય! આ મહાન કર્મ તને જ શોભે છે. પુત્ર, હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; હવે મારી સાથે યુદ્ધ કર.'
6.59.59
इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६.५९.५९ ॥
આ રીતે પાર્થની પ્રશંસા કરીને તે વીરે બીજું મોટું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું અને યુદ્ધમાં અર્જુનના રથ તરફ બાણ છોડ્યાં.
6.59.60
अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्व्यचरल्लुघु ॥ ६.५९.६० ॥
વાસુદેવે અશ્વરથમાં પોતાનું પરમ કૌશલ્ય બતાવ્યું; તેનાં બાણોને નિષ્ફળ કરતાં તેઓ ઝડપથી વર્તુળાકારે ફર્યા.
6.59.61
तथा भीष्मस्तु सुदृढं वासुदेवधनंजयौ ।
विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु भारत ॥ ६.५९.६१ ॥
એ જ રીતે ભીષ્મે વાસુદેવ અને ધનંજયને અત્યંત દૃઢતાથી તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમના સર્વ અંગોમાં વીંધ્યા, હે ભારત.
6.59.62
शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लेखनाङ्क्तितौ ॥ ६.५९.६२ ॥
ભીષ્મના બાણોથી ઘાયલ થયેલા એ બંને નરવ્યાઘ્રો, શિંગડાના ઉઝરડાથી ચિહ્નિત ક્રોધિત બે બળદો જેવા શોભી ઊઠ્યા.
6.59.63
पुनश्चापि सुसंरब्धः शरैः शतसहस्रशः ।
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्माः प्राच्छादयद्दिशः ।
पार्थोऽपि समरे क्रुद्धो भीष्मस्यावारयद्दिशः ॥ ६.५९.६३ ॥
ફરી અત્યંત ક્રોધિત ભીષ્મે યુદ્ધમાં બે કૃષ્ણો પર સેંકડો હજારો બાણોથી સર્વ દિશાઓ ઢાંકી દીધી. યુદ્ધમાં ક્રોધિત પાર્થે પણ ભીષ્મની દિશાઓને રોકી.
6.59.64
वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः ।
मुहुरभ्यर्दयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ ६.५९.६४ ॥
ક્રોધિત ભીષ્મે તીક્ષ્ણ બાણોથી વાર્ષ્ણેય (કૃષ્ણ)ને કંપાવી દીધા. વારંવાર પીડા આપતા ભીષ્મ ત્યારે હસ્યા અને ગર્જ્યા.
6.59.65
ततस्तु कृष्णः समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम् ।
संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ॥ ६.५९.६५ ॥
ત્યારે મહાબાહુ કૃષ્ણે યુદ્ધમાં ભીષ્મનો પરાક્રમ જોયો અને પાર્થની મૃદુ યુદ્ધશૈલી પણ નિહાળી.
6.59.66
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ॥ ६.५९.६६ ॥
યુદ્ધમાં સતત બાણોની વર્ષા કરતા, બંને સેનાઓની મધ્યમાં આવીને સૂર્યની જેમ તપતા ભીષ્મને (તેમણે જોયા).
6.59.67
वारन्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ॥ ६.५९.६७ ॥
પાંડુપુત્રના સૈન્યના શ્રેષ્ઠ રથીઓ અને સૈનિકોનો સંહાર કરતા, યુગાંત જેવો વિનાશ સર્જતા ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરના સૈન્યમાં (હતા).
6.59.68
अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा ।
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम् ॥ ६.५९.६८ ॥
અસહિષ્ણુ ભગવાન કેશવ, શત્રુવીરોનો સંહારક, અમેય આત્માવાળા, યુધિષ્ઠિરના સૈન્યમાં બળ નથી એમ વિચારવા લાગ્યા.
6.59.69
एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान् ।
किं नु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान् ॥ ६.५९.६९ ॥
ભીષ્મ રણમાં એક જ દિવસમાં દેવ-દાનવોનો નાશ કરી શકે; તો સૈન્ય અને પદાતિ અનુચરો સહિત પાંડુપુત્રોનો યુદ્ધમાં કેમ નાશ ન કરે?
6.59.70
द्रवते च महासैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्वीक्ष्य सोमकान् ॥ ६.५९.७० ॥
મહાત્મા પાંડવનું મહાસૈન્ય ભાગી રહ્યું છે; અને આ કૌરવો સોમકોને ઝડપથી પરાજિત થયેલા જોઈને (હર્ષિત થાય છે).
6.59.71
प्राद्रवन्ति रणे दृष्ट्वा हर्षयन्तः पितामहम् ।
सोहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः ॥ ६.५९.७१ ॥
રણમાં પિતામહને જોઈને હર્ષિત થઈને તેઓ આગળ ધસે છે. પાંડવોના હિત માટે કવચધારી હું આજે ભીષ્મને મારી નાખીશ.
