महाभारत · अध्याय 6.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.6.1
उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विधिवद्बुद्धिमंस्त्वया ।
तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तारं ब्रूहि सञ्जय ॥ ६.६.१ ॥
द्वीप का संक्षेप तुमने विधिपूर्वक कह दिया। हे संजय, तुम बुद्धिमान और सब कुछ के तत्त्वज्ञ हो; अब उसका विस्तार कहो।
6.6.2
यावान्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे ।
तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम् ॥ ६.६.२ ॥
चन्द्रमा में जो शशचिह्न दिखाई देता है, उसके समान यह भूमि का विस्तार जितना दिखता है, उसका परिमाण कहो; फिर तुम पिप्पल (जम्बू) के विषय में कहोगे।
6.6.3
एवं राज्ञा स पृष्टस्तु संजयो वाक्यमब्रवीत्। ॥ ६.६.३ ॥
राजा के इस प्रकार पूछने पर संजय ने ये वचन कहे।
6.6.4
हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः ।
नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः ॥ ६.६.४ ॥
हिमवान्, हेमकूट और उत्तम पर्वत निषध; नीला, जो वैदूर्यमय है, और श्वेत, जो चन्द्रमा के समान है।
6.6.5
सर्वधातुविचित्रश्च श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः ।
एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः ॥ ६.६.५ ॥
सब धातुओं से विचित्र शृंगवान नामक पर्वत भी। हे राजन्, ये पर्वत सिद्धों और चारणों से सेवित हैं।
6.6.6
एषामन्तरविष्कम्भा योजनानि सहस्रशः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत ॥ ६.६.६ ॥
इनके बीच की दूरियाँ हजारों योजन हैं। वहाँ पवित्र जनपद हैं; हे भारत, वे ही वर्ष (खंड) हैं।
6.6.7
वसन्ति तेषु सत्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्
ततः किंपुरुषावासं वर्षं हिमवतः परम् ।
हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते ॥ ६.६.७ ॥
उनमें नाना जातियों के प्राणी सर्वत्र निवास करते हैं। यह भारतवर्ष है, उसके आगे हैमवतवर्ष; फिर उसके आगे किम्पुरुषों का निवास-वर्ष है, हिमालय के पार। और हेमकूट के आगे हरिवर्ष कहा जाता है।
6.6.9
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।
व्रागायतो महाभाग माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ६.६.९ ॥
नील के दक्षिण और निषध के उत्तर में, हे महाभाग, पूर्व की ओर फैला हुआ माल्यवान नामक पर्वत है।
6.6.10
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः ।
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ।
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः ॥ ६.६.१० ॥
उसके आगे माल्यवान पर्वत के बाद गन्धमादन पर्वत है। उन दोनों के बीच परिमण्डल मेरु है, सुवर्ण का पर्वत, प्रातःकालीन सूर्य के समान, धूमरहित अग्नि की भाँति।
6.6.11
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ।
ऊर्ध्वं च चतुरशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः।
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां महीपते ॥ ६.६.११ ॥
नीचे सोलह हज़ार योजन कहा गया है। ऊपर चौरासी और शिखर पर बत्तीस योजन विस्तार है। हे महीपति, नीचे भी चौरासी योजन।
6.6.12
ऊर्ध्वंमधश्च तिर्यक्व मेरुरावृत्य तिष्ठति ।
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः सस्थिता विभो ॥ ६.६.१२ ॥
ऊपर, नीचे और चारों ओर मेरु फैलकर खड़ा है। हे विभो, उसके पार्श्वों में ये चार द्वीप स्थित हैं।
6.6.13
भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत ।
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ६.६.१३ ॥
भद्राश्व और केतुमाल, जम्बूद्वीप भी, हे भारत, और उत्तरकुरु भी — पुण्यकर्म करने वालों के आश्रय।
6.6.14
विहगः सुमुखो यस्तु सुपर्णस्यात्मजः किल ।
स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्वीक्ष्य वायसान् ॥ ६.६.१४ ॥
सुपर्ण के पुत्र विहग सुमुख ने, जैसा कहा जाता है, सुनहरे कौओं को देखकर विचार किया।
6.6.15
मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम् ।
