महाभारत · अध्याय 6.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.59.1
प्रतिज्ञाते ततस्तस्मिन्युद्धे भीष्मेण दारुणे ।
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः ॥ ६.५९.१ ॥
त्या भयानक युद्धात भीष्मांनी प्रतिज्ञा केल्यानंतर माझा पुत्र विशेषतः दुःखी आणि संतप्त झाला.
6.59.2
भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु भारत ।
पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.५९.२ ॥
हे भारता! तिथे भीष्मांनी पांडवांविरुद्ध काय केले? किंवा पितामह आणि पांचालांनी काय केले? संजया, ते मला सांग.
6.59.3
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे ॥ ६.५९.३ ॥
हे भारता! त्या दिवसाचा पूर्वाह्न बहुतांश संपला आणि सूर्य पश्चिम दिशेला असताना (युद्ध चालूच राहिले).
6.59.4
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्ससु ।
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ॥ ६.५९.४ ॥
महात्मे पांडव विजय मिळवून हर्षित झाले असताना, सर्व धर्मांचे विशेष जाणकार तुमचे पिता देवव्रत (भीष्म) (पुढे सरसावले).
6.59.5
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः ॥ ६.५९.५ ॥
वेगवान घोड्यांसह ते पांडवांच्या सैन्यावर चालून गेले; विशाल सेना व तुमच्या पुत्रांनी सर्व बाजूंनी संरक्षित होऊन.
6.59.6
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत ॥ ६.५९.६ ॥
तेव्हा आमच्या आणि पांडवांमध्ये रोमांचकारक, गोंधळाचे युद्ध सुरू झाले; हे भारता, तुमचे लोक अनिर्बंधपणे लढले.
6.59.7
घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम् ।
महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम् ॥ ६.५९.७ ॥
तेथे धनुष्यांचा टणत्कार आणि तळहातांच्या आघातांचा आवाज झाला; पर्वत फुटावेत तसा महान नाद उसळला.
6.59.8
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव ।
स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः ॥ ६.५९.८ ॥
"थांब, मी उभा आहे. याला ओळख, मागे फिर, स्थिर हो." "मी स्थिर आहे, प्रहार कर!" अशा हाका सर्वत्र ऐकू आल्या.
6.59.9
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च ।
शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः ॥ ६.५९.९ ॥
सोनेरी चिलखते, मुकुट आणि ध्वज यांवर पडणारा आवाज पर्वतांवर शिळा कोसळाव्यात तसा होता.
6.59.10
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः ।
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.५९.१० ॥
पडलेली मस्तके आणि अलंकारांनी सजलेले बाहू भूमीवर येऊन शेकडो आणि हजारोंच्या संख्येने तडफडू लागले.
6.59.11
हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः ।
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक ॥ ६.५९.११ ॥
काहींची मस्तके छाटली गेली, तरी तसेच धनुष्य उगारून आणि शस्त्रे धरून पुरुषश्रेष्ठ उभे राहिले.
6.59.12
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी ।
मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा ॥ ६.५९.१२ ॥
रक्त वाहवणारी एक महावेगवान नदी वाहू लागली; हत्तींची शरीरे शिळांसारखी होती आणि मांस-रक्ताच्या चिखलाने ती भयानक होती.
6.59.13
वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा ।
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी ॥ ६.५९.१३ ॥
तेव्हा उत्तम घोडे, मनुष्य आणि हत्ती यांच्या देहांपासून उत्पन्न झालेली ती नदी परलोकरूपी समुद्राकडे तोंड करून होती आणि गिधाडे व कोल्ह्यांना आनंद देत होती.
6.59.14
न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप ।
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६.५९.१४ ॥
हे राजा! तुमचे पुत्र आणि पांडव यांच्यात झाले तसे हे युद्ध मी कधी पाहिले नाही किंवा ऐकलेही नाही, हे भारता.
6.59.15
नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः ।
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः ॥ ६.५९.१५ ॥
तिथे युद्धात पडलेल्या योद्ध्यांनी आणि पडलेल्या निळ्या पर्वतशिखरांसारख्या हत्तींनी रथमार्ग पूर्णपणे झाकला गेला होता; तो मार्ग उरला नव्हता.
6.59.16
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष ।
शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम् ॥ ६.५९.१६ ॥
हे मारिष! विखुरलेल्या रंगीबेरंगी कवचांनी आणि शिरस्त्राणांनी ती रणभूमी शरद ऋतूतील आकाशासारखी शोभून दिसत होती.
6.59.17
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः ।
अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः ॥ ६.५९.१७ ॥
बाणांनी विद्ध झालेले काही, आपली आतडी ओढत असतानाही निर्भयपणे आणि अभिमानाने युद्धात शत्रूंवर धावून गेले.
6.59.18
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल ।
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे ॥ ६.५९.१८ ॥
"हे बाबा! हे भावा! हे मित्रा! हे बंधू! हे सख्या! हे माझ्या मामा! मला सोडू नकोस!" असे युद्धात पडलेले इतर ओरडत होते.
6.59.19
अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि ।
स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः ॥ ६.५९.१९ ॥
आता ये, पुढे ये. का घाबरतोस, कुठे जाशील? मी युद्धात उभा आहे, भिऊ नकोस — असे म्हणून इतर ओरडू लागले.
6.59.20
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६.५९.२० ॥
तेथे शंतनूचा पुत्र भीष्म, जो नेहमी धनुष्य वर्तुळाकार फिरवत असे, विषारी सापांसारखे प्रज्वलित टोके असलेले बाण सोडू लागला.
6.59.21
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ ॥ ६.५९.२१ ॥
बाणांनी सर्व दिशा एकाच मार्गात आणून, व्रतात स्थिर असलेला, हे भारतश्रेष्ठा, पांडवांच्या रथांना लक्ष्य करून त्याने त्यांना पाडले.
6.59.22
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते ॥ ६.५९.२२ ॥
तो रथाच्या पटलावर नाचत, हस्तकौशल्य दाखवत, हे राजा, अलातचक्राप्रमाणे इकडेतिकडे दिसत होता.
6.59.23
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ।
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात् ॥ ६.५९.२३ ॥
युद्धात त्या एकट्या शूराला पांडव सृंजयांसह, त्याच्या चपळतेमुळे, शेकडो हजारो रूपांत पाहत होते.
6.59.24
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे ।
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः ॥ ६.५९.२४ ॥
तेथे लोकांना भीष्म मायेने निर्माण केलेल्यासारखा वाटला; पूर्व दिशेला त्याला पाहून, पश्चिमेलाही तोच दिसला.