6.59.72
भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अर्जुनो हि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानोऽपि संयुगे ॥ ६.५९.७२ ॥
મહાત્મા પાંડવોનો આ ભાર હું દૂર કરીશ. યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી અર્જુન ઘાયલ થયો હોવા છતાં (હું દૂર કરીશ).
6.59.73
कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात् ।
तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६.५९.७३ ॥
યુદ્ધમાં ભીષ્મ પોતાના ગૌરવને કારણે શું કરવું તે જાણતા ન હતા. આ રીતે વિચારતા હતા ત્યારે જ પિતામહે ફરી ક્રોધે ભરાઈને પાર્થના રથ તરફ બાણો મોકલ્યા.
6.59.74
तेषां बहुत्वासु भृसं शराणां ।
दिशश्च सर्वाः पिहिता बभूवुः ।
न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि-
र्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमालीक ॥ ६.५९.७४ ॥
તે બાણોની અધિકતાથી બધી દિશાઓ ગાઢપણે ઢંકાઈ ગઈ. આકાશ દેખાયું નહીં, દિશાઓ દેખાઈ નહીં, પૃથ્વી પણ નહીં; કિરણમાળી સૂર્ય પણ દેખાયો નહીં.
6.59.75
ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा ।
दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः।
द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च ।
भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च ॥ ६.५९.७५ ॥
ધૂમ્રથી ભરેલા પ્રચંડ પવન વાવા લાગ્યા; બધી દિશાઓ ક્ષુબ્ધ થઈ ગઈ. દ્રોણ, વિકર્ણ, જયદ્રથ, ભૂરિશ્રવા, કૃતવર્મા અને કૃપ પણ ત્યાં હતા.
6.59.76
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा ।
विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च।
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे ।
वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च ॥ ६.५९.७६ ॥
શ્રુતાયુ, અંબષ્ઠોનો રાજા, વિંદ અને અનુવિંદ, સુદક્ષિણ, પૂર્વના રાજાઓ, સૌવીરોના સર્વ ગણો, વસાતિઓ, ક્ષુદ્રકો અને માલવો પણ ત્યાં હતા.
6.59.77
किरीटिनं त्वरमाणाभिस्रु-
र्निदेशगाः शान्तनवस्य राज्ञः।
तं वाजिपादातरथौघजालै-
रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श ॥ ६.५९.७७ ॥
શંતનુના પુત્ર રાજા (ભીષ્મ)ના આદેશને અનુસરનારા યોદ્ધાઓ ઝડપથી કિરીટી (અર્જુન) તરફ આગળ વધ્યા. ઘોડેસવારો, પાયદળ અને રથસમૂહોની જાળ સાથે, સેંકડો-હજારો સાથે તેમણે તેને જોયો.
6.59.78
किरीटिनं संपरिवार्यमाणं ।
शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च।
ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ ।
पदातिनागाश्वरथैः समन्तात् ॥ ६.५९.७८ ॥
કિરીટધારી અર્જુનને ચારે બાજુથી ઘેરાતો જોઈને, શિનિના પૌત્રે હાથીઓના યૂથપતિઓ સાથે, અર્જુન અને વાસુદેવને પાયદળ, હાથી, ઘોડા અને રથો વડે ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલા જોયા.
6.59.79
अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ ।
शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम्।
स तान्यनीकानि महाधनुष्मान् ।
शिनिप्रवीरः सहसाऽभिपत्य ॥ ६.५९.७९ ॥
શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એ બંને પર હુમલો થતો હતો. શિનિનો વીર ઝડપથી આગળ વધ્યો. એ મહાધનુર્ધર શિનિવીરે અચાનક ઝપટ મારીને તે સેનાઓ પર આક્રમણ કર્યું.
6.59.80
चकार साहाय्यमथार्जुनस्य ।
विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य।
विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं ।
भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम् ॥ ६.५९.८० ॥
ત્યારે તેણે અર્જુનને સહાય કરી, જેમ વિષ્ણુએ વૃત્રસંહારકને સહાય કરી હતી. ભીષ્મે બધા યોદ્ધાઓને ભયભીત કર્યા ત્યારે હાથી, ઘોડા, રથ અને ધ્વજાઓનો સમૂહ વિખરાઈ ગયો.
6.59.81
युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं ।
प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः ।
क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः ।
सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः ॥ ६.५९.८१ ॥
યુધિષ્ઠિરની સેના પર આક્રમણ કરતા તેમને જોઈને શિનિવીરે કહ્યું: 'હે ક્ષત્રિયો, તમે ક્યાં જશો? આ ધર્મ નથી; સજ્જનો માટે પુરાણોએ પહેલેથી કહ્યું છે.'