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् ॥ ६.६.१५ ॥
मेरु उत्तम, मध्यम और अधम पक्षियों में भेद नहीं करता, इसलिए मैं इसे त्यागता हूँ।
6.6.16
तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः ।
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः ॥ ६.६.१६ ॥
ज्योतियों में श्रेष्ठ आदित्य सदा उसकी परिक्रमा करता है; चन्द्रमा नक्षत्रों सहित और वायु भी दक्षिणावर्त होकर।
6.6.17
सपर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः ।
भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदपरिष्कृतैः ॥ ६.६.१७ ॥
हे महाराज, पर्वतों सहित वह दिव्य पुष्पों और फलों से युक्त है, सब ओर जम्बूनद सोने से सजे भवनों से घिरा हुआ।
6.6.18
तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति सर्वदा ॥ ६.६.१८ ॥
वहाँ, हे राजन्, देवगण, गन्धर्व, असुर और राक्षस अप्सराओं के समूहों सहित सदा उस पर्वत पर क्रीड़ा करते हैं।
6.6.19
तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः ।
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः ॥ ६.६.१९ ॥
वहाँ ब्रह्मा, रुद्र और देवताओं के स्वामी इन्द्र भी एकत्र होकर अनेक दक्षिणाओं वाले विविध यज्ञों से यजन करते हैं।
6.6.20
तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ।
अभिगम्यामरश्रेष्ठांस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ॥ ६.६.२० ॥
तुम्बुरु, नारद और विश्वावसु तथा हहा और हुहू भी अमरों में श्रेष्ठ देवताओं के पास जाकर विविध स्तोत्रों से उनकी स्तुति करते हैं।
6.6.21
सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः ।
तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि ॥ ६.६.२१ ॥
सप्तर्षि, महात्मा कश्यप और प्रजापति भी वहाँ जाते हैं। आपका कल्याण हो; वे सदा पर्व-पर्व पर वहाँ जाते हैं।
6.6.22
तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते ।
इमानि तस्य रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः ॥ ६.६.२२ ॥
उसी के शिखर पर, हे महीपति, दैत्यों सहित उशना काव्य (शुक्राचार्य) रहते हैं। ये रत्न उसी के हैं और ये रत्नपर्वत भी उसी के हैं।
6.6.23
तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते ।
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति ॥ ६.६.२३ ॥
उससे भगवान कुबेर चौथा भाग भोगते हैं; फिर धन का एक कलांश मनुष्यों को देते हैं।
6.6.24
पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम् ।
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम् ॥ ६.६.२४ ॥
उसके उत्तर की ओर बगल में सभी ऋतुओं के फूलों से सजा दिव्य, रमणीय कर्णिकार वन है, जो शिलाओं के समूह से उठा हुआ है।
6.6.25
तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः ।
उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः ॥ ६.६.२५ ॥
वहाँ साक्षात् पशुपति, दिव्य भूतों से घिरे हुए, उमा के साथ भगवान भूतभावन आनन्द करते हैं।
6.6.26
कर्णिकारमयी मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ ६.६.२६ ॥
कर्णिकार पुष्पों की बनी माला धारण किए, जो चरणों तक लटकती है, तीन नेत्रों से प्रकाशित, मानो तीन उगे हुए सूर्यों से।
6.6.27
तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
पश्यन्ति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रुष्टुं महेश्वरः ॥ ६.६.२७ ॥
उग्र तपस्या वाले, शुभ व्रत धारी, सत्यवादी सिद्ध उन्हें देखते हैं; दुराचारियों द्वारा महेश्वर को देखा नहीं जा सकता।
6.6.28
तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर ।
विश्वरूपाऽपरिमिता भीमनिर्घातनिःस्वना ॥ ६.६.२८ ॥
हे नरेश्वर! उस पर्वत के शिखर से दूध की एक धारा बहती है, जो विश्वरूपा, अपरिमित और भयंकर वज्रपात जैसे शब्द वाली है।
6.6.29
पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा ।
प्लवन्तीव प्रवेगेन ह्रदे चन्द्रमसः शुभे ॥ ६.६.२९ ॥
पवित्र, पुण्यतम जनों द्वारा सेवित, शुभ भागीरथी गंगा मानो वेग से चन्द्रमा के शुभ सरोवर में बह रही हो।
6.6.30
तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ।
तां धारयामास तदा दुर्धरां पर्वतैरपि ॥ ६.६.३० ॥
उसी से उत्पन्न वह पवित्र सरोवर सागर के समान है; उसने तब उस दुर्धर धारा को पर्वतों से भी धारण किया।
6.6.31
शतं वर्षसहस्राणां शिरसैव महेश्वरः ।
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते ॥ ६.६.३१ ॥
शिव ने सौ हज़ार वर्षों तक सिर के बल ही (तप किया)। मेरु के पश्चिम पार्श्व में केतुमाल (वर्ष) है, हे महीपति।
6.6.32
जम्बूखण्डे तु तत्रैव महाजनपदो नृप ।
आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत ॥ ६.६.३२ ॥
जम्बूखण्ड में भी वहीं एक महान जनपद है, हे नृप। वहाँ की आयु दस हज़ार वर्षों की है, हे भारत।
6.6.33
सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।
अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः ॥ ६.६.३३ ॥
वहाँ के पुरुष स्वर्ण-वर्ण के और स्त्रियाँ अप्सराओं के समान हैं; वे रोगरहित, शोकरहित और सदा प्रसन्नमन रहते हैं।
6.6.34
जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ।
गन्धमादनश्रृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः ॥ ६.६.३४ ॥
वहाँ मनुष्य उत्पन्न होते हैं, तप्त स्वर्ण के समान कांतिवाले। गन्धमादन के शिखरों पर राक्षसों के साथ कुबेर (रहते हैं)।
6.6.35
संवृतोऽप्सरसां सङ्घैर्मोदते गुह्यकाधिपः ।
गन्धमादनपार्श्वे तु पर त्वपरगण्डिकाः ॥ ६.६.३५ ॥
अप्सराओं के समूहों से घिरे गुह्यकाधिपति (कुबेर) आनन्द करते हैं। गन्धमादन के पार्श्व में, और आगे, अपरगण्डिकाएँ (हैं)।
6.6.36
एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ।
तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः ।
स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः ॥ ६.६.३६ ॥
वहाँ परम आयु ग्यारह हज़ार वर्षों की है। हे राजन, वहाँ के पुरुष श्याम वर्ण के, तेजस्वी और महाबली हैं; और स्त्रियाँ नीलकमल के रंग की, सभी अत्यन्त सुन्दर दर्शन वाली हैं।
6.6.37
नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् ।
वर्षमैरावतं राजन्नानाजनपदावृतम् ॥ ६.६.३७ ॥
नील पर्वत के परे श्वेत है, श्वेत के परे हैरण्यक वर्ष है। हे राजन, ऐरावत वर्ष है, जो अनेक जनपदों से घिरा है।
6.6.38
धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
इलावृत्तं मध्यमं तु पञ्च दीर्घाणि चैव हि ॥ ६.६.३८ ॥
हे महाराज, धनुष के आकार में स्थित दो वर्ष हैं—दक्षिण और उत्तर। मध्य में इलावृत है, और निश्चय ही पाँच दीर्घ (क्षेत्र) भी।
6.6.39
उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः ।
आयुःप्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥ ६.६.३९ ॥
इनसे उत्तरोत्तर वर्ष गुणों में श्रेष्ठ माना जाता है — आयु का प्रमाण, आरोग्य, धर्म से, काम से और अर्थ से।
6.6.40
समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत ।
एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता ॥ ६.६.४० ॥
हे भारत, उन वर्षों में प्राणी (अपने गुणों से) युक्त हैं। हे महाराज, इस प्रकार यह पृथ्वी पर्वतों से विभाजित और अलंकृत है।
6.6.41
हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः ।
यत्र वैश्रवणो राजन्गुह्यकैः सह मोदते ॥ ६.६.४१ ॥
हेमकूट और अत्यंत महान कैलास नामक पर्वत है, जहाँ हे राजन, वैश्रवण (कुबेर) गुह्यकों के साथ आनंद करते हैं।
6.6.42
तत्र देवो महादेवो नित्यमास्ते सहोमया ।
शीते शिलातले रम्ये देवर्षिगणपूजितःक ॥ ६.६.४२ ॥
वहाँ देव महादेव सदा उमा के साथ निवास करते हैं, शीतल और रमणीय शिलातल पर, देवर्षियों के समूहों द्वारा पूजित।
6.6.43
अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
हिरण्यश्रृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥ ६.६.४३ ॥
उत्तर दिशा में कैलास है, मैनाक पर्वत की ओर। सोने के शिखरों वाला, अत्यंत विशाल, दिव्य और मणियों से भरा वह पर्वत है।
6.6.44
तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं काञ्चनवालुकम् ।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ॥ ६.६.४४ ॥