6.59.25
उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो ।
एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत ॥ ६.५९.२५ ॥
हे प्रभो, उत्तर दिशेला आणि पुन्हा दक्षिण दिशेला असाच तो दिसला. अशा प्रकारे युद्धात तो शूर गाङ्गेय दिसत होता.
6.59.26
न चैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् ।
विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून् ॥ ६.५९.२६ ॥
पांडवांपैकी कोणालाही असे त्याला पाहणे शक्य होत नव्हते. भीष्माच्या धनुष्यातून सुटलेले अनेक बाणच ते पाहत होते.
6.59.27
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् ।
व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु ॥ ६.५९.२७ ॥
युद्धात पराक्रम करत आणि सैन्याचा संहार करत असलेल्या त्याच्यामुळे तेथे युद्धात अनेक प्रकारची माणसे आक्रोश करू लागली.
6.59.28
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव ।
शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः ॥ ६.५९.२८ ॥
अमानुष रूपाने संचार करणाऱ्या तुमच्या पित्याकडे (पितामहाकडे) नियतीने प्रेरित झालेले राजे पतंगांसारखे पडू लागले.
6.59.29
भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः ।
न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे ॥ ६.५९.२९ ॥
भीष्मरूपी अग्नी अत्यंत संतापून विनाशासाठी हजारो रूपांनी पेटला. युद्धात भीष्माचा एकही बाण व्यर्थ गेला नाही.
6.59.30
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिनः ।
भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्रिणा ॥ ६.५९.३० ॥
माणसे, हत्ती व घोडे यांच्या शरीरांत त्यांच्या बहुसंख्येमुळे तो हलक्या योद्ध्यांना एकाच सुंदर टोकाच्या पंखी बाणाने भेदत असे.
6.59.31
गजं कंकटसन्नद्धं वज्रेणेव शिलोच्चयम् ।
द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि ॥ ६.५९.३१ ॥
कंकटजाळाने सज्ज हत्तीला, वज्राने शिलासमूह फोडावा तसे, दोन-तीन गजारोहकांना, एकत्र जमलेल्या कवचधारींना (भीष्मांनी पाडले).
6.59.32
नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव ।
यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन ॥ ६.५९.३२ ॥
तुमच्या पित्याने (भीष्मांनी) चांगल्या सोडलेल्या नाराचाने वध केला; युद्धात नरव्याघ्र भीष्मांसमोर जो जो कोणी आला, (तो मारला गेला).
6.59.33
मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते ।
एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः ॥ ६.५९.३३ ॥
त्याला मी क्षणभर पाहिले, तो जमिनीवर पडलेला दिसतो; अशा प्रकारे धर्मराजाची ती महासेना वधली जात होती.
6.59.34
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत संहस्रधा ।
प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता ॥ ६.५९.३४ ॥
अतुल पराक्रमी भीष्मांनी (ती सेना) हजार तुकडे करून विखुरली; बाणांच्या वर्षावाने पीडित झालेली ती महासेना कंपित झाली.
6.59.35
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिनः ।
यतमानाऽपि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ॥ ६.५९.३५ ॥
वासुदेव, पार्थ (अर्जुन) आणि शिखंडी पाहत असताना, प्रयत्न करूनही ते वीर पळणाऱ्या महारथींना थांबवू शकले नाहीत.
6.59.36
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ।
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ॥ ६.५९.३६ ॥
भीष्मांच्या बाणांनी पीडित झालेल्यांना त्यांना थांबवता आले नाही; महेंद्रासमान पराक्रमी भीष्मांनी ती महासेना वधली जात होती.
6.59.37
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ।
आविद्धरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् ॥ ६.५९.३७ ॥
हे महाराजा, ती सेना मोडली; दोन योद्धेही एकत्र पळू शकले नाहीत. हत्ती आणि घोडे घायाळ होऊन पडले; ध्वज आणि रथाचे कूबर भूमीवर कोसळले.
6.59.38
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ।
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ॥ ६.५९.३८ ॥
पांडुपुत्रांची ती सेना हाहाकार करीत संज्ञाहीन झाली; तेथे पित्याने पुत्राला आणि पुत्राने पित्याला मारले.
6.59.39
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ।
विमुच्य कवचान्यन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ॥ ६.५९.३९ ॥
दैवबलाने प्रेरित झालेल्या मित्राने आपल्या प्रिय मित्राला हाक मारली; पांडुपुत्राच्या इतर सैनिकांनी कवच टाकून दिले.
6.59.40
विनुक्तकेशा धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ।
तद्गोकुलमिवोद्धान्तमुद्धान्तरथयूथपम् ॥ ६.५९.४० ॥
हे भारता, विस्कटलेल्या केसांनी धावणारे सैनिक दिसत होते; ती सेना गोधनाच्या कळपासारखी भयभीत होऊन विखुरली, रथसमूहांचे नायकही विखुरले.
6.59.41
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ।
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः ॥ ६.५९.४१ ॥
तेव्हा पांडुपुत्राची सेना आर्त स्वराने दिसली; तुटत चाललेल्या त्या सेनेला पाहून यादवनंदन (कृष्ण)...
6.59.42
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ।
असं स कालः संप्राप्तः पार्थ पस्तेऽभिकाङ्क्षितः ॥ ६.५९.४२ ॥
त्याने (कृष्णाने) उत्तम रथ थांबवून बीभत्सु पार्थाला (अर्जुनाला) म्हटले: "हे पार्था, तू ज्याची इच्छा धरलीस तो काळ आता आला आहे..."
6.59.43
प्रहरस्व नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ।
यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे । ॥ ६.५९.४३ ॥
हे नरव्याघ्रा, मोहामुळे तू विमूढ झाला नसशील तर प्रहार कर. हे वीरा, पूर्वी राजांच्या समागमात तू जे सांगितलेस ते (पूर्ण कर).
6.59.44
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥ ६.५९.४४ ॥
भीष्म-द्रोण प्रमुख असलेल्या धृतराष्ट्रपुत्राच्या सर्व सैनिकांना, त्यांच्या अनुयायांसह, जे युद्धात माझ्याशी लढतील, त्यांना मी ठार करीन.
6.59.45
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम ।
बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं ततस्ततः ॥ ६.५९.४५ ॥
हे कौन्तेया, अरिंदमा, ते सत्य वचन पूर्ण कर. हे बीभत्सो, पाहा, तुझेच सैन्य इकडे-तिकडे मोडत आहे.
