महाभारत · अध्याय 6.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.6.1
उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विधिवद्बुद्धिमंस्त्वया ।
तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तारं ब्रूहि सञ्जय ॥ ६.६.१ ॥
द्वीपाचा संक्षेप तू विधिपूर्वक सांगितलास. हे संजया, तू बुद्धिमान आणि सर्वतत्त्वज्ञ आहेस; आता त्याचा विस्तार सांग.
6.6.2
यावान्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे ।
तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम् ॥ ६.६.२ ॥
चंद्रावर ससा दिसतो तसा ही भूमी जितकी दिसते तिचे परिमाण सांग; मग तू पिप्पल (जंबू) विषयी सांगशील.
6.6.3
एवं राज्ञा स पृष्टस्तु संजयो वाक्यमब्रवीत्। ॥ ६.६.३ ॥
राजाने असे विचारल्यावर संजयाने हे शब्द सांगितले.
6.6.4
हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः ।
नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः ॥ ६.६.४ ॥
हिमवान, हेमकूट आणि श्रेष्ठ पर्वत निषध; वैदूर्यमय नील आणि चंद्रासारखा श्वेत.
6.6.5
सर्वधातुविचित्रश्च श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः ।
एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः ॥ ६.६.५ ॥
सर्व धातूंनी विचित्र असा श्रृंगवान नावाचा पर्वत. हे राजा, हे पर्वत सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेले आहेत.
6.6.6
एषामन्तरविष्कम्भा योजनानि सहस्रशः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत ॥ ६.६.६ ॥
यांच्यामधील अंतर हजारो योजने आहे. तेथे पुण्य जनपद आहेत; हे भारता, तीच वर्षे (खंडे) होत.
6.6.7
वसन्ति तेषु सत्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्
ततः किंपुरुषावासं वर्षं हिमवतः परम् ।
हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते ॥ ६.६.७ ॥
तेथे विविध जातींचे प्राणी सर्वत्र राहतात. हे भारतवर्ष; त्यापुढे हैमवतवर्ष; मग हिमालयाच्या पलीकडे किंपुरुषांचे निवासवर्ष; आणि हेमकूटाच्या पलीकडे हरिवर्ष असे म्हटले जाते.
6.6.9
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।
व्रागायतो महाभाग माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ६.६.९ ॥
नीलाच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला, हे महाभाग, पूर्वेकडे पसरलेला माल्यवान नावाचा पर्वत आहे.
6.6.10
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः ।
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ।
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः ॥ ६.६.१० ॥
त्याच्यापुढे माल्यवान पर्वत, मग गंधमादन. त्या दोहोंच्या मध्ये परिमंडल मेरू आहे; सोन्याचा तो पर्वत उगवत्या सूर्यासारखा, धूररहित अग्नीसारखा आहे.
6.6.11
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ।
ऊर्ध्वं च चतुरशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः।
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां महीपते ॥ ६.६.११ ॥
खाली सोळा हजार योजने असे स्मरले जाते. वर चौऱ्याऐंशी, शिखरावर बत्तीस योजने विस्तार आहे. हे महीपते, खालीही चौऱ्याऐंशी योजने.
6.6.12
ऊर्ध्वंमधश्च तिर्यक्व मेरुरावृत्य तिष्ठति ।
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः सस्थिता विभो ॥ ६.६.१२ ॥
वर, खाली आणि आडवा मेरू वेढून उभा आहे. हे विभो, त्याच्या बाजूंना ही चार बेटे वसलेली आहेत.
6.6.13
भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत ।
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ६.६.१३ ॥
भद्राश्व आणि केतुमाल, जम्बूद्वीपही, हे भारता; आणि उत्तरकुरू — पुण्यकर्म करणाऱ्यांचे आश्रय.
6.6.14
विहगः सुमुखो यस्तु सुपर्णस्यात्मजः किल ।
स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्वीक्ष्य वायसान् ॥ ६.६.१४ ॥
सुपर्णाचा पुत्र विहग सुमुख, असे म्हणतात, सोनेरी कावळ्यांना पाहून विचार करू लागला.
6.6.15
मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम् ।
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् ॥ ६.६.१५ ॥
मेरू उत्तम, मध्यम आणि अधम पक्ष्यांमध्ये भेद करत नाही, म्हणून मी याचा त्याग करतो.