6.59.82
मा स्वां प्रतिज्ञां त्यजत प्रवीराः ।
स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम्।
तान्वासवानन्तरजो निशाम्य ।
नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात् ॥ ६.५९.८२ ॥
'હે વીરો, તમારી પ્રતિજ્ઞા ન છોડો; તમારો વીરધર્મ પાળો.' ઇન્દ્રના અનુજ (અર્જુન)એ એ શ્રેષ્ઠ રાજાઓને ચારે બાજુ ભાગતા જોઈને સમજી લીધું.
6.59.83
पार्थस्य दृष्टवा मृदुयुद्धातां च ।
भीष्मं च सङ्ख्ये समुदीर्यमाणम्।
अमृष्यमाणः स ततो महात्मा ।
यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता ॥ ६.५९.८३ ॥
પાર્થનું મૃદુ યુદ્ધ અને યુદ્ધમાં ભીષ્મને પ્રહાર થતો જોઈને, સર્વ દાશાર્હોના સ્વામી, યશસ્વી તે મહાત્મા અસહિષ્ણુ થયા.
6.59.84
उवाच शैनेयमभिप्रशंसन् ।
दृष्ट्वा कुरूनापततः समग्रान्।
ये यान्ति ते यान्तु शिनिप्रवीर ।
येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु ॥ ६.५९.८४ ॥
શૈનેય (સાત્યકિ)ની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું — કૌરવોને ચારે બાજુથી ધસી આવતા જોઈને. જે જઈ રહ્યા છે તે જાય; હે શિનિપ્રવીર, અને જે ઊભા છે, હે સાત્વત, તેઓ પણ જાય.
6.59.85
भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं ।
द्रोणं च सङ्ख्ये सगणं मयाऽद्य।
न सारथेः सात्वत कौरवाणां ।
क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित् ॥ ६.५९.८५ ॥
ભીષ્મને રથ પરથી પડતા જુઓ; યુદ્ધમાં ગણો સહિત દ્રોણ પણ આજે મારા વડે (પડાશે). હે સાત્વત, આજે રણમાં ક્રોધિત સારથીના હાથમાંથી કૌરવોમાંથી કોઈ છૂટશે નહીં.
6.59.86
तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं ।
प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य।
निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ ।
द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरौ ॥ ६.५९.८६ ॥
તેથી હું ભયંકર રથચક્ર લઈને મહાવ્રતીના (ભીષ્મના) પ્રાણ હરીશ; હે શૈનેય, યુદ્ધમાં ગણો સહિત ભીષ્મને અને રથવીરોમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણને મારીને.
6.59.87
संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः ॥ ६.५९.८७ ॥
હું આજે હર્ષપૂર્વક (તે) પૂર્ણ કરીશ.
6.59.88
इतीदमुक्त्वा स महानुभावः ।
सस्मार चक्रं निशितं पुराणम्।
सुदर्शनं चिन्तितमात्रमेव ।
तस्याग्रहस्तं स्वयमारुरोह ॥ ६.५९.८८ ॥
આમ કહીને તે મહાનુભાવે પ્રાચીન તીક્ષ્ણ ચક્ર સુદર્શનનું સ્મરણ કર્યું; વિચારતાં જ તે પોતે જ તેમના આગળના હાથ પર ચડી બેઠું.
6.59.89
तच्चक्रपद्मं प्रगृहीतमाजौ ।
रराज नारायणबाहुनालम्।
यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं ।
रराज नारायणनाभिजातमक् ॥ ६.५९.८९ ॥
યુદ્ધમાં ઊંચકાયેલું તે ચક્રપદ્મ નારાયણની ભુજારૂપી નાળ સહિત, નારાયણની નાભિમાંથી જન્મેલા આદિપદ્મ જેવું, તરુણ સૂર્યના વર્ણે ઝળહળ્યું.
6.59.90
तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं ।
क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम्।
तेस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं ।
रराज नारायणबाहुनालम् ॥ ६.५९.९० ॥
કૃષ્ણના કોપરૂપી ઉદય પામતા સૂર્યથી ખીલેલું તે, ક્ષુરની ધાર જેવા તીક્ષ્ણ અગ્રવાળી સુંદર પાંખડીઓ સહિત, તેમના જ વિશાળ દેહરૂપી સરોવરમાં ઊગીને, નારાયણની ભુજારૂપી નાળ સહિત ઝળહળ્યું.
6.59.91
वेगेन कृष्मः प्रससार भीष्मम् ॥ ६.५९.९१ ॥
કૃષ્ણ વેગથી ભીષ્મ તરફ ધસી ગયા.
6.59.92
घनो यथा खे तडितावनद्धः ॥ ६.५९.९२ ॥
આકાશમાં વીજળીથી લપેટાયેલા મેઘ જેવા.
6.59.93
तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः ।
क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य ।
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः ।
क्षयं कुरूणामिव चिन्तयित्वा ॥ ६.५९.९३ ॥
ચક્ર ધારણ કરી ઊંચા સ્વરે ગર્જતા, ક્રોધિત મહેન્દ્રના નાના ભાઈને જોઈને, કૌરવોના વિનાશનો વિચાર કરીને હોય તેમ સર્વ પ્રાણીઓ અત્યંત ચીસો પાડી ઊઠ્યાં.