6.59.46
द्रवतश्च महीपालान्पश्य यौधिष्ठिरे बले ।
दृष्ट्वा हि भीष्मं समरे व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ६.५९.४६ ॥
युधिष्ठिराच्या सैन्यात पळणारे राजे पाहा. युद्धात उघड्या मुखाच्या यमासारख्या भीष्माला पाहूनच (ते पळत आहेत).
6.59.47
भयार्ताः प्रपलायन्ते सिंहात्क्षुद्रमृगा इव ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः ॥ ६.५९.४७ ॥
भयाने पीडित होऊन ते सिंहापासून लहान हरणे पळतात तसे पळतात. असे सांगितल्यावर धनंजयाने वासुदेवाला उत्तर दिले.
6.59.48
नोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाहे तद्वलार्णवम् ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ ६.५९.४८ ॥
भीष्म आहेत तिकडे घोडे हाका. त्या सैन्यसागरात मी प्रवेश करतो. अजेय, वृद्ध कुरु-पितामहाला मी पाडीन.
6.59.49
ततोऽश्वान्रजतप्रकख्यान्नोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव ॥ ६.५९.४९ ॥
तेव्हा माधवाने चांदीसारख्या चमकणाऱ्या घोड्यांना हाकले, हे राजा, जिथे भीष्माचा रथ होता, जो सूर्यासारखा पाहण्यास कठीण होता.
6.59.50
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे ॥ ६.५९.५० ॥
तेव्हा युधिष्ठिराचे ते प्रचंड सैन्य पुन्हा फिरले; युद्धात भीष्मावर चालून जाण्यास उद्यत झालेल्या महाबाहू पार्थाला पाहून.
6.59.51
ततो भीष्मःक कुरुश्रेष्ठ सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनञ्जयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६.५९.५१ ॥
तेव्हा हे कुरुश्रेष्ठा, भीष्म सिंहासारखे वारंवार गर्जना करीत धनंजयाच्या रथाला बाणांच्या वर्षावाने त्वरेने झाकू लागले.
6.59.52
क्षणेन स रथस्तस्य सहयः कसहसारथिः ।
शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते ॥ ६.५९.५२ ॥
क्षणार्धात त्याचा तो रथ, घोडे, ध्वज व सारथी यांसह प्रचंड बाणवर्षावाने झाकला जाऊन दिसेनासा झाला.
6.59.53
वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान् ।
चोदयामास तानश्वान्विभिन्नान्भीष्मसायकैः ॥ ६.५९.५३ ॥
परंतु वासुदेव, विचलित न होता, धैर्य धारण करून, सत्त्ववान होऊन, भीष्माच्या बाणांनी विद्ध झालेल्या त्या घोड्यांना पुढे हाकीत राहिला.
6.59.54
ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्वा त्रिभिः शरैः ॥ ६.५९.५४ ॥
तेव्हा पार्थाने मेघगर्जनेसारखा ध्वनी करणारे दिव्य धनुष्य उचलून तीन बाणांनी भीष्माचे धनुष्य तोडून पाडले.
6.59.55
स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमिषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ ६.५९.५५ ॥
धनुष्य तुटलेल्या त्या कौरवाने पुन्हा दुसरे मोठे धनुष्य घेतले; डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापेइतक्या वेळात तुमच्या पित्याने त्याला प्रत्यंचा लावली.
6.59.56
विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥ ६.५९.५६ ॥
मग त्याने दोन्ही बाहूंनी मेघगर्जनेसारखा आवाज करणारे धनुष्य ओढले; तेव्हा संतापलेल्या अर्जुनाने तेही तोडले.
6.59.57
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन ॥ ६.५९.५७ ॥
शंतनूच्या पुत्राने त्याच्या त्या चपळतेची प्रशंसा केली: 'साधू पार्था! साधू महाबाहो! साधू पांडुनंदना!'
6.59.58
त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय ।
प्रीतोऽस्मि सुभृशं पुत्र कुरु युद्धं मया सह ॥ ६.५९.५८ ॥
'धनंजया! हे महान कर्म तुलाच शोभते. पुत्रा, मी अत्यंत प्रसन्न आहे; आता माझ्याशी युद्ध कर.'
6.59.59
इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६.५९.५९ ॥
अशा प्रकारे पार्थाची प्रशंसा करून त्या वीराने दुसरे मोठे धनुष्य उचलले आणि युद्धात अर्जुनाच्या रथाकडे बाण सोडले.
6.59.60
अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्व्यचरल्लुघु ॥ ६.५९.६० ॥
वासुदेवाने अश्वरथात आपले परम कौशल्य दाखवले; त्याचे बाण निष्फळ करीत तो वेगाने वर्तुळाकार फिरला.
6.59.61
तथा भीष्मस्तु सुदृढं वासुदेवधनंजयौ ।
विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु भारत ॥ ६.५९.६१ ॥
याप्रमाणे भीष्मांनी वासुदेव आणि धनंजय यांना अत्यंत दृढपणे तीक्ष्ण बाणांनी त्यांच्या सर्व अवयवांत विद्ध केले, हे भारता.
6.59.62
शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लेखनाङ्क्तितौ ॥ ६.५९.६२ ॥
भीष्मांच्या बाणांनी जखमी झालेले ते दोन नरव्याघ्र, शिंगांच्या ओरखड्यांनी चिन्हांकित झालेल्या रागावलेल्या दोन बैलांसारखे शोभू लागले.
6.59.63
पुनश्चापि सुसंरब्धः शरैः शतसहस्रशः ।
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्माः प्राच्छादयद्दिशः ।
पार्थोऽपि समरे क्रुद्धो भीष्मस्यावारयद्दिशः ॥ ६.५९.६३ ॥
पुन्हा अत्यंत संतापलेल्या भीष्मांनी युद्धात दोन्ही कृष्णांवर शेकडो हजारो बाणांनी सर्व दिशा झाकून टाकल्या. युद्धात संतापलेल्या पार्थानेही भीष्मांच्या दिशा अडवल्या.
6.59.64
वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः ।
मुहुरभ्यर्दयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ ६.५९.६४ ॥
संतापलेल्या भीष्मांनी तीक्ष्ण बाणांनी वार्ष्णेयाला (कृष्णाला) कंपित केले. वारंवार पीडा देत भीष्म तेव्हा हसले आणि गर्जले.
6.59.65
ततस्तु कृष्णः समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम् ।
संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ॥ ६.५९.६५ ॥
तेव्हा महाबाहू कृष्णाने युद्धात भीष्मांचा पराक्रम पाहिला आणि पार्थाची मृदू युद्धपद्धतीही न्याहाळली.