6.6.16
तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः ।
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः ॥ ६.६.१६ ॥
तेजांमध्ये श्रेष्ठ आदित्य सतत त्याला प्रदक्षिणा घालतो; नक्षत्रांसह चंद्र आणि वायूही प्रदक्षिणा करतात.
6.6.17
सपर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः ।
भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदपरिष्कृतैः ॥ ६.६.१७ ॥
हे महाराज, पर्वतांसह ते दिव्य फुले व फळांनी युक्त आहे; जांबूनद सोन्याने सजवलेल्या भवनांनी वेढलेले आहे.
6.6.18
तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति सर्वदा ॥ ६.६.१८ ॥
हे राजा, तेथे देवगण, गंधर्व, असुर व राक्षस अप्सरांच्या गटांसह सदैव त्या पर्वतावर क्रीडा करतात.
6.6.19
तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः ।
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः ॥ ६.६.१९ ॥
तेथे ब्रह्मदेव, रुद्र आणि देवांचा स्वामी इंद्रही एकत्र येऊन अनेक दक्षिणांसह विविध यज्ञांनी यजन करतात.
6.6.20
तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ।
अभिगम्यामरश्रेष्ठांस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ॥ ६.६.२० ॥
तुंबुरु, नारद, विश्वावसु, हहा आणि हुहू हे अमरश्रेष्ठांजवळ जाऊन विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करतात.
6.6.21
सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः ।
तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि ॥ ६.६.२१ ॥
सप्तर्षी, महात्मा कश्यप आणि प्रजापती तेथे जातात. तुझे कल्याण असो; ते नेहमी प्रत्येक पर्वात तिथे जातात.
6.6.22
तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते ।
इमानि तस्य रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः ॥ ६.६.२२ ॥
त्याच्या शिखरावर, हे महीपते, दैत्यांसह उशना काव्य (शुक्राचार्य) असतात. ही रत्ने त्याचीच आहेत; ही रत्नपर्वतेही त्याचीच आहेत.
6.6.23
तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते ।
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति ॥ ६.६.२३ ॥
त्यातून भगवान कुबेर चौथा भाग उपभोगतात; मग संपत्तीचा एक कलांश मनुष्यांना देतात.
6.6.24
पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम् ।
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम् ॥ ६.६.२४ ॥
त्याच्या उत्तरेकडील बाजूला सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेले, शिलासमूहातून उगवलेले दिव्य व रमणीय कर्णिकार वन आहे.
6.6.25
तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः ।
उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः ॥ ६.६.२५ ॥
तेथे साक्षात पशुपती, दिव्य भूतांनी वेढलेले, उमेसह भगवान भूतभावन रमत आहेत.
6.6.26
कर्णिकारमयी मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ ६.६.२६ ॥
कर्णिकार फुलांची माळा धारण करून, पायांपर्यंत लोंबणारी, तीन नेत्रांनी प्रकाशित, जणू तीन उगवलेल्या सूर्यांसारखे.
6.6.27
तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
पश्यन्ति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रुष्टुं महेश्वरः ॥ ६.६.२७ ॥
कठोर तपस्वी, सुव्रती, सत्यवादी सिद्ध त्याला पाहतात; दुराचारी लोकांना महेश्वराचे दर्शन होऊ शकत नाही.
6.6.28
तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर ।
विश्वरूपाऽपरिमिता भीमनिर्घातनिःस्वना ॥ ६.६.२८ ॥
हे नरेश्वरा! त्या पर्वताच्या शिखरावरून दुधाची धार वाहते; ती विश्वरूपा, अपरिमित, भयंकर वज्रगर्जनेसारख्या नादाची आहे.
6.6.29
पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा ।
प्लवन्तीव प्रवेगेन ह्रदे चन्द्रमसः शुभे ॥ ६.६.२९ ॥
पवित्र, पुण्यतमांनी सेवलेली, शुभ भागीरथी गंगा, चंद्राच्या शुभ सरोवरात वेगाने वाहणाऱ्या प्रवाहासारखी.
6.6.30
तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ।
तां धारयामास तदा दुर्धरां पर्वतैरपि ॥ ६.६.३० ॥
तिच्यामुळे निर्माण झालेले ते पवित्र सरोवर सागरासारखे आहे; तेव्हा पर्वतांनाही न पेलणारी ती दुर्धर धार त्याने धारण केली.