6.59.94
स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः ।
संवर्तयिष्यन्निव सर्वलोकम्।
अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे ।
भूतानि धक्ष्यन्निव धूमकेतुः ॥ ६.५९.९४ ॥
ચક્ર ધારણ કરેલા તે વાસુદેવ, જાણે સર્વ લોકનો સંહાર કરવાના હોય તેમ, લોકગુરુ ઊછળીને એવા ઝળહળ્યા જાણે પ્રાણીઓને બાળનાર ધૂમકેતુ.
6.59.95
गोविन्दमाजावविमूढचेताः ॥ ६.५९.९५ ॥
યુદ્ધમાં મોહ ન પામેલા ચિત્તવાળાએ ગોવિંદને (જોયા).
6.59.96
एह्येहि देवेश जगन्निवास ।
नमोस्तु ते माधव चक्रपाणे।
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ ।
रथोत्तमात्सर्वशरण्य सङ्ख्ये ॥ ६.५९.९६ ॥
આવો, આવો, હે દેવેશ, જગતના નિવાસ! હે માધવ, ચક્રપાણિ! તમને નમસ્કાર. હે લોકનાથ, બળપૂર્વક મને શ્રેષ્ઠ રથ પરથી પાડી દો, હે યુદ્ધમાં સર્વના શરણ્ય!
6.59.97
त्वया हतस्यापि ममाऽद्य कृष्ण ।
श्रेयः परिस्मिन्निह चैव लोके।
संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ ।
लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात् ॥ ६.५९.९७ ॥
હે કૃષ્ણ! આજે તમારા દ્વારા હણાયેલો હોવા છતાં પણ મારું કલ્યાણ થશે, આ લોકમાં અને પરલોકમાં. હે અંધક-વૃષ્ણિઓના નાથ, હે વીર! તમારા આક્રમણથી હું ત્રણેય લોકો દ્વારા સન્માનિત થયો છું.
6.59.98
रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान् ।
पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम्।
जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं ।
बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः ॥ ६.५९.९८ ॥
પછી રથ પરથી કૂદીને, ઉતાવળથી પાર્થે પણ યદુવીરની પાછળ દોડીને તેના જાડા, ઉત્તમ, લાંબા બાહુ પકડ્યા; લાંબા અને જાડા બાહુવાળા તેણે હરિને બાહુઓથી પકડ્યા.
6.59.99
निगृह्यमणाश्च तदाऽऽदिदेवो ।
भृश सरोषः किल नाम योगी ।
आदाय वेगेन जगाम विष्णु-
र्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम् ॥ ६.५९.९९ ॥
ત્યારે આદિદેવ, નિગ્રહ કરનારા, અત્યંત ક્રોધિત યોગી, વેગથી વિષ્ણુ જિષ્ણુને (અર્જુનને) લઈ ગયા, જેમ મહાવાયુ એક વૃક્ષને લઈ જાય.
6.59.100
पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ ।
भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम्।
बलान्निजग्राह हरिं किरीटी ।
पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित् ॥ ६.५९.१०० ॥
પાર્થે બળપૂર્વક તેમના પગ રોકીને, ભીષ્મ તરફ ઝડપથી દોડી રહેલા હરિ (કૃષ્ણ)ને કિરીટીએ બળજબરીથી પકડી લીધા. હે રાજન્, દસમા પગલે માંડ.
6.59.101
अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं ।
प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली।
उवाच कोपे प्रतिसंहरेति ।
गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम् ॥ ६.५९.१०१ ॥
ઊભેલા કૃષ્ણને પ્રણામ કરીને, પ્રસન્ન અર્જુન — સુવર્ણ અલંકારની માળા ધારણ કરનાર — બોલ્યો: "ક્રોધ શાંત કરો. હે કેશવ, તમે જ પાંડવોના આશ્રય છો."
6.59.102
न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं ।
पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च ।
अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां ।
त्वयाऽहमिन्द्रानुजसंप्रयुक्तः ॥ ६.५९.१०२ ॥
પ્રતિજ્ઞા મુજબ કર્મ છોડવામાં નહીં આવે. હે કેશવ, મારા પુત્રો અને ભાઈઓના સોગંદ ખાઉં છું — તમારી સહાયથી કુરુઓનો અંત કરીશ.
6.59.103
ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्य ।
जनार्दनः प्रीतमना निशम्य।
स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य ।
रथं सचक्रः पुनरारुरोह ॥ ६.५९.१०३ ॥
ત્યારે તેમની પ્રતિજ્ઞા અને કરાર સાંભળીને જનાર્દન પ્રસન્ન થયા. પ્રિય કુરુશ્રેષ્ઠની પાસે ઊભા રહીને, ચક્ર સાથે રથ પર ફરી ચઢ્યા.