6.59.66
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ॥ ६.५९.६६ ॥
युद्धात सतत बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या, दोन्ही सेनांच्या मध्यभागी येऊन सूर्याप्रमाणे तापणाऱ्या भीष्मांना (त्याने पाहिले).
6.59.67
वारन्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ॥ ६.५९.६७ ॥
पांडुपुत्राच्या सैन्यातील श्रेष्ठ रथी व सैनिकांना मारत, युगांतासारखा संहार करीत भीष्म युधिष्ठिराच्या सैन्यात (होते).
6.59.68
अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा ।
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम् ॥ ६.५९.६८ ॥
असहिष्णू भगवान केशव, शत्रुवीरांचा संहारक, अमेय आत्मा असलेले, युधिष्ठिराच्या सैन्यात बल नाही असा विचार करते झाले.
6.59.69
एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान् ।
किं नु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान् ॥ ६.५९.६९ ॥
भीष्म रणांगणात एकाच दिवसात देव-दानवांचा नाश करू शकतात; मग सैन्य व पायदळ अनुचरांसह पांडवांचा युद्धात नाश का करणार नाहीत?
6.59.70
द्रवते च महासैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्वीक्ष्य सोमकान् ॥ ६.५९.७० ॥
महात्मा पांडवांचे महासैन्य पळत आहे; आणि हे कौरव सोमकांना लवकरच पराजित झालेले पाहून (उत्साहित होत आहेत).
6.59.71
प्राद्रवन्ति रणे दृष्ट्वा हर्षयन्तः पितामहम् ।
सोहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः ॥ ६.५९.७१ ॥
रणांगणात पितामहांना पाहून आनंदित होऊन ते पुढे धावतात. पांडवांच्या हितासाठी कवच धारण केलेला मी आज भीष्मांना ठार करीन.
6.59.72
भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अर्जुनो हि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानोऽपि संयुगे ॥ ६.५९.७२ ॥
महात्मा पांडवांचा हा भार मी दूर करीन. युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी अर्जुन घायाळ झाला तरी (मी दूर करीन).
6.59.73
कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात् ।
तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६.५९.७३ ॥
युद्धात भीष्म आपल्या गौरवामुळे काय करावे हे जाणत नव्हते. असा विचार करत असतानाच पितामहांनी पुन्हा संतापून पार्थाच्या रथाकडे बाण पाठवले.
6.59.74
तेषां बहुत्वासु भृसं शराणां ।
दिशश्च सर्वाः पिहिता बभूवुः ।
न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि-
र्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमालीक ॥ ६.५९.७४ ॥
त्या बाणांच्या अतिप्रचंडतेमुळे सर्व दिशा दाटपणे झाकल्या गेल्या. आकाश दिसले नाही, दिशा दिसल्या नाहीत, पृथ्वीही दिसली नाही; किरणमाली सूर्यही दिसला नाही.
6.59.75
ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा ।
दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः।
द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च ।
भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च ॥ ६.५९.७५ ॥
धुराने भरलेले प्रचंड वारे वाहू लागले; सर्व दिशा क्षुब्ध झाल्या. द्रोण, विकर्ण, जयद्रथ, भूरिश्रवा, कृतवर्मा आणि कृप हेही तेथे होते.
6.59.76
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा ।
विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च।
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे ।
वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च ॥ ६.५९.७६ ॥
श्रुतायू, अम्बष्ठांचा राजा, विंद आणि अनुविंद, सुदक्षिण, पूर्वेकडील राजे, सौवीरांचे सर्व गण, वसाती, क्षुद्रक आणि मालव हेही तेथे होते.
6.59.77
किरीटिनं त्वरमाणाभिस्रु-
र्निदेशगाः शान्तनवस्य राज्ञः।
तं वाजिपादातरथौघजालै-
रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श ॥ ६.५९.७७ ॥
शंतनूपुत्र राजाच्या (भीष्मांच्या) आज्ञेत वागणारे योद्धे वेगाने किरीटी (अर्जुना)कडे सरसावले. घोडेस्वार, पायदळ आणि रथसमूहांच्या जाळ्याने, शेकडो हजारांसह त्यांनी त्याला पाहिले.
6.59.78
किरीटिनं संपरिवार्यमाणं ।
शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च।
ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ ।
पदातिनागाश्वरथैः समन्तात् ॥ ६.५९.७८ ॥
किरीटधारी अर्जुनाला चहूबाजूंनी वेढले जात असल्याचे पाहून शिनीचा नातू, हत्तींच्या यूथपतींसह, अर्जुन आणि वासुदेवाला पायदळ, हत्ती, घोडे व रथांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले पाहिले.
6.59.79
अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ ।
शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम्।
स तान्यनीकानि महाधनुष्मान् ।
शिनिप्रवीरः सहसाऽभिपत्य ॥ ६.५९.७९ ॥
शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ असलेल्या त्या दोघांवर हल्ला होत असताना शिनीचा वीर तत्काळ पुढे सरसावला. त्या महाधनुर्धर शिनिवीराने अचानक झेप घेऊन त्या सेनांवर हल्ला केला.
6.59.80
चकार साहाय्यमथार्जुनस्य ।
विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य।
विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं ।
भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम् ॥ ६.५९.८० ॥
तेव्हा त्याने अर्जुनाला साहाय्य केले, जसे विष्णूने वृत्रनिषूदनाला केले होते. भीष्माने सर्व योद्ध्यांना भयभीत केल्यामुळे हत्ती, घोडे, रथ आणि ध्वजांचा समूह विस्कळीत झाला.
6.59.81
युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं ।
प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः ।
क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः ।
सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः ॥ ६.५९.८१ ॥
युधिष्ठिराच्या सेनेवर हल्ला करत असलेल्यांना पाहून शिनीचा वीर म्हणाला: 'हे क्षत्रियहो, कुठे जाल? हा धर्म नाही; सत्पुरुषांसाठी पुराणांनी पूर्वीच सांगितले आहे.'
6.59.82
मा स्वां प्रतिज्ञां त्यजत प्रवीराः ।
स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम्।
तान्वासवानन्तरजो निशाम्य ।
नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात् ॥ ६.५९.८२ ॥
'हे वीरांनो, आपली प्रतिज्ञा सोडू नका; आपला वीरधर्म पाळा.' इंद्राचा धाकटा भाऊ (अर्जुन) त्या प्रमुख राजांना चहूबाजूंनी पळताना ऐकून जाणता झाला.