6.6.31
शतं वर्षसहस्राणां शिरसैव महेश्वरः ।
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते ॥ ६.६.३१ ॥
महेश्वराने शंभर हजार वर्षे डोक्यानेच (तपश्चर्या केली). मेरूच्या पश्चिम बाजूला केतुमाल आहे, हे महीपती.
6.6.32
जम्बूखण्डे तु तत्रैव महाजनपदो नृप ।
आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत ॥ ६.६.३२ ॥
जंबूखंडातही तिथेच एक महान जनपद आहे, हे नृपा. तिथे आयुष्य दहा हजार वर्षे आहे, हे भारता.
6.6.33
सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।
अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः ॥ ६.६.३३ ॥
तिथले पुरुष सोनेरी वर्णाचे आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या आहेत. ते रोगरहित, शोकरहित आणि सदैव प्रसन्न मनाचे असतात.
6.6.34
जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ।
गन्धमादनश्रृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः ॥ ६.६.३४ ॥
तिथे मानव जन्मतात, तापवलेल्या सोन्यासारख्या तेजाचे. गंधमादनाच्या शिखरांवर राक्षसांसह कुबेर (राहतो).
6.6.35
संवृतोऽप्सरसां सङ्घैर्मोदते गुह्यकाधिपः ।
गन्धमादनपार्श्वे तु पर त्वपरगण्डिकाः ॥ ६.६.३५ ॥
अप्सरांच्या समूहांनी वेढलेला गुह्यकाधिपती (कुबेर) आनंद घेतो. गंधमादनाच्या बाजूला, आणखी, अपरगंडिका (आहेत).
6.6.36
एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ।
तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः ।
स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः ॥ ६.६.३६ ॥
तिथे परम आयुष्य अकरा हजार वर्षे आहे. हे राजा, तिथले पुरुष श्यामल वर्णाचे, तेजस्वी आणि महाबलवान आहेत; स्त्रिया नीलकमळासारख्या वर्णाच्या, सर्व अतिसुंदर दिसणाऱ्या आहेत.
6.6.37
नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् ।
वर्षमैरावतं राजन्नानाजनपदावृतम् ॥ ६.६.३७ ॥
नीलाच्या पलीकडे श्वेत; श्वेताच्या पलीकडे हैरण्यक. हे राजन, अनेक जनपदांनी वेढलेला ऐरावत वर्ष.
6.6.38
धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
इलावृत्तं मध्यमं तु पञ्च दीर्घाणि चैव हि ॥ ६.६.३८ ॥
हे महाराज, धनुष्याच्या आकारात असलेले दोन वर्ष — दक्षिण आणि उत्तर. मध्यभागी इलावृत; आणि निश्चितच लांब असलेले पाचही आहेत.
6.6.39
उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः ।
आयुःप्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥ ६.६.३९ ॥
यांच्यापेक्षा उत्तरोत्तर वर्ष गुणांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो — आयुष्याचे प्रमाण, आरोग्य, धर्म, काम आणि अर्थ यांमध्ये.
6.6.40
समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत ।
एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता ॥ ६.६.४० ॥
हे भारता, त्या वर्षांमध्ये प्राणी (आपल्या गुणांनी) युक्त आहेत. हे महाराज, अशा प्रकारे ही पृथ्वी पर्वतांनी विभागलेली व अलंकृत आहे.
6.6.41
हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः ।
यत्र वैश्रवणो राजन्गुह्यकैः सह मोदते ॥ ६.६.४१ ॥
हेमकूट आणि अत्यंत महान कैलास नावाचा पर्वत आहे; हे राजन, तिथे वैश्रवण (कुबेर) गुह्यकांसह आनंद घेतो.
6.6.42
तत्र देवो महादेवो नित्यमास्ते सहोमया ।
शीते शिलातले रम्ये देवर्षिगणपूजितःक ॥ ६.६.४२ ॥
तिथे देव महादेव सदैव उमेसह वास करतात — शीतल, रमणीय शिलातलावर, देवर्षींच्या समूहांनी पूजिलेले.
6.6.43
अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
हिरण्यश्रृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥ ६.६.४३ ॥
उत्तरेला कैलास आहे, मैनाक पर्वताकडे. सोन्याची शिखरे असलेला, अतिविशाल, दिव्य, मणिमय असा तो पर्वत आहे.