6.59.104
ततः प्रतिज्ञां समवाप्य भीष्मः ।
कृताञ्चलिः स्तुत्यमथाकरोद्वै ।
त्रैविक्रमे यस्य वपुर्बभासे ।
तथैव दृष्ट्वा तु समुञ्ज्वलन्तम् ॥ ६.५९.१०४ ॥
ત્યારે પ્રતિજ્ઞા પામીને ભીષ્મે હાથ જોડીને સ્તુતિયોગ્યની સ્તુતિ કરી — ત્રિવિક્રમમાં (ત્રણ પગલાંમાં) જેમનું શરીર પ્રકાશિત થયું હતું તેમની; આ રીતે અત્યંત તેજસ્વી રૂપે જોઈને.
6.59.105
प्रगृह्य शङ्खं द्विषताकं निहन्ता ।
स तानभूषून्पुनराददानः ।
भीष्मं शरैः संपरिवार्य सङ्ख्ये ।
चिच्छेद भूरिश्रवसश्च चापम् ॥ ६.५९.१०५ ॥
શત્રુઓનો સંહાર કરનારે શંખ ઉપાડ્યો, ફરી તે શસ્ત્રો લઈને, યુદ્ધમાં ભીષ્મને બાણોથી સંપૂર્ણ ઘેરીને ભૂરિશ્રવાનું ધનુષ્ય કાપ્યું.
6.59.106
शल्यं च विद्ध्वा नवभिः पृषत्कै-
र्दुर्योधं वक्षसि निर्बिभेद।
विनादयामास ततो दिशश्च ।
स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः ॥ ६.५९.१०६ ॥
શલ્યને પણ નવ બાણોથી વીંધીને તેણે દુર્યોધનની છાતી ભેદી; પછી પાંચજન્ય શંખના નાદથી શૌરિએ દિશાઓ ગજાવી.
6.59.107
व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं ।
रजोविकीर्णाञ्चितपद्मनेत्रम् ।
विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं ।
विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः ॥ ६.५९.१०७ ॥
નિષ્ક, અંગદ અને કુંડળ ઝૂલતાં, ધૂળથી ઢંકાયેલાં કમળનેત્રો, શુદ્ધ દાંતવાળા, શંખ હાથમાં લીધેલા તેને જોઈને કુરુવીરો કલ્પી ઊઠ્યા.
6.59.108
मृदङ्गभेरीपणवप्रणादा ।
नेमिस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च।
ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः ।
सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम् ॥ ६.५९.१०८ ॥
મૃદંગ, ભેરી, પણવનો ભયંકર નાદ, રથચક્રોનો ઘોષ, દુંદુભિનો અવાજ અને સિંહનાદ કૌરવોની બધી સેનાઓમાં ત્યારે ઉગ્ર રીતે ઊઠ્યા.
6.59.109
गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो ।
जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च।
जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः ।
सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः ॥ ६.५९.१०९ ॥
ગાંડીવનો ઘોષ મેઘગર્જના સમાન પાર્થના આકાશ અને દિશાઓમાં ગયો; અને પાંડવના ધનુષમાંથી છૂટેલાં નિર્મળ, પ્રસન્ન બાણો બધી દિશાઓમાં ગયાં.
6.59.110
तं कौरवाणामधिपो जवेन ।
भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम्।
अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः ।
कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः ॥ ६.५९.११० ॥
કૌરવોના એ અધિપતિ વેગથી ભીષ્મ અને ભૂરિશ્રવા સાથે આગળ વધ્યા, હાથમાં બાણ ઉગામેલા, જાણે સૂકું ઘાસ બાળવા ઇચ્છતો ધૂમકેતુ અગ્નિ.
6.59.111
अथार्जुनाय प्रजिघाय भल्लान् ।
भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान्।
दुर्योदनस्तोमरमुग्रवेगं ।
शल्यो गदां शान्तनवश्च शक्तिम् ॥ ६.५९.१११ ॥
પછી ભૂરિશ્રવાએ અર્જુન પર સોનેરી પાંખવાળા સાત ભલ્લો છોડ્યા; દુર્યોધને ઉગ્રવેગવાળો તોમર, શલ્યે ગદા અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે શક્તિ ફેંકી.
6.59.112
स सप्तभिः सप्त शरप्रवेकान् ।
संवार्य भीरिश्रवसा विसृष्टान् ।
शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं ।
क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ ॥ ६.५९.११२ ॥
ભૂરિશ્રવાએ છોડેલા બાણોને તેણે સાત બાણોથી રોક્યા, અને પછી દુર્યોધનના બાહુથી છૂટેલા તે તોમરને તીક્ષ્ણ ક્ષુરથી તોડી નાખ્યો.