6.59.83
पार्थस्य दृष्टवा मृदुयुद्धातां च ।
भीष्मं च सङ्ख्ये समुदीर्यमाणम्।
अमृष्यमाणः स ततो महात्मा ।
यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता ॥ ६.५९.८३ ॥
पार्थाचे मृदु युद्ध आणि युद्धात भीष्माला प्रहार होताना पाहून, सर्व दाशार्हांचा स्वामी, यशस्वी तो महात्मा असह्य झाला.
6.59.84
उवाच शैनेयमभिप्रशंसन् ।
दृष्ट्वा कुरूनापततः समग्रान्।
ये यान्ति ते यान्तु शिनिप्रवीर ।
येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु ॥ ६.५९.८४ ॥
शैनेयाची (सात्यकीची) प्रशंसा करत म्हणाला — कौरवांना सर्वत्र धावून येताना पाहून. जे जात आहेत ते जावोत; हे शिनिप्रवीरा, आणि जे उभे आहेत, हे सात्वता, तेही जावोत.
6.59.85
भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं ।
द्रोणं च सङ्ख्ये सगणं मयाऽद्य।
न सारथेः सात्वत कौरवाणां ।
क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित् ॥ ६.५९.८५ ॥
भीष्माला रथावरून पाडले जाताना पाहा; युद्धात गणांसह द्रोणही आज माझ्याकडून (पाडला जाईल). हे सात्वता, आज रणात संतप्त सारथ्याच्या हातातून कौरवांपैकी कोणीही सुटणार नाही.
6.59.86
तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं ।
प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य।
निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ ।
द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरौ ॥ ६.५९.८६ ॥
म्हणून मी भयंकर रथचक्र घेऊन महाव्रताचे (भीष्माचे) प्राण हरण करीन; हे शैनेया, युद्धात गणांसह भीष्माला आणि रथवीरांत श्रेष्ठ असलेल्या द्रोणाला मारून.
6.59.87
संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः ॥ ६.५९.८७ ॥
मी आज हर्षाने (ते) पूर्ण करीन.
6.59.88
इतीदमुक्त्वा स महानुभावः ।
सस्मार चक्रं निशितं पुराणम्।
सुदर्शनं चिन्तितमात्रमेव ।
तस्याग्रहस्तं स्वयमारुरोह ॥ ६.५९.८८ ॥
असे बोलून त्या महानुभावाने प्राचीन तीक्ष्ण चक्र सुदर्शनाचे स्मरण केले; केवळ मनात आणताच ते स्वतः त्यांच्या पुढच्या हातावर चढले.
6.59.89
तच्चक्रपद्मं प्रगृहीतमाजौ ।
रराज नारायणबाहुनालम्।
यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं ।
रराज नारायणनाभिजातमक् ॥ ६.५९.८९ ॥
युद्धात उचललेले ते चक्रपद्म नारायणाच्या बाहुरूपी दांड्यासह, नारायणाच्या नाभीतून जन्मलेल्या आदिपद्मासारखे, बालसूर्याच्या वर्णात शोभले.
6.59.90
तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं ।
क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम्।
तेस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं ।
रराज नारायणबाहुनालम् ॥ ६.५९.९० ॥
कृष्णाच्या कोपरूपी उगवत्या सूर्याने फुललेले ते, क्षुराच्या टोकासारख्या तीक्ष्ण अग्रांच्या सुंदर पाकळ्यांसह, त्यांच्याच विशाल देहरूपी सरोवरात वाढून, नारायणाच्या बाहुरूपी दांड्यासह शोभले.
6.59.91
वेगेन कृष्मः प्रससार भीष्मम् ॥ ६.५९.९१ ॥
कृष्ण वेगाने भीष्माच्या दिशेने धावले.
6.59.92
घनो यथा खे तडितावनद्धः ॥ ६.५९.९२ ॥
आकाशात विजेने वेढलेल्या मेघासारखे.
6.59.93
तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः ।
क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य ।
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः ।
क्षयं कुरूणामिव चिन्तयित्वा ॥ ६.५९.९३ ॥
चक्र धारण करून मोठ्याने गर्जणाऱ्या, क्रुद्ध झालेल्या महेंद्राच्या धाकट्या भावाला पाहून, कौरवांचा नाश चिंतिल्याप्रमाणे सर्व प्राणी अत्यंत आक्रोशले.
6.59.94
स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः ।
संवर्तयिष्यन्निव सर्वलोकम्।
अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे ।
भूतानि धक्ष्यन्निव धूमकेतुः ॥ ६.५९.९४ ॥
चक्र हाती घेतलेले ते वासुदेव, जणू सर्व लोकांचा संहार करू पाहणारे, लोकगुरू उसळी घेऊन असे झळकले की जणू प्राण्यांना भस्म करणारा धूमकेतू.
6.59.95
गोविन्दमाजावविमूढचेताः ॥ ६.५९.९५ ॥
युद्धात मोह न पावलेल्या चित्ताने त्याने गोविंदाला (पाहिले).
6.59.96
एह्येहि देवेश जगन्निवास ।
नमोस्तु ते माधव चक्रपाणे।
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ ।
रथोत्तमात्सर्वशरण्य सङ्ख्ये ॥ ६.५९.९६ ॥
ये, ये, हे देवेशा, जगन्निवासा! हे माधवा, चक्रपाणी! तुला नमस्कार. हे लोकनाथा, बळजबरीने मला उत्तम रथातून खाली पाड, हे युद्धात सर्वांचे शरण्य!
6.59.97
त्वया हतस्यापि ममाऽद्य कृष्ण ।
श्रेयः परिस्मिन्निह चैव लोके।
संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ ।
लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात् ॥ ६.५९.९७ ॥
हे कृष्णा! आज तुझ्याकडून मारला गेलो तरीही माझे कल्याण होईल, या लोकी आणि परलोकी. हे अंधक-वृष्णिनाथा, हे वीरा! तुझ्या आक्रमणाने मी तिन्ही लोकांकडून सन्मानित झालो आहे.
6.59.98
रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान् ।
पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम्।
जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं ।
बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः ॥ ६.५९.९८ ॥
मग रथातून उडी मारून, त्वरेने पार्थ (अर्जुन) यादववीराच्या मागे धावला आणि त्याचे जाड, उत्तम, लांब बाहू धरले; लांब व जाड बाहू असलेल्या त्याने हरीला बाहूंनी धरले.
6.59.99
निगृह्यमणाश्च तदाऽऽदिदेवो ।
भृश सरोषः किल नाम योगी ।
आदाय वेगेन जगाम विष्णु-
र्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम् ॥ ६.५९.९९ ॥
तेव्हा आदिदेव, निग्रह करणारा, अत्यंत क्रुद्ध योगी, वेगाने विष्णू जिष्णूला (अर्जुनाला) घेऊन गेले, जसा महावायू एका वृक्षाला नेतो.