6.6.44
तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं काञ्चनवालुकम् ।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ॥ ६.६.४४ ॥
त्याच्या बाजूला विशाल, दिव्य, शुभ्र, सोनेरी वाळूचे रमणीय बिंदुसर नावाचे सरोवर आहे; जेथे राजा भगीरथाने (तप केले).
6.6.45
दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ।
यूपा मणिमयास्तत्र चैत्याश्चापि हिरण्मयाः ॥ ६.६.४५ ॥
भागीरथी गंगेला पाहून (तो) अनेक वर्षे तेथे राहिला; तेथे मणिमय यूप आणि सोन्याची चैत्ये देखील आहेत.
6.6.46
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ।
स्रष्टा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनान् ॥ ६.६.४६ ॥
तेथे यज्ञ करूनच सहस्राक्ष, महायशस्वी (इंद्र) सिद्धीला गेला; जेथे भूतपती सृष्टिकर्त्याने सनातन सर्व लोक निर्माण केले.
6.6.47
उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतैः समन्ततः ।
नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः ॥ ६.६.४७ ॥
जेथे तेजस्वी (देव) सर्व बाजूंनी भूतांकडून उपासले जातात; नर-नारायण, ब्रह्मा, मनू आणि पाचवा स्थाणू (शिव).
6.6.48
तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता ।
ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ ६.६.४८ ॥
तेथे दिव्य त्रिपथगा प्रथम स्थापित झाली; ब्रह्मलोकातून उतरून ती सात प्रवाहांत विभागली जाते.
6.6.49
वस्वौकसारा नलिनी पावनी च सरस्वती ।
जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिंधुश्च सप्तमी ॥ ६.६.४९ ॥
वसौकसारा, नलिनी, पावनी आणि सरस्वती, जम्बूनदी आणि सीता, गंगा आणि सातवी सिंधू.
6.6.50
अचिन्त्या दिव्यसंकाशा प्रभोरेषैव संविधिः ।
उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥ ६.६.५० ॥
ही अचिंत्य, दिव्यासारखी प्रभूचीच योजना आहे; हजार युगांच्या अखेरीस तिथे ते सत्रात उपासना करतात.
6.6.51
दृश्याऽदृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती ।
एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ६.६.५१ ॥
सरस्वती कुठे दिसते आणि कुठे अदृश्य होते. या सात दिव्य गंगा तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत.
6.6.52
रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः ।
सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम् ॥ ६.६.५२ ॥
हिमवानावर राक्षस, हेमकूटावर गुह्यक; निषधावर सर्प आणि नाग; गोकर्ण हे तपोवन आहे.
6.6.53
देवासुराणां सर्वेषां श्वेतपर्वत उच्यते ।
गन्धर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा ।
श्रृङ्गवांस्तु महाराज देवानां प्रतिसंचरः ॥ ६.६.५३ ॥
देव आणि असुर सर्वांसाठी त्याला श्वेत पर्वत म्हणतात. निषधावर गंधर्व नित्य असतात; नीलावर ब्रह्मर्षी. हे महाराज, शृंगवान हा देवांचा संचारमार्ग आहे.
6.6.54
इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः ।
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥ ६.६.५४ ॥
अशा प्रकारे, हे महाराज, हे सात वर्ष भागांमध्ये विभागले आहेत; त्यांत प्राणी वसतात, काही चल आणि काही स्थिर.
6.6.55
तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी ।
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥ ६.६.५५ ॥
त्यांची समृद्धी अनेक प्रकारची दिसते, दैवी आणि मानवी; ती पूर्णपणे मोजणे अशक्य आहे, तरी जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्याने तिच्यावर विश्वास ठेवावा.
6.6.56
यां तु पृच्छसि मां राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम् ।
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे ।
कर्णौ तु शाकद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च ॥ ६.६.५६ ॥
हे राजा, तू मला विचारत असलेल्या या दिव्य शशाकृतीत, सशाच्या दोन बाजूंना दक्षिण आणि उत्तरेला सांगितलेले दोन वर्ष; त्याचे कान म्हणजे शाकद्वीप आणि काश्यपद्वीप.
6.6.57
ताम्रपर्णीशिरो राजञ्छ्रीमान्मलयपर्वतः ।
एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम् ॥ ६.६.५७ ॥
हे राजा, ताम्रपर्णीचे शीर्ष आणि तेजस्वी मलय पर्वत; हे दुसरे बेट सशात स्थित असल्याचे दिसते.