6.59.113
ततः शुभामापततीं स शक्तिं ।
विद्युत्प्रभां शान्तनवेन मुक्ताम्।
गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां ।
द्वाभ्यां शराभ्यां निचर्त वीरः ॥ ६.५९.११३ ॥
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે છોડેલી વીજળી સમ પ્રકાશતી એ શુભ શક્તિને, અને મદ્રરાજ (શલ્ય)ના બાહુથી છૂટેલી ગદાને, એ વીરે બે બાણોથી કાપીને પાડી દીધી.
6.59.114
ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य ।
चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
माहेन्द्रमस्रं विधिवत्सुघोरं ।
प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे ॥ ६.५९.११४ ॥
પછી બે બાહુથી બળપૂર્વક ખેંચીને, અદ્ભુત અને અપ્રમેય ગાંડીવ ધનુષ્ય પર ઇન્દ્રસંબંધી અત્યંત ભયંકર અસ્ત્ર વિધિપૂર્વક ચલાવીને તેણે આકાશમાં અદ્ભુત દૃશ્ય સર્જ્યું.
6.59.115
तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा ।
सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान्।
शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णै-
र्निवारयामास किरीटमाली ॥ ६.५९.११५ ॥
ત્યારે તે ઉત્તમ અસ્ત્રથી મહાત્મા, મહાધનુર્ધર કિરીટમાળીએ શુદ્ધ અગ્નિ જેવા વર્ણના બાણસમૂહોની જાળથી સર્વ સેનાઓને રોકી.
6.59.116
शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता ।
रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून् ।
निकृत्य देहान्विविशुः परेषां ।
नरेन्द्रनागेन्द्रतुरङ्गमाणाम् । ॥ ६.५९.११६ ॥
પાર્થના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલાં બાણો શત્રુઓના રથ, ધ્વજાઓના અગ્રભાગ, ધનુષ્યો અને બાહુઓ કાપીને રાજાઓ, શ્રેષ્ઠ હાથીઓ અને ઘોડાઓના દેહમાં ઘૂસી ગયાં.
6.59.117
ततो दिशः सोऽनुदिशश्च पार्थः ।
शरैः सुधारैः समरे वितत्य ।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां ।
किरीटमाली व्यथयांचकार ॥ ६.५९.११७ ॥
પછી તે પાર્થે યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ ભરી દીધી, અને ગાંડીવના નાદથી કિરીટમાળીએ તેમનાં મનોને વ્યથિત કર્યાં.
6.59.118
तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते ।
शङ्खस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च।
अन्तर्हिता गाण्डिवनिःस्वनेन ।
बभूवुरुग्राश्वरथप्रणादाः ॥ ६.५९.११८ ॥
તે અતિ ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થતાં શંખનાદ અને દુંદુભિના અવાજો ગાંડીવના ટંકારમાં દબાઈ ગયા; ઘોડા અને રથોની ઉગ્ર ગર્જનાઓ જ સંભળાઈ.
6.59.119
गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा ।
विराटराजप्रमुखाः प्रवीराः।
पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीर-
स्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः ॥ ६.५९.११९ ॥
તે ગાંડીવનો નાદ જાણીને વિરાટરાજ જેમાં મુખ્ય હતા એવા પ્રમુખ વીરો અને પાંચાલરાજ વીર દ્રુપદ અદીન સત્ત્વથી તે સ્થળે આવ્યા.
6.59.120
सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि ।
यतोयतो गाण्डिवजः प्रणादः ।
ततस्ततः सन्नतिमेव जग्मु-
र्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित् ॥ ६.५९.१२० ॥
તમારી સર્વ સેનાઓ ગાંડીવમાંથી ઊઠેલો એ અવાજ જ્યાં જ્યાં સંભળાયો ત્યાં ત્યાં નમીને તેની તરફ ગઈ; તેનો સામનો કરવા કોઈ આગળ ન વધ્યું.
6.59.121
तस्मिन्सुघोरे कनृप संप्रहारे ।
हताः प्रवीराः सरथाश्वसूताः।
गजाश्च नाराचनिपाततप्ता ।
महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः ॥ ६.५९.१२१ ॥
તે અતિ ભયંકર યુદ્ધમાં, હે રાજા, વીરો રથ, ઘોડા અને સારથિઓ સાથે હણાયા; લોખંડી બાણોની વર્ષાથી દાઝેલા હાથીઓ, મોટી ધજાઓ અને સુંદર સુવર્ણ-કવચવાળા પણ પડ્યા.
6.59.122
परीतसत्वाः सहसा निपेतुः ।
किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः ।
दृढं हताः पात्रिभिरुग्रवेगैः ।
पार्थेन भल्लैर्विमलैः शिताग्नैः ॥ ६.५९.१२२ ॥
હિંમત તૂટતાં તેઓ અચાનક પડ્યા; કિરીટી દ્વારા તેમના શરીર અને બખ્તર વીંધાયાં; ભયંકર વેગવાળા બાણોથી ઊંડા ઘા થયા—પૃથાના પુત્રના નિર્મળ, અગ્નિ સમાન તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી.