उसके पार्श्व में विशाल, दिव्य, उज्ज्वल, स्वर्णिम रेत वाला, सुंदर बिन्दुसर नाम का सरोवर है, जहाँ राजा भगीरथ ने (तप किया)।
6.6.45
दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ।
यूपा मणिमयास्तत्र चैत्याश्चापि हिरण्मयाः ॥ ६.६.४५ ॥
भागीरथी गंगा को देखकर (वे) बहुत वर्षों तक वहाँ रहे। वहाँ मणिमय यूप और स्वर्णमय चैत्य भी (हैं)।
6.6.46
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ।
स्रष्टा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनान् ॥ ६.६.४६ ॥
वहाँ यज्ञ करके ही सहस्राक्ष, महायशस्वी (इंद्र) सिद्धि को प्राप्त हुए; जहाँ भूतों के स्वामी स्रष्टा ने सनातन सब लोकों की रचना की।
6.6.47
उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतैः समन्ततः ।
नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः ॥ ६.६.४७ ॥
जहाँ तेजस्वी (भगवान) चारों ओर से भूतों द्वारा उपासित होते हैं; नर-नारायण, ब्रह्मा, मनु और पाँचवें स्थाणु (शिव)।
6.6.48
तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता ।
ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ ६.६.४८ ॥
वहाँ दिव्य त्रिपथगा गंगा पहले स्थापित हुई; ब्रह्मलोक से उतरकर (वह) सात धाराओं में बँट जाती है।
6.6.49
वस्वौकसारा नलिनी पावनी च सरस्वती ।
जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिंधुश्च सप्तमी ॥ ६.६.४९ ॥
वसौकसारा, नलिनी, पावनी और सरस्वती, जम्बूनदी और सीता, गंगा और सातवीं सिंधु।
6.6.50
अचिन्त्या दिव्यसंकाशा प्रभोरेषैव संविधिः ।
उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥ ६.६.५० ॥
यह अचिंत्य, दिव्य-सा दिखने वाली प्रभु की ही व्यवस्था है, जहाँ वे हज़ार युगों के अंत में सत्र में उपस्थित रहते हैं।
6.6.51
दृश्याऽदृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती ।
एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ६.६.५१ ॥
सरस्वती कहीं दिखती है और कहीं अदृश्य हो जाती है। ये सात दिव्य गंगाएँ तीनों लोकों में विख्यात हैं।
6.6.52
रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः ।
सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम् ॥ ६.६.५२ ॥
हिमवान पर राक्षस हैं, हेमकूट पर गुह्यक; निषध पर सर्प और नाग, और गोकर्ण तपोवन है।
6.6.53
देवासुराणां सर्वेषां श्वेतपर्वत उच्यते ।
गन्धर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा ।
श्रृङ्गवांस्तु महाराज देवानां प्रतिसंचरः ॥ ६.६.५३ ॥
सभी देवों और असुरों के लिए श्वेत पर्वत कहलाता है। निषध पर सदा गंधर्व रहते हैं, नील पर ब्रह्मर्षि। और हे महाराज, शृंगवान देवताओं के आने-जाने का मार्ग है।
6.6.54
इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः ।
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥ ६.६.५४ ॥
इस प्रकार, हे महाराज, ये सात वर्ष भागों में बँटे हैं; इनमें प्राणी बसे हैं, कुछ चलायमान और कुछ स्थिर।
6.6.55
तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी ।
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥ ६.६.५५ ॥
उनकी समृद्धि अनेक प्रकार की दिखाई देती है, दैवी और मानवी; उसे पूरी तरह गिनना असंभव है, फिर भी जानने की इच्छा रखने वाले को उस पर विश्वास करना चाहिए।
6.6.56
यां तु पृच्छसि मां राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम् ।
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे ।
कर्णौ तु शाकद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च ॥ ६.६.५६ ॥
हे राजन्, जो दिव्य शशाकृति आप मुझसे पूछ रहे हैं, उस शश के दोनों पार्श्वों पर दक्षिण और उत्तर में जो दो वर्ष कहे गए हैं, और उसके कानों पर शाकद्वीप तथा कश्यपद्वीप भी हैं।
6.6.57
ताम्रपर्णीशिरो राजञ्छ्रीमान्मलयपर्वतः ।
एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम् ॥ ६.६.५७ ॥
हे राजन्, ताम्रपर्णी का शिर और तेजस्वी मलय पर्वत; यह दूसरा द्वीप शश में स्थित दिखाई देता है।