6.59.100
पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ ।
भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम्।
बलान्निजग्राह हरिं किरीटी ।
पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित् ॥ ६.५९.१०० ॥
पार्थाने बलाने त्याचे पाय धरून, भीष्माकडे वेगाने धावणाऱ्या हरीला (कृष्णाला) किरीटीने बळजबरीने पकडले. हे राजा, दहाव्या पावलावर कसेबसे.
6.59.101
अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं ।
प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली।
उवाच कोपे प्रतिसंहरेति ।
गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम् ॥ ६.५९.१०१ ॥
उभ्या असलेल्या कृष्णाला नमस्कार करून, प्रसन्न झालेला अर्जुन — सोनेरी अलंकारांची माळ धारण केलेला — म्हणाला: "क्रोध आवरा. हे केशवा, आपणच पांडवांचे आश्रयस्थान आहात."
6.59.102
न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं ।
पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च ।
अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां ।
त्वयाऽहमिन्द्रानुजसंप्रयुक्तः ॥ ६.५९.१०२ ॥
प्रतिज्ञेनुसार कर्म सोडले जाणार नाही. हे केशवा, माझ्या पुत्रांची व बंधूंची शपथ घेतो — तुझ्या साहाय्याने कुरूंचा अंत करीन.
6.59.103
ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्य ।
जनार्दनः प्रीतमना निशम्य।
स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य ।
रथं सचक्रः पुनरारुरोह ॥ ६.५९.१०३ ॥
तेव्हा त्याची प्रतिज्ञा व करार ऐकून जनार्दन प्रसन्न झाला. प्रिय कौरवश्रेष्ठाजवळ उभा राहून, चक्रासह रथावर पुन्हा आरूढ झाला.
6.59.104
ततः प्रतिज्ञां समवाप्य भीष्मः ।
कृताञ्चलिः स्तुत्यमथाकरोद्वै ।
त्रैविक्रमे यस्य वपुर्बभासे ।
तथैव दृष्ट्वा तु समुञ्ज्वलन्तम् ॥ ६.५९.१०४ ॥
तेव्हा प्रतिज्ञा मिळाल्यावर भीष्माने हात जोडून स्तुत्याचा स्तव केला — त्रिविक्रमात (तीन पावलांत) ज्याचे शरीर तेजाने झळकले, त्याला; अशा अतिशय तेजस्वीपणे झळकणाऱ्याला पाहून.
6.59.105
प्रगृह्य शङ्खं द्विषताकं निहन्ता ।
स तानभूषून्पुनराददानः ।
भीष्मं शरैः संपरिवार्य सङ्ख्ये ।
चिच्छेद भूरिश्रवसश्च चापम् ॥ ६.५९.१०५ ॥
शत्रूंचा संहार करणाऱ्याने शंख उचलला, पुन्हा ती शस्त्रे घेऊन, युद्धात भीष्मांना बाणांनी पूर्णपणे वेढून भूरिश्रवसाचे धनुष्य तोडले.
6.59.106
शल्यं च विद्ध्वा नवभिः पृषत्कै-
र्दुर्योधं वक्षसि निर्बिभेद।
विनादयामास ततो दिशश्च ।
स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः ॥ ६.५९.१०६ ॥
शल्यालाही नऊ बाणांनी विद्ध करून त्याने दुर्योधनाची छाती भेदली; नंतर पांचजन्य शंखाच्या नादाने शौरीने दिशा निनादल्या.
6.59.107
व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं ।
रजोविकीर्णाञ्चितपद्मनेत्रम् ।
विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं ।
विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः ॥ ६.५९.१०७ ॥
निष्क, अंगद आणि कुंडले डोलणारा, धुळीने माखलेल्या कमळनेत्रांचा, शुद्ध दंतपंक्तीचा, शंख हाती घेतलेल्या त्याला पाहून कुरुवीर आक्रंदू लागले.
6.59.108
मृदङ्गभेरीपणवप्रणादा ।
नेमिस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च।
ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः ।
सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम् ॥ ६.५९.१०८ ॥
मृदंग, भेरी, पणव यांचे भयंकर नाद, रथचक्रांचा घोष, दुंदुभींचा नाद आणि सिंहनाद कौरवांच्या सर्व सेनांमध्ये तेव्हा उग्रपणे उठले.
6.59.109
गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो ।
जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च।
जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः ।
सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः ॥ ६.५९.१०९ ॥
गाण्डीवाचा घोष मेघगर्जनेसारखा पार्थाच्या आकाशात आणि दिशांमध्ये गेला; आणि पांडवाच्या धनुष्यातून सुटलेले निर्मल, प्रसन्न बाण सर्व दिशांकडे गेले.
6.59.110
तं कौरवाणामधिपो जवेन ।
भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम्।
अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः ।
कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः ॥ ६.५९.११० ॥
कौरवांचा तो अधिपती वेगाने भीष्म व भूरिश्रवा यांच्यासह पुढे सरसावला, हातात बाण उगारलेले, जणू कोरडे गवत जाळू पाहणारा धूमकेतू अग्नी.
6.59.111
अथार्जुनाय प्रजिघाय भल्लान् ।
भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान्।
दुर्योदनस्तोमरमुग्रवेगं ।
शल्यो गदां शान्तनवश्च शक्तिम् ॥ ६.५९.१११ ॥
मग भूरिश्रवाने अर्जुनावर सोन्याच्या पंखांचे सात भल्ल सोडले; दुर्योधनाने उग्रवेगी तोमर, शल्याने गदा आणि शंतनुपुत्र भीष्माने शक्ती फेकली.
6.59.112
स सप्तभिः सप्त शरप्रवेकान् ।
संवार्य भीरिश्रवसा विसृष्टान् ।
शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं ।
क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ ॥ ६.५९.११२ ॥
भूरिश्रवाने सोडलेले बाण त्याने सात बाणांनी अडवले आणि मग दुर्योधनाच्या बाहूतून सुटलेला तो तोमर तीक्ष्ण क्षुराने तोडून टाकला.
6.59.113
ततः शुभामापततीं स शक्तिं ।
विद्युत्प्रभां शान्तनवेन मुक्ताम्।
गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां ।
द्वाभ्यां शराभ्यां निचर्त वीरः ॥ ६.५९.११३ ॥
मग शंतनुपुत्र भीष्माने सोडलेली विजेसारखी तेजस्वी शुभ शक्ती आणि मद्रराज (शल्य) याच्या बाहूतून सुटलेली गदा त्या वीराने दोन बाणांनी तोडून पाडली.
6.59.114
ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य ।
चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
माहेन्द्रमस्रं विधिवत्सुघोरं ।
प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे ॥ ६.५९.११४ ॥
मग दोन्ही बाहूंनी जोराने खेचून, अद्भुत व अप्रमेय गांडीव धनुष्यावर इंद्रसंबंधी अत्यंत भयंकर अस्त्र यथाविधी सोडून त्याने आकाशात अद्भुत दृश्य निर्माण केले.
6.59.115
तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा ।
सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान्।
शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णै-
र्निवारयामास किरीटमाली ॥ ६.५९.११५ ॥
त्या उत्तम अस्त्राने तेव्हा महात्मा, महाधनुर्धर किरीटमाली याने शुद्ध अग्नीसारख्या तेजस्वी बाणसमूहांच्या जाळ्याने सर्व सैन्यांना रोखले.
6.59.116
शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता ।
रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून् ।
निकृत्य देहान्विविशुः परेषां ।
नरेन्द्रनागेन्द्रतुरङ्गमाणाम् । ॥ ६.५९.११६ ॥
पार्थाच्या धनुष्यातून सुटलेले बाण शत्रूचे रथ, ध्वजांची टोके, धनुष्ये आणि बाहू छेदून राजे, श्रेष्ठ हत्ती आणि घोड्यांच्या देहात शिरले.
6.59.117
ततो दिशः सोऽनुदिशश्च पार्थः ।
शरैः सुधारैः समरे वितत्य ।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां ।
किरीटमाली व्यथयांचकार ॥ ६.५९.११७ ॥
मग पार्थाने युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी दिशा आणि उपदिशा भरून टाकल्या आणि गांडीवाच्या नादाने किरीटमाली याने त्यांची मने व्यथित केली.
6.59.118
तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते ।
शङ्खस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च।
अन्तर्हिता गाण्डिवनिःस्वनेन ।
बभूवुरुग्राश्वरथप्रणादाः ॥ ६.५९.११८ ॥
त्या अत्यंत भयंकर युद्धाला प्रारंभ झाल्यावर शंखध्वनी आणि दुंदुभींचे नाद गांडीवाच्या नादात लुप्त झाले; घोडे आणि रथांचे उग्र घोष तेवढेच उरले.
6.59.119
गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा ।
विराटराजप्रमुखाः प्रवीराः।
पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीर-
स्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः ॥ ६.५९.११९ ॥
ते गांडीवाचे नाद ऐकून विराटराजा ज्यांत प्रमुख होता असे प्रमुख वीर आणि पांचाळराजा वीर द्रुपद अदीन सत्त्वाने त्या स्थानी आले.
6.59.120
सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि ।
यतोयतो गाण्डिवजः प्रणादः ।
ततस्ततः सन्नतिमेव जग्मु-
र्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित् ॥ ६.५९.१२० ॥
आपली सर्व सेना गांडीवातून निघालेला तो ध्वनी जिथे जिथे ऐकू आला तिथे तिथे नम्र होऊन त्याच्याकडे गेली; त्याला विरोध करण्यासाठी कोणीही पुढे सरसावला नाही.
6.59.121
तस्मिन्सुघोरे कनृप संप्रहारे ।
हताः प्रवीराः सरथाश्वसूताः।
गजाश्च नाराचनिपाततप्ता ।
महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः ॥ ६.५९.१२१ ॥
त्या अतिभयंकर युद्धात, हे राजा, श्रेष्ठ वीर रथ, घोडे व सारथ्यांसह मारले गेले; लोखंडी बाणांच्या वर्षावाने होरपळलेले हत्ती, मोठे ध्वज आणि सुंदर सुवर्ण-कवच असलेलेही पडले.
6.59.122
परीतसत्वाः सहसा निपेतुः ।
किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः ।
दृढं हताः पात्रिभिरुग्रवेगैः ।
पार्थेन भल्लैर्विमलैः शिताग्नैः ॥ ६.५९.१२२ ॥
धैर्य खचलेले ते अचानक कोसळले; किरीटीने त्यांची शरीरे व चिलखते भेदली गेली; भयंकर वेगाच्या बाणांनी खोलवर घायाळ झाले—पृथेच्या पुत्राच्या निर्मळ, अग्नीसारख्या तीक्ष्ण भल्लांनी.
6.59.123
निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला ।
ध्वजा महान्तो ध्वजिनिमुखेषु।
पदातिसङ्घाश्च रथाश्च सङ्ख्ये ।
हयाश्च नागाश्च धनञ्जयेन ॥ ६.५९.१२३ ॥
यंत्रे तुटली, इंद्रकील मोडले; सैन्याच्या पुढील भागात मोठे ध्वज पडले; युद्धात पायदळांचे थवे, रथ, घोडे व हत्ती धनंजयाने (अर्जुनाने) मारले गेले.
6.59.124
बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्वा ।
विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम् ।
ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन् ।
महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः ॥ ६.५९.१२४ ॥
बाणांनी घायाळ होऊन ते लवकरच प्राणहीन झाले; शरीर सावरण्याचा प्रयत्न करूनही ते भूमीवर कोसळले. हे राजा, त्या श्रेष्ठ ऐंद्र अस्त्राने, त्या महायुद्धात, त्यांची शरीरे व चिलखते छिन्नभिन्न झाली.
6.59.125
ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना ।
नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा।
नदी सुघोरा नरमेदफेना ।
प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै ॥ ६.५९.१२५ ॥
तेव्हा किरीटी (अर्जुन) याने तीक्ष्ण बाणांच्या प्रवाहांनी त्या रणभूमीवर मनुष्यदेह आणि शस्त्रांच्या जखमांमधून वाहणाऱ्या रक्तजलाची, नरांच्या मज्जेच्या फेसाची अत्यंत भयंकर नदी वाहवली.
6.59.126
वेगेन साऽतीव पृथुप्रवाहा ।
परेतनागाश्वशरीररोधाः।
नरेन्द्रमञ्जोच्छ्रितमांसपङ्काः ।
प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता ॥ ६.५९.१२६ ॥
ती नदी वेगाने अतिशय विस्तृत प्रवाहाची होती; मृत हत्ती, घोडे आणि देह यांचे अडथळे होते; राजांची मज्जा आणि वर उसळलेला मांसाचा चिखल होता; असंख्य राक्षसगण आणि भूत तिची सेवा करत होते.
6.59.127
शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला ।
शरीरसङ्घातसहस्रवाहिनी ।
विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला ।
नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा ॥ ६.५९.१२७ ॥
ती नदी कवटय़ा आणि विस्कटलेल्या केसांच्या गवताने युक्त होती; हजारो देहांचे ढीग वाहून नेत होती; तुटलेल्या अनेक चिलखतांच्या लाटांनी भरलेली होती; मनुष्य, घोडे आणि हत्तींच्या कापलेल्या हाडांची खडी तिच्यात होती.
6.59.128
श्वकङ्कशालावृकगृध्रकाकैः ।
क्रव्यादसङ्घैश्च तरक्षुभिश्च।
उपेतकूलां ददृशुर्मनुष्याः ।
क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम् ॥ ६.५९.१२८ ॥
कुत्रे, गिधाड्या, कोल्हे, लांडगे, घारी, कावळे, मांसभक्षक थवे आणि तरक्षू यांनी काठ व्यापलेल्या, महावैतरणी नदीसारख्या दिसणाऱ्या त्या क्रूर नदीला माणसांनी पाहिले.
6.59.129
प्रवर्तितामर्जुनबाणसङ्घै-
र्मेदोवसासृकप्रवहां सुभीमाम्।
हतप्रवीरां च तथैव दृष्ट्वा ।
सेनां कुरूणामथ फल्गुनेन ॥ ६.५९.१२९ ॥
अर्जुनाच्या बाणसमूहांनी वाहवलेल्या, मेद, चरबी आणि रक्ताच्या प्रवाहाने युक्त, अतिभयंकर, वीर मारले गेलेल्या कौरवसेनेला फल्गुनाने (अर्जुनाने) तसेच पाहिले.
6.59.130
ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः ।
पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः ।
जयप्रगल्भाःक पुरुषप्रवीराः ।
संत्रासयन्तः कुरुवीरयोधान् ॥ ६.५९.१३० ॥
चेदी, पांचाल, करूष आणि मत्स्य, आणि सर्व पार्थ एकत्र होऊन गर्जले; विजयाच्या उत्साहाने भरलेल्या त्या श्रेष्ठ वीरांनी कुरुवीर योद्ध्यांना भयभीत करत.
6.59.131
हतप्रवीराणि बलानि दृष्ट्वा ।
किरीटिना शत्रुभयावहेन ।
वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां ।
सिंहो मृगाणामिव यूथसङ्घान् ॥ ६.५९.१३१ ॥
श्रेष्ठ वीर मारले गेलेली सैन्ये पाहून, शत्रूंना भय देणाऱ्या किरीटीने सेनापतींची सेना भयभीत केली; सिंह जसा हरिणांच्या कळपांना घाबरवतो तसे.
6.59.132
विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ ।
गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च।
ततो रविं संवृतरश्मिजालं ।
दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः ॥ ६.५९.१३२ ॥
गांडीवधारी आणि जनार्दन अत्यंत हर्षाने गर्जले; नंतर किरणजालाने झाकलेला सूर्य पाहून, शस्त्रांनी अंग जखमी झालेले ते.
6.59.133
तदैन्द्रमस्त्रं विततं च घोर-
मसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम् ।
अथापयानं कुरवः सभीष्माः ।
सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च ॥ ६.५९.१३३ ॥
इंद्राचे ते विस्तृत, भयंकर, असह्य अस्त्र युगान्तासारखे पाहून, भीष्मांसह कौरव, द्रोण, दुर्योधन आणि बाह्लिकांसह मागे फिरले.
6.59.134
चक्रुर्निशां सन्धिगतां समीक्ष्य ।
विभावसोर्लोहितरागयुक्ताम्।
अवापय कीर्ति च यशश्च लोके ।
विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि ॥ ६.५९.१३४ ॥
सूर्याच्या तांबड्या रंगाने युक्त, संधिकाळातील रात्र पाहून त्यांनी विश्रांती घेतली; धनंजयानेही शत्रूंना जिंकून जगात कीर्ती व यश मिळवले.
6.59.135
ययौ नरेन्द्रैः सहसोदरैश्च ।
समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम्।
ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां ।
निशामुखे घोरतमः प्रणादः ॥ ६.५९.१३५ ॥
नरेंद्र व आपल्या बंधूंसह कर्म पूर्ण करून तो रात्री छावणीकडे गेला. मग रात्रीच्या आरंभी कौरवांमध्ये भयंकर असा मोठा कोलाहल उठला.
6.59.136
रणे रथानामयुतं निहत्य ।
हता गजाः सप्तशतार्जुनेन ।
प्राज्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे ।
निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च ॥ ६.५९.१३६ ॥
रणांगणावर दहा हजार रथांचा संहार करून अर्जुनाने सातशे हत्ती मारले. प्रमुख सौवीरगण आणि सर्व क्षुद्रक व मालव पाडले गेले.
6.59.137
महत्कृतं कर्म धनञ्जयेन ।
कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः।
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा ।
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ ॥ ६.५९.१३७ ॥
धनंजयाने महान कर्म केले, जे दुसरा कोणी करू शकला नसता. अंबष्ठांचा अधिपती राजा श्रुतायु, तसेच दुर्मर्षण आणि चित्रसेनही (पडले).
6.59.138
द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च ।
भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन्।
अन्ये च योधाः शतशः समेताः ।
क्रुद्धेन पार्थेन रणस्य मध्ये ॥ ६.५९.१३८ ॥
द्रोण, कृप, सैंधव आणि बाह्लिक, भूरिश्रवा, शल्य आणि शल, हे राजा, आणि एकत्र आलेले शेकडो इतर योद्धे—क्रुद्ध पार्थाने रणाच्या मध्यभागी (पाडले).
6.59.139
स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः ।
किरीटिना लोकमहारथेन।
इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः ।
सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ॥ ६.५९.१३९ ॥
"स्वतःच्या बाहुबलाने भीष्मांसह हे जिंकले गेले" असे म्हणत, किरीटीने, जगातील महारथीने, हे भारता, जे तुझे होते ते सर्व गण छावण्यांकडे गेले.
6.59.140
उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तै-
र्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीप्रैः।
किरीटिवित्रासितसर्वयोधा ।
चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम् ॥ ६.५९.१४० ॥
हजारो प्रज्वलित, तेजस्वी मशालींसह, किरीटीमुळे भयभीत झालेल्या सर्व योद्ध्यांसह कौरवांच्या सेनेने छावणी उभारली.