6.59.123
निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला ।
ध्वजा महान्तो ध्वजिनिमुखेषु।
पदातिसङ्घाश्च रथाश्च सङ्ख्ये ।
हयाश्च नागाश्च धनञ्जयेन ॥ ६.५९.१२३ ॥
યંત્રો કપાયાં, ઇન્દ્રકીલ તૂટ્યાં; સેનાઓના મોખરે મોટી ધજાઓ પડી; યુદ્ધમાં પાયદળના સમૂહો, રથો, ઘોડા અને હાથીઓ ધનંજય (અર્જુન) દ્વારા હણાયા.
6.59.124
बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्वा ।
विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम् ।
ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन् ।
महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः ॥ ६.५९.१२४ ॥
બાણોથી ઘાયલ થઈ તેઓ ઝડપથી પ્રાણહીન થયા; શરીર સાચવવાનો પ્રયત્ન કરવા છતાં તેઓ ધરતી પર પડ્યા. હે રાજા, એ શ્રેષ્ઠ ઐન્દ્ર અસ્ત્રથી, એ મહાયુદ્ધમાં, તેમનાં દેહ અને બખ્તર છિન્નભિન્ન થયાં.
6.59.125
ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना ।
नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा।
नदी सुघोरा नरमेदफेना ।
प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै ॥ ६.५९.१२५ ॥
ત્યારે કિરીટી (અર્જુન)એ તીક્ષ્ણ બાણોના સમૂહોથી એ રણાંગણમાં મનુષ્યદેહો અને શસ્ત્રોના ઘાવમાંથી વહેતા રક્તજળની, માણસોની મજ્જાના ફીણવાળી અત્યંત ભયંકર નદી વહેવડાવી.
6.59.126
वेगेन साऽतीव पृथुप्रवाहा ।
परेतनागाश्वशरीररोधाः।
नरेन्द्रमञ्जोच्छ्रितमांसपङ्काः ।
प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता ॥ ६.५९.१२६ ॥
તે નદી વેગથી અતિ વિશાળ પ્રવાહવાળી હતી; મૃત હાથીઓ, ઘોડાઓ અને શરીરો તેને અવરોધતા હતા; રાજાઓની મજ્જા અને ઊંચે ઊછળેલો માંસનો કાદવ હતો; અસંખ્ય રાક્ષસગણો અને ભૂતો તેની સેવા કરતા હતા.
6.59.127
शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला ।
शरीरसङ्घातसहस्रवाहिनी ।
विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला ।
नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा ॥ ६.५९.१२७ ॥
તે નદી ખોપરીઓ અને ગૂંચવાયેલા વાળના ઘાસવાળી હતી; હજારો દેહના ઢગલા વહન કરતી હતી; તૂટેલા અનેક બખ્તરોના મોજાંથી ભરેલી હતી; માણસ, ઘોડા અને હાથીઓના કાપેલા હાડકાંની કાંકરીવાળી હતી.
6.59.128
श्वकङ्कशालावृकगृध्रकाकैः ।
क्रव्यादसङ्घैश्च तरक्षुभिश्च।
उपेतकूलां ददृशुर्मनुष्याः ।
क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम् ॥ ६.५९.१२८ ॥
કૂતરાં, ગીધ, શિયાળ, વરુ, બાજ, કાગડા, માંસભક્ષી ટોળાં અને તરક્ષુઓથી કાંઠા ભરેલા, મહાવૈતરણી નદી સમાન પ્રકાશતી તે ક્રૂર નદીને મનુષ્યોએ જોઈ.
6.59.129
प्रवर्तितामर्जुनबाणसङ्घै-
र्मेदोवसासृकप्रवहां सुभीमाम्।
हतप्रवीरां च तथैव दृष्ट्वा ।
सेनां कुरूणामथ फल्गुनेन ॥ ६.५९.१२९ ॥
અર્જુનના બાણના સમૂહોથી વહેવડાવેલી, મેદ, ચરબી અને રક્તના પ્રવાહવાળી, અતિ ભયંકર, વીરો હણાયેલી કૌરવસેનાને ફાલ્ગુન (અર્જુન)એ એ જ રીતે જોઈ.
6.59.130
ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः ।
पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः ।
जयप्रगल्भाःक पुरुषप्रवीराः ।
संत्रासयन्तः कुरुवीरयोधान् ॥ ६.५९.१३० ॥
ચેદિ, પાંચાલ, કરૂષ અને મત્સ્યો, તથા સર્વ પાર્થો એકત્ર થઈને ગર્જ્યા; વિજયના ઉત્સાહથી ભરેલા તે શ્રેષ્ઠ વીરો કુરુવીર યોદ્ધાઓને ભયભીત કરતા.
6.59.131
हतप्रवीराणि बलानि दृष्ट्वा ।
किरीटिना शत्रुभयावहेन ।
वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां ।
सिंहो मृगाणामिव यूथसङ्घान् ॥ ६.५९.१३१ ॥
મુખ્ય વીરો હણાયેલી સેનાઓ જોઈને, શત્રુઓમાં ભય ફેલાવતા કિરીટીએ સેનાપતિઓની સેનાને ભયભીત કરી; સિંહ જેમ મૃગોના ટોળાંને ડરાવે તેમ.
6.59.132
विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ ।
गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च।
ततो रविं संवृतरश्मिजालं ।
दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः ॥ ६.५९.१३२ ॥
ગાંડીવધારી અને જનાર્દન અતિ હર્ષથી ગર્જ્યા; પછી કિરણજાળથી ઢંકાયેલા સૂર્યને જોઈને, શસ્ત્રોથી ઘાયલ અંગોવાળા તે.
6.59.133
तदैन्द्रमस्त्रं विततं च घोर-
मसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम् ।
अथापयानं कुरवः सभीष्माः ।
सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च ॥ ६.५९.१३३ ॥
ઇન્દ્રનું તે વિસ્તૃત, ભયંકર, અસહ્ય અસ્ત્ર યુગાંત જેવું જોઈને, ભીષ્મ સાથે કૌરવો, દ્રોણ, દુર્યોધન અને બાહ્લિક સાથે પાછા હટ્યા.
6.59.134
चक्रुर्निशां सन्धिगतां समीक्ष्य ।
विभावसोर्लोहितरागयुक्ताम्।
अवापय कीर्ति च यशश्च लोके ।
विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि ॥ ६.५९.१३४ ॥
સૂર્યના લાલ રંગથી યુક્ત, સંધિમાં રહેલી રાત્રિને જોઈને તેઓએ વિશ્રામ લીધો; ધનંજયે પણ શત્રુઓને જીતીને જગતમાં કીર્તિ અને યશ મેળવ્યાં.
6.59.135
ययौ नरेन्द्रैः सहसोदरैश्च ।
समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम्।
ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां ।
निशामुखे घोरतमः प्रणादः ॥ ६.५९.१३५ ॥
રાજાઓ અને પોતાના ભાઈઓ સાથે કાર્ય પૂરું કરીને તે રાત્રે છાવણીમાં ગયો. પછી રાત્રિના આરંભે કૌરવોમાં ભયાનક મોટો કોલાહલ ઊઠ્યો.
6.59.136
रणे रथानामयुतं निहत्य ।
हता गजाः सप्तशतार्जुनेन ।
प्राज्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे ।
निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च ॥ ६.५९.१३६ ॥
યુદ્ધમાં દસ હજાર રથોનો સંહાર કરીને અર્જુને સાતસો હાથીઓ માર્યા. મુખ્ય સૌવીરગણો અને ક્ષુદ્રકો તથા માલવો બધા પાડી દેવાયા.
6.59.137
महत्कृतं कर्म धनञ्जयेन ।
कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः।
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा ।
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ ॥ ६.५९.१३७ ॥
ધનંજયે મહાન કર્મ કર્યું, જે બીજું કોઈ કરી ન શકે. અંબષ્ઠોનો અધિપતિ રાજા શ્રુતાયુ, તેમ જ દુર્મર્ષણ અને ચિત્રસેન (પણ પડ્યા).
6.59.138
द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च ।
भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन्।
अन्ये च योधाः शतशः समेताः ।
क्रुद्धेन पार्थेन रणस्य मध्ये ॥ ६.५९.१३८ ॥
દ્રોણ, કૃપ, સૈંધવ અને બાહ્લિક, ભૂરિશ્રવા, શલ્ય અને શલ, હે રાજન, તથા એકઠા થયેલા સેંકડો બીજા યોદ્ધાઓ—ક્રોધિત પાર્થ વડે યુદ્ધની મધ્યમાં (પાડી દેવાયા).
6.59.139
स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः ।
किरीटिना लोकमहारथेन।
इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः ।
सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ॥ ६.५९.१३९ ॥
"પોતાના બાહુબળથી ભીષ્મ સહિત આ જિતાયા" એમ કહેતાં, કિરીટીએ, વિશ્વના મહારથીએ, હે ભારત, જે તમારા હતા તે સર્વ ગણો છાવણીઓમાં ગયા.
6.59.140
उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तै-
र्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीप्रैः।
किरीटिवित्रासितसर्वयोधा ।
चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम् ॥ ६.५९.१४० ॥
હજારો સારી રીતે સળગતી, ઝળહળતી મશાલો સાથે, કિરીટીથી ભયભીત સર્વ યોદ્ધાઓ સાથે કૌરવોની સેનાએ પડાવ નાખ્